មូលសិក្ខា-ដីកា

គន្ថារម្ភកថា

សព្ពកាមទទំ សព្ពរតនេ រតនត្តយំ;

ឧត្តមំ ឧត្តមតរំ, វន្ទិត្វា វន្ទនារហំ.

ចរណេ ព្រហ្មចារីនំ, អាចរិយានំ សិរំ មម;

ឋបេត្វាន ករិស្សាមិ, មូលសិក្ខត្ថវណ្ណនំ.

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា

តត្ថាទោ តាវ សព្ពសក្កតស្ស សព្ពសត្តុត្តមស្ស សត្ថុនោ បណាមំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘នត្វា នាថ’’ន្ត្យាទិ. នាថំ ចតូហិ នាថង្គេហិ សមន្នាគតំ ភគវន្តំ នត្វា វន្ទិត្វា អាទោ អាទិម្ហិ ឧបសម្បន្នតោ បដ្ឋាយ នវកេន ភិក្ខុនា អធុនា បព្ពជិតេន ឧបសម្បន្នេន មូលភាសាយ មាគធភាសាយ សិក្ខិតុំ សមាសតោ សង្ខេបេន មូលសិក្ខំ អហំ បវក្ខាមីតិ បិណ្ឌត្ថោ.

អយំ បន អវយវត្ថោ – នត្វាតិ តន្និន្នតប្បោណតប្បព្ភារោ ហុត្វា កាយវចីមនោទ្វារេហិ វន្ទិត្វាតិ អត្ថោ. នាថតីតិ នាថោ, វេនេយ្យានំ ហិតសុខំ មេត្តាយនវសេន អាសីសតិ បត្ថេតីតិ អត្ថោ, អថ វា នាថតិ វេនេយ្យគតេ កិលេសេ ឧបតាបេតីតិ អត្ថោ, នាថតិ វា យាចតីតិ អត្ថោ. ភគវា ហិ ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ អត្តសម្បត្តិំ បច្ចវេក្ខេយ្យា’’តិអាទិនា (អ. និ. ៨.៧) សត្តានំ តំ តំ ហិតប្បដិបត្តិំ យាចិត្វាបិ ករុណាយ សមុស្សាហិតោ តេ តត្ថ និយោជេតិ. បរមេន វា ចិត្តិស្សរិយេន សមន្នាគតោ សព្ពសត្តេ ឦសតិ អភិភវតីតិ បរមិស្សរោ ភគវា ‘‘នាថោ’’តិ វុច្ចតិ. សព្ពោ ចាយមត្ថោ សទ្ទសត្ថានុសារតោ វេទិតព្ពោ. បវក្ខាមីតិ បការេន កថេស្សាមិ. មូលសិក្ខាតិ អធិសីលអធិចិត្តអធិបញ្ញាវសេន តិស្សោបិ សិក្ខា, ឧបសម្បន្នស្ស សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនដ្ឋេន មូលា ច សា សិក្ខិតព្ពតោ សិក្ខា ចាតិ មូលសិក្ខា. គន្ថវសេនេត្ថ សង្ខិបិត្វា វុត្តត្តា តទ្ទីបនោ គន្ថោ ‘‘មូលសិក្ខា’’តិ វុច្ចតិ.

តត្ថ កតមំ សីលំ, កតមំ អធិសីលំ, កតមំ ចិត្តំ, កតមំ អធិចិត្តំ, កតមា បញ្ញា, កតមា អធិបញ្ញាតិ? វុច្ចតេ – បញ្ចង្គអដ្ឋង្គទសង្គសីលំ តាវ សីលមេវ. បាតិមោក្ខសំវរសីលំ បន ‘‘អធិសីល’’ន្តិ វុច្ចតិ. តញ្ហិ សូរិយោ វិយ បជ្ជោតានំ, សិនេរុ វិយ បព្ពតានំ សព្ពលោកិយសីលានំ អធិកញ្ចេវ ឧត្តមញ្ច. បាតិមោក្ខសំវរតោបិ ច មគ្គផលសម្បយុត្តមេវ សីលំ អធិសីលំ, តំ បន ឥធ នាធិប្បេតំ. ន ហិ តំ សិក្ខន្តោ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវតិ. កាមាវចរានិ បន អដ្ឋ កុសលចិត្តានិ, លោកិយអដ្ឋសមាបត្តិចិត្តានិ ច ឯកជ្ឈំ កត្វា ចិត្តមេវ. វិបស្សនាបាទកំ អដ្ឋសមាបត្តិចិត្តំ បន ‘‘អធិចិត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. តញ្ហិ សព្ពលោកិយចិត្តានំ អធិកញ្ចេវ ឧត្តមញ្ច. តតោបិ ច មគ្គផលចិត្តមេវ អធិចិត្តំ, តំ បន ឥធ នាធិប្បេតំ. ន ហិ តំ សិក្ខន្តោ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវតិ. ‘‘អត្ថិ ទិន្នំ, អត្ថិ យិដ្ឋ’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តំ កម្មស្សកតាញាណំ បញ្ញា, តិលក្ខណាការបរិច្ឆេទកំ បន វិបស្សនាញាណំ ‘‘អធិបញ្ញា’’តិ វុច្ចតិ. សា ហិ សព្ពលោកិយបញ្ញានំ អធិកា ចេវ ឧត្តមា ច. តតោបិ ច មគ្គផលបញ្ញាវ អធិបញ្ញា, សា បន ឥធ នាធិប្បេតា. ន ហិ តំ សិក្ខន្តោ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវតិ.

តាសុ តីសុ អធិសីលសិក្ខា ចារិត្តវារិត្តវសេន ទុវិធម្បិ សីលំ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេន, តប្បដិបក្ខេ កិលេសេ តទង្គប្បហានវសេន បជហន្តេន សិក្ខិតព្ពា. អធិចិត្តសិក្ខា យថាវុត្តេសុ អារម្មណេសុ អភិយោគវសេន ឈានប្បដិបក្ខានំ នីវរណគណានំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ កុរុមានេន សិក្ខិតព្ពា. អធិបញ្ញាសិក្ខា បន យថានុរូបំ តទង្គប្បហានសមុច្ឆេទវសេន សានុសយេ កិលេសេ សមុច្ឆិន្ទន្តេន សិក្ខិតព្ពា. តស្មា សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនដ្ឋេន មូលា ច សា សិក្ខិតព្ពតោ សិក្ខា ចាតិ មូលសិក្ខា, កម្មវចនិច្ឆាយំ ‘‘មូលសិក្ខ’’ន្តិ វុត្តំ.

សមាសីយតេ សង្ខិបីយតេតិ សមាសោ, តតោ សមាសតោ. សមគ្គេន សង្ឃេន ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន អកុប្បេន ឋានារហេន ឧបសម្បន្នោតិ ភិក្ខុ. តត្ថ សព្ពន្តិមេន បរិយាយេន បញ្ចវគ្គករណីយេ កម្មេ យាវតិកា ភិក្ខូ កម្មប្បត្តា, តេសំ អាគតត្តា, ឆន្ទារហានំ ឆន្ទស្ស អាហដត្តា, សម្មុខីភូតានញ្ច អប្បដិក្កោសនតោ ឯកស្មិំ កម្មេ សមគ្គភាវំ ឧបគតេន សង្ឃេន តីហិ អនុស្សាវនាហិ ឯកាយ ញត្តិយា កាតព្ពកម្មសង្ខាតេន ញត្តិចតុត្ថេន ធម្មិកេន វិនយកម្មេន វត្ថុញត្តិអនុស្សាវនសីមាបរិសាសម្បត្តិសម្បន្នត្តា អកោបេតព្ពតំ, អប្បដិក្កោសិតព្ពតំ ឧបគតេន ឋានារហេន ការណារហេន សត្ថុសាសនារហេន ឧបសម្បន្នោ នាម, ឧបរិភាវំ សមាបន្នោ បត្តោតិ អត្ថោ. ភិក្ខុភាវោ ហិ ឧបរិភាវោ. តញ្ចេស យថាវុត្តេន កម្មេន សមាបន្នត្តា ‘‘ឧបសម្បន្នោ’’តិ វុច្ចតិ, តេន ភិក្ខុនា. ឩនបញ្ចវស្សតាយ នវកោ, តេន នវកេន អធុនា បព្ពជិតេន, អចិរបព្ពជិតេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. អាទោតិ អាទិម្ហិយេវាតិ អត្ថោ, អាទិតោ បដ្ឋាយាតិ វា. អបិ ច ថេរោ ‘‘អាទោ’’តិ វចនេន សទ្ធាបព្ពជិតានំ កុលបុត្តានំ អាលសិយទោសេន, អប្បដិបជ្ជន្តានំ អញ្ញាណទោសេន ច អញ្ញថា បដិបជ្ជន្តានំ សំវេគំ ជនេតិ. កថំ? អតិទុល្លភំ ខណំ សមវាយំ បដិលភិត្វា តង្ខណំ ន កុសីតេន វា និរត្ថកកថាបសុតេន វា វីតិនាមេតព្ពំ, កិំ កាតព្ពំ? អាទិតោ បដ្ឋាយ និរន្តរមេវ តីសុ សិក្ខាសុ អាទរោ ជនេតព្ពោតិ.

‘‘សា មាគធី មូលភាសា, នរា យាយាទិកប្បិកា;

ព្រហ្មានោ ចស្សុតាលាបា, សម្ពុទ្ធា ចាបិ ភាសរេ’’តិ. –

វចនតោ មូលភាសាយាតិ មាគធមូលាយ ភាសាយ, សភាវនិរុត្តិយា ភាសាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. សិក្ខិតុន្តិ ឧគ្គណ្ហិតុំ.

១. បារាជិកនិទ្ទេសវណ្ណនា

១. ឥទានិ សព្ពសិក្ខានំ បន មូលភូតត្តា អធិសីលសិក្ខាវ បឋមំ វុត្តា, តត្រាបិ មហាសាវជ្ជត្តា, មូលច្ឆេជ្ជវសេន បវត្តនតោ ច សព្ពបឋមំ បារាជិកំ ជានិតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សំ និមិត្ត’’ន្ត្យាទិមាហ. តត្ថ មគ្គត្តយេ សំ និមិត្តំ បវេសន្តោ ភិក្ខុ ចុតោតិ អត្ថោ. សំ និមិត្តន្តិ អត្តនោ អង្គជាតំ, សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន ឯកតិលពីជមត្តម្បិ អត្តនោ អង្គជាតន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ភិក្ខូតិ អនិក្ខិត្តសិក្ខោ. មគ្គត្តយេតិ ឯត្ថ មនុស្សាមនុស្សតិរច្ឆានគតានំ វសេន តិស្សោ ឥត្ថិយោ, តយោ ឧភតោព្យញ្ជនកា, តយោ បណ្ឌកា, តយោ បុរិសាតិ បារាជិកវត្ថុភូតានំ និមិត្តានំ និស្សយា ទ្វាទស សត្តា ហោន្តិ. តេសំ វច្ចបស្សាវមុខមគ្គវសេន តយោ មគ្គា. តត្ថ មនុស្សិត្ថិយា តយោ, អមនុស្សិត្ថិយា តយោ, តិរច្ឆានគតិត្ថិយា តយោតិ នវ, តថា មនុស្សុភតោព្យញ្ជនកាទីនំ. មនុស្សបណ្ឌកាទីនំ បន វច្ចមុខមគ្គវសេន ទ្វេ ទ្វេតិ ឆ, តថា មនុស្សបុរិសាទីនន្តិ សព្ពេសំ វសេន តិំស មគ្គា ហោន្តិ. តេ សព្ពេ បរិគ្គហេត្វា ឥធ ‘‘មគ្គត្តយេ’’តិ វុត្តំ, តស្មិំ មគ្គត្តយេ, ទ្វាទសន្នំ សត្តានំ តីសុ មគ្គេសុ យត្ថ កត្ថចិ មគ្គេតិ អត្ថោ. ចុតោតិ សក្កត្តា វា ព្រហ្មត្តា វា ចុតសត្តោ វិយ សាសនតោ ចុតោ ហោតិ, បារាជិកោ ហោតីតិ អត្ថោ.

ឥទានិ បវេសនំ នាម ន កេវលំ អត្តុបក្កមេនេវ ហោតិ, បរូបក្កមេនាបិ ហោតិ, តត្ថាបិ សេវនចិត្តេ សតិ បារាជិកោ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘បវេសនា’’ត្យាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – យោ ភិក្ខុ បវេសនដ្ឋិតឧទ្ធរណបវិដ្ឋក្ខណេសុ អញ្ញតរំ ខណំ ចេបិ សាទិយំ សាទិយន្តោ សចេបិ តស្មិំ ខណេ សេវនចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ, ចុតោ បារាជិកោ ហោតិ. យោ បន សព្ពសោ អសាទិយន្តោ អាសីវិសមុខំ អង្គារកាសុំ បវិដ្ឋំ វិយ ច មញ្ញតិ, សោ និប្បរាធោ ហោតិ. ឯត្ថ បន ឋិតំ នាម សុក្កវិស្សដ្ឋិសមយប្បត្តំ. បឋមបារាជិកំ.

២-៧. ឥទានិ ទុតិយំ ទស្សេតុំ ‘‘អទិន្នំ មានុសំ ភណ្ឌ’’ន្ត្យាទិមាហ. តត្ថ យោ ភិក្ខុ អទិន្នំ មានុសំ គរុកំ ភណ្ឌំ បញ្ចវីសាវហារេសុ យេន កេនចិ អវហារេន អាទិយន្តោ ចុតោ ភវេតិ សម្ពន្ធោ. អទិន្នន្តិ យំ កិញ្ចិ បរបរិគ្គហិតំ សស្សាមិកំ ភណ្ឌំ, តំ តេហិ សាមិកេហិ កាយេន វា វាចាយ វា ន ទិន្នន្តិ អទិន្នំ, អនិស្សដ្ឋំ អបរិច្ចត្តំ រក្ខិតំ គោបិតំ មមាយិតំ បរបរិគ្គហិតំ. មនុស្សស្ស ឥទន្តិ មានុសំ, មនុស្សសន្តកំ, ‘‘ភណ្ឌ’’ន្តិមិនា តុល្យាធិករណំ. ថេយ្យាយេកេនាតិ ថេយ្យាយ ឯកេន, ឯកេន អវហារេនាតិ អត្ថោ. លិង្គភេទំ កត្វា វុត្តំ. ‘‘ថេយ្យា កេនចី’’តិ វា បាឋោ. តត្ថ ថេនោតិ ចោរោ, ថេនស្ស ភាវោ ថេយ្យា, ករណត្ថេ ចេតំ បច្ចត្តវចនំ, តស្មា កេនចិ ថេយ្យេន អវហារេនាតិ អត្ថោ. អាទិយន្តិ អាទិយន្តោ គណ្ហន្តោ. បញ្ចវីសាវហារេសូតិ បញ្ចបញ្ចកេ សមោធានេត្វា បញ្ចវីសតិ អវហារា. តត្ថ បញ្ចបញ្ចកានិ នាម នានាភណ្ឌបញ្ចកំ ឯកភណ្ឌបញ្ចកំ សាហត្ថិកបញ្ចកំ បុព្ពប្បយោគបញ្ចកំ ថេយ្យាវហារបញ្ចកន្តិ.

តត្ថ សវិញ្ញាណកាវិញ្ញាណកមិស្សកភណ្ឌវសេន នានាភណ្ឌបញ្ចកំ, សវិញ្ញាណកភណ្ឌវសេន ឯកភណ្ឌបញ្ចកំ. តត្ថ នានាភណ្ឌវសេន តាវ ឯវំ វេទិតព្ពោ – យោ អារាមំ អភិយុញ្ជតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. សាមិកស្ស វិមតិំ ឧប្បាទេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. សាមិកោ ‘‘ន មយ្ហំ ភវិស្សតី’’តិ ធុរំ និក្ខិបតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. អញ្ញស្ស ភណ្ឌំ ហរន្តោ សីសេ ភារំ ថេយ្យចិត្តោ អាមសតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ផន្ទាបេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. ខន្ធំ ឱរោបេតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. ឧបនិក្ខិត្តំ ភណ្ឌំ ‘‘ទេហិ មេ ភណ្ឌ’’ន្តិ វុច្ចមានោ ‘‘នាហំ គណ្ហាមី’’តិ ភណតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. សាមិកស្ស វិមតិំ ឧប្បាទេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. សាមិកោ ‘‘ន មយ្ហំ ទស្សតី’’តិ ធុរំ និក្ខិបតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. ‘‘សហភណ្ឌហារកំ នេស្សាមី’’តិ បឋមំ បាទំ សង្កាមេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. ទុតិយំ បាទំ សង្កាមេតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. ថលដ្ឋំ ភណ្ឌំ ថេយ្យចិត្តោ អាមសតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ផន្ទាបេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. ឋានា ចាវេតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. អយមេត្ថ នានាភណ្ឌវសេន យោជនា. ឯកភណ្ឌវសេន បន សស្សាមិកំ ទាសំ វា តិរច្ឆានំ វា យថាវុត្តេន អភិយោគាទិនា នយេន អាទិយតិ វា ហរតិ វា អវហរតិ វា ឥរិយាបថំ កោបេតិ វា ឋានា ចាវេតិ វាតិ. អយមេត្ថ ឯកភណ្ឌវសេន យោជនា.

បញ្ច អវហារា សាហត្ថិកោ អាណត្តិកោ និស្សគ្គិយោ អត្ថសាធកោ ធុរនិក្ខេបោតិ. តត្ថ សាហត្ថិកោ នាម បរស្ស ភណ្ឌំ សហត្ថា អវហរតិ. អាណត្តិកោ នាម ‘‘អសុកស្ស ភណ្ឌំ អវហរា’’តិ អញ្ញំ អាណាបេតិ. និស្សគ្គិយោ នាម អន្តោសុង្កឃាតេ ឋិតោ ពហិសុង្កឃាតំ បាតេតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. អត្ថសាធកោ នាម ‘‘អសុកំ ភណ្ឌំ យទា សក្កោសិ, តទា អវហរា’’តិ អាណាបេតិ. តត្ថ សចេ បរោ អនន្តរាយិកោ ហុត្វា តំ អវហរតិ, អាណាបកោ អាណត្តិក្ខណេយេវ បារាជិកោ ហោតិ, អវហារកោ បន អវហដកាលេ, អយំ អត្ថសាធកោ. ធុរនិក្ខេបោ បន ឧបនិក្ខិត្តភណ្ឌវសេន វេទិតព្ពោតិ ឥទំ សាហត្ថិកបញ្ចកំ.

អបរេបិ បញ្ច អវហារា បុព្ពប្បយោគោ សហប្បយោគោ សំវិធាវហារោ សង្កេតកម្មំ និមិត្តកម្មន្តិ. តត្ថ អាណត្តិវសេន បុព្ពប្បយោគោ វេទិតព្ពោ, ឋានាចាវនវសេន សហប្បយោគោ. សំវិធាវហារោ នាម សម្ពហុលា ភិក្ខូ ‘‘អមុកំ នាម គេហំ គន្ត្វា, ឆទនំ វា ភិន្ទិត្វា, សន្ធិំ វា ឆិន្ទិត្វា ភណ្ឌំ ហរិស្សាមា’’តិ សំវិទហិត្វា គច្ឆន្តិ, តេសុ ឯកោ ភណ្ឌំ អវហរតិ, តស្សុទ្ធារេ សព្ពេសំ បារាជិកំ. សង្កេតកម្មំ នាម សញ្ជាននកម្មំ កាលបរិច្ឆេទវសេន សញ្ញាករណំ. ឯត្ថ ច ‘‘បុរេភត្តំ អវហរា’’តិ វុត្តេ អជ្ជ វា បុរេភត្តំ អវហរតុ, ស្វេ វា អនាគតេ សំវច្ឆរេ វា, នត្ថិ វិសង្កេតោ, សង្កេតការកស្ស អាណត្តិក្ខណេ, ឥតរស្ស ឋានា ចាវនេតិ ឯវំ អាបត្តិ ឧភិន្នំ បារាជិកស្ស. និមិត្តកម្មំ នាម សញ្ញុប្បាទនត្ថំ កស្សចិ និមិត្តស្ស ករណំ អក្ខិនិខណនហត្ថាលង្ឃនបាណិប្បហារអង្គុលិផោដនគីវុន្នាមនឧក្កាសនាទិនា អនេកប្បការំ. អវហារកោ អាណាបកេន យំ និមិត្តសញ្ញំ កត្វា វុត្តំ, តំ ‘‘ឯត’’ន្តិ មញ្ញមានោ តមេវ អវហរតិ, ឧភិន្នំ បារាជិកំ. យំ ‘‘អវហរា’’តិ វុត្តំ, តំ ‘‘ឯត’’ន្តិ មញ្ញមានោ អញ្ញំ តស្មិំយេវ ឋានេ ឋបិតំ អវហរតិ, មូលដ្ឋស្ស អនាបត្តិ. ឥទំ បុព្ពប្បយោគបញ្ចកំ.

អបរេបិ បញ្ច អវហារា ថេយ្យាវហារោ បសយ្ហាវហារោ បរិកប្បាវហារោ បដិច្ឆន្នាវហារោ កុសាវហារោតិ. តត្ថ យោ កូដមានកូដកហាបណាទីហិ វញ្ចេត្វា គណ្ហាតិ, តស្សេវំ គណ្ហតោ អវហារោ ថេយ្យាវហារោ. យោ សន្តជ្ជេត្វា សយំ ទស្សេត្វា តេសំ សន្តកំ គណ្ហាតិ, យោ វា អត្តនោ បត្តពលិតោ ច អធិកំ ពលក្ការេន គណ្ហាតិ រាជរាជមហាមត្តាទយោ វិយ, តស្សេវំ គណ្ហតោ អវហារោ បសយ្ហាវហារោ. បរិកប្បេត្វា គណ្ហតោ បនាវហារោ បរិកប្បាវហារោ. សោ ទុវិធោ ភណ្ឌោកាសបរិកប្បវសេន. តត្រ យោ ‘‘សាដកោ ចេ, គណ្ហិស្សាមិ, សុត្តំ ចេ, ន គណ្ហិស្សាមី’’តិ បរិកប្បេត្វា អន្ធការេ បសិព្ពកំ គណ្ហាតិ, តត្រ សាដកោ ចេ, ឧទ្ធារេយេវ បារាជិកំ, សុត្តំ ចេ ហោតិ, រក្ខតិ. អយំ ភណ្ឌបរិកប្បោ នាម. យោ ឋានំ បរិកប្បេត្វា ភណ្ឌំ គណ្ហាតិ, តស្ស តំ បរិកប្បិតបរិច្ឆេទំ អតិក្កន្តមត្តេ បារាជិកំ. អយំ ឱកាសបរិកប្បោ នាម. ឯវមិមេសំ ទ្វិន្នំ បរិកប្បានំ វសេន បរិកប្បេត្វា គណ្ហតោ អវហារោ បរិកប្បាវហារោ. បដិច្ឆាទេត្វា បរស្ស ភណ្ឌំ គណ្ហតោ អវហារោ បដិច្ឆន្នាវហារោ នាម. កុសំ សង្កាមេត្វា អវហរណំ កុសាវហារោ. យោ កុសំ បាតេត្វា ចីវរេ ភាជិយមានេ អត្តនោ កោដ្ឋាសស្ស សមីបេ ឋិតំ អប្បគ្ឃតរំ វា មហគ្ឃតរំ វា សមសមំ វា បរស្ស កោដ្ឋាសំ ទិស្វា សចេ បឋមតរំ បរកោដ្ឋាសតោ កុសទណ្ឌកំ ឧទ្ធរតិ, អត្តនោ កោដ្ឋាសេ បាតេតុកាមតាយ ឧទ្ធារេ រក្ខតិ, បាតនេបិ រក្ខតិ, អត្តនោ កោដ្ឋាសតោ បន កុសទណ្ឌំ ឧទ្ធរតិ, ឧទ្ធារេ រក្ខតិ, តំ ឧទ្ធរិត្វា បរកោដ្ឋាសេ បាតេន្តស្ស ហត្ថតោ មុត្តមត្តេ បារាជិកំ. អយំ កុសាវហារោ នាមាតិ ឥមេសុ បញ្ចវីសាវហារេសុ យេន កេនចិ អវហារេន គណ្ហន្តោ បារាជិកោ ភវេតិ អត្ថោ.

គរុកន្តិ បញ្ចមាសកំ. វីសតិមាសកោ ហិ កហាបណោ, កហាបណស្ស ចតុត្ថោ ភាគោ បាទោ នាម, តស្មា បញ្ចមាសកំ វា បាទំ វា គរុកន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ‘‘ចត្តារោ វីហយោ គុញ្ជា, ទ្វេ គុញ្ជា មាសកោ ភវេ’’តិ វចនតោ វីហិវសេន ចត្តាលីស វីហយោ ទស គុញ្ជា បញ្ចមាសកោតិ វេទិតព្ពោ. យំ បន សាមណេរសិក្ខាយំ ‘‘វីសតិវីហី’’តិ វុត្តំ, តំ នេវ បាឡិយំ, ន អដ្ឋកថាយំ អត្ថិ, វីមំសិតព្ពមេតំ. ទុតិយបារាជិកំ.

៨. ឥទានិ តតិយំ ទស្សេតុំ ‘‘មនុស្សបាណំ បាណោ’’ត្យាទិ វុត្តំ. តត្ថ យោ ភិក្ខុ ‘‘មនុស្សបាណោ’’ ឥតិ ជានន្តោ វធកចិត្តេន មនុស្សបាណំ ជីវិតា វិយោជេតិ, សោ ភិក្ខុ សាសនា បារាជិកោ ហោតីតិ សមុទាយត្ថោ.

មនុស្សបាណន្តិ មាតុកុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិចិត្តេន សហុប្បន្នំ អតិបរិត្តំ កលលរូបំ អាទិំ កត្វា បកតិយា វីសវស្សសតាយុកស្ស សត្តស្ស យាវ មរណកាលា ឯត្ថន្តរេ អនុបុព្ពេន វុទ្ធិប្បត្តោ អត្តភាវោ, ឯសោ មនុស្សបាណោ នាម, ឯវរូបំ មនុស្សបាណន្តិ អត្ថោ. បាណោតិ ជានន្តិ ‘‘បាណោ’’ ឥតិ ជានន្តោ ‘‘តំ ជីវិតា វោរោបេមី’’តិ ជានន្តោ. វធកចេតសាតិ វធកចិត្តេន, ឥត្ថម្ភូតេ ករណវចនំ, វធកចិត្តោ ហុត្វា មរណាធិប្បាយោ ហុត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ជីវិតាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយតោ. យោតិ អនិយមវចនំ. សោតិ ឯតេន និយមនំ វេទិតព្ពំ. វិយោជេតីតិ វុត្តប្បការំ មនុស្សវិគ្គហំ កលលកាលេបិ តាបនមទ្ទនេហិ វា ភេសជ្ជសម្បទានេន វា តតោ វា ឧទ្ធម្បិ តទនុរូបេន ឧបក្កមេន ជីវិតា វិយោជេតីតិ អត្ថោ. សាសនាតិ បរាបុព្ពជិធាតុប្បយោគេ និស្សក្កវចនំ, តេន សត្ថុសាសនតោតិ អត្ថោ. បរាជិតោតិ បរាជយមាបន្នោ. ហោតីតិ បាឋសេសោ. តតិយបារាជិកំ.

៩. ឥទានិ ចតុត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ឈានាទិភេទ’’ន្ត្យាទិ វុត្តំ. តត្ថ យោ ភិក្ខុ អញ្ញាបទេសញ្ច អធិមានញ្ច វជ្ជេត្វា ហទយេ អសន្តំ ឈានាទិភេទំ ធម្មំ មនុស្សជាតិកស្ស សត្តស្ស វទេយ្យ, តស្មិំ ខណេ ញាតេ សោ តតោ សាសនា បារាជិកោ ឯវ ហោតីតិ អត្ថោ.

ឈានាទិភេទន្តិ ‘‘ឈានំ វិមោក្ខោ សមាធិ សមាបត្តិ ញាណទស្សនំ មគ្គភាវនា ផលសច្ឆិកិរិយា កិលេសប្បហានំ វិនីវរណតា ចិត្តស្ស សុញ្ញាគារេ អភិរតី’’តិ (បារា. ១៩៨) ឯវំ វុត្តំ ឈានាទិភេទំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ. ហទយេតិ ចិត្តេ. អសន្តន្តិ អសំវិជ្ជមានំ. អញ្ញាបទេសន្តិ ‘‘យោ តេ វិហារេ វសិ, សោ ភិក្ខុ បឋមស្ស ឈានស្ស លាភី’’តិអាទិនា នយេន អញ្ញាបទេសំ វជ្ជេត្វាតិ អត្ថោ. វិនាតិ វជ្ជនត្ថេ និបាតោ, តស្ស វជ្ជេត្វាតិ អត្ថោ. អធិមានន្តិ ‘‘អធិគតា មយា’’តិ ឯវំ ឧប្បន្នំ មានន្តិ អត្ថោ. អធិគតោ មានោតិ វិគ្គហោ, តំ អធិមានំ វជ្ជេត្វាតិ អត្ថោ. មនុស្សជាតិស្សាតិ មនុស្សជាតិកស្ស, ន ទេវព្រហ្មាទីសុ អញ្ញតរស្សាតិ អត្ថោ. វទេយ្យាតិ អារោចេយ្យ. ញាតក្ខណេតិ ញាតេ ខណេតិ ឆេទោ, តស្មិំ តេនារោចិតក្ខណេ មនុស្សជាតិកេន ញាតេតិ អត្ថោ. តេនាតិ និស្សក្កេ ករណវចនំ, តតោ សាសនតោ បារាជិកោតិ អត្ថោ. ចតុត្ថបារាជិកំ.

បារាជិកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. គរុកាបត្តិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១០. ឥទានិ សង្ឃាទិសេសំ បកាសេតុំ ‘‘មោចេតុកាមចិត្តេនា’’តិអាទិមារទ្ធំ. តត្ថ មោចេតុំ កាមេតីតិ មោចេតុកាមំ, មោចេតុកាមញ្ច តំ ចិត្តញ្ចាតិ មោចេតុកាមចិត្តំ, តេន, មោចនស្សាទចិត្តេនាតិ អត្ថោ. ឯកាទសន្នញ្ហិ រាគានំ ឯកេន មោចនស្សាទេន អាបត្តិ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

តត្រិមេ ឯកាទស អស្សាទា មោចនស្សាទោ មុច្ចនស្សាទោ មុត្តស្សាទោ មេថុនស្សាទោ ផស្សស្សាទោ កណ្ឌូវនស្សាទោ ទស្សនស្សាទោ និសជ្ជស្សាទោ វាចស្សាទោ គេហសិតបេមំ វនភង្គិយន្តិ. តត្ថ មោចនស្សាទចេតនាយ ចេតេន្តោ ចេវ អស្សាទេន្តោ ច ឧបក្កមតិ, មុច្ចតិ, សង្ឃាទិសេសោ, ន មុច្ចតិ ចេ, ថុល្លច្ចយំ. សចេ បន សយនកាលេ រាគបរិយុដ្ឋិតោ ហុត្វា ឩរុនា វា មុដ្ឋិនា វា អង្គជាតំ គាឡ្ហំ បីឡេត្វា មោចនត្ថាយ សឧស្សាហោ សុបតិ, សុបន្តស្ស ចស្ស អសុចិ មុច្ចតិ, សង្ឃាទិសេសោ. មុច្ចនស្សាទេ អត្តនោ ធម្មតាយ មុច្ចមានំ អស្សាទេតិ, ន ឧបក្កមតិ, មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. មុត្តស្សាទេ អត្តនោ ធម្មតាយ មុត្តេ ឋានា ចុតេ អសុចិម្ហិ បច្ឆា អស្សាទេន្តស្ស វិនា ឧបក្កមេន មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. មេថុនស្សាទេ មេថុនរាគេន មាតុគាមំ គណ្ហាតិ, តេន អសុចិ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ, ទុក្កដំ បន អាបជ្ជតិ. ផស្សស្សាទោ ទុវិធោ អជ្ឈត្តិកោ ពាហិរោ ចាតិ. តត្ថ អត្តនោ និមិត្តំ ‘‘ថទ្ធំ, មុទុកន្តិ ជានិស្សាមី’’តិ វា លោលភាវេន វា កីឡាបយតោ អសុចិ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. ពាហិរផស្សស្សាទេ បន កាយសំសគ្គរាគេន ឥត្ថិំ ផុសតោ, អាលិង្គតោ ច អសុចិ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ, កាយសំសគ្គសង្ឃាទិសេសំ បន អាបជ្ជតិ.

កណ្ឌូវនស្សាទេ ទទ្ទុកច្ឆុបិឡកបាណកាទីនំ អញ្ញតរេន ខជ្ជមានំ និមិត្តំ កណ្ឌូវនស្សាទេន កណ្ឌូវតោ អសុចិ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. ទស្សនស្សាទេ ឥត្ថិយា អនោកាសំ ឧបនិជ្ឈាយតោ អសុចិ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ, ទុក្កដំ បន ហោតិ. និសជ្ជស្សាទេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ រហោ និសិន្នស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តិ, រហោនិសជ្ជាបត្តិ បន ហោតិ. វាចស្សាទេ មាតុគាមំ មេថុនប្បដិសំយុត្តាហិ វាចាហិ ឱភាសន្តស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តិ, ទុដ្ឋុល្លវាចាសង្ឃាទិសេសំ បន អាបជ្ជតិ. គេហសិតបេមេ មាតាទីនំ មាតាទិបេមេន អាលិង្គនាទិំ ករោន្តស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តិ. វនភង្គំ សន្ថវករណត្ថាយ ឥត្ថិយា បេសិតបុប្ផាទិវនភង្គសញ្ញិតំ បណ្ណាការំ ‘‘ឥត្ថន្នាមាយ ឥមំ បេសិត’’ន្តិ អស្សាទេន អាមសន្តស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តីតិ. ឯវមេតេសុ មោចនស្សាទេន អាបត្តិ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘មោចេតុ…បេ… នា’’តិ វុត្តំ. អថ វា មោចេតុកាមំ ចិត្តំ យស្ស សោយំ មោចេតុកាមចិត្តោ, តេន, ឥត្ថម្ភូតេ ករណវចនំ, មោចេតុកាមចិត្តោ ហុត្វាតិ អត្ថោ.

ឧបក្កម្មាតិ ហត្ថាទីសុ យេន កេនចិ និមិត្តេ ឧបក្កមិត្វាតិ អត្ថោ. វិមោចយន្តិ យំ អន្តមសោ ឯកា ខុទ្ទកមក្ខិកា បិវេយ្យ, តត្តកម្បិ វិមោចេន្តោតិ អត្ថោ. សុក្កន្តិ នីលបីតលោហិតោទាតតក្កតេលទកខីរទធិសប្បិវណ្ណសង្ខាតេសុ ទសវិធេសុ សុក្កេសុ យំ កិញ្ចិ សុក្កំ. អញ្ញត្រ សុបិនាតិ យា សុបិនន្តេ សុក្កវិស្សដ្ឋិ ហោតិ, តំ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. សមណោតិ យោ កោចិ ឧបសម្បន្នោ. គរុកន្តិ សង្ឃាទិសេសំ. ផុសេតិ អាបជ្ជេយ្យាតិ អត្ថោ. ចេតនា ឧបក្កមោ មុច្ចនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានីតិ. សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទំ.

១១. ឥទានិ កាយសំសគ្គំ ទស្សេតុំ ‘‘កាយសំសគ្គរាគេនា’’តិអាទិមារទ្ធំ. ភិក្ខុ មនុស្សិត្ថិយា មនុស្សិត្ថិសញ្ញី ហុត្វា កាយសំសគ្គរាគេន ឧបក្កមិត្វា មនុស្សិត្ថិំ បរាមសន្តោ សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជេយ្យាតិ យោជនា. តត្ថ កាយសំសគ្គរាគេនាតិ ហត្ថគ្គហណាទិកាយសម្ផស្សេន រាគេន កាយមិស្សរាគេន. មនុស្សិត្ថិន្តិ តទហុជាតម្បិ ជីវមានកមនុស្សិត្ថិំ. បរាមសន្តិ បរាមសន្តោ, ឥត្ថីតិ សញ្ញា ឥត្ថិសញ្ញា, សា អស្ស អត្ថីតិ ឥត្ថិសញ្ញី, ឥត្ថិសញ្ញី ហុត្វាតិ អត្ថោ. មនុស្សិត្ថី, ឥត្ថិសញ្ញិតា, កាយសំសគ្គរាគោ, តេន រាគេន វាយាមោ, ហត្ថគ្គាហាទិសមាបជ្ជនន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. កាយសំសគ្គសិក្ខាបទំ.

១២. ឥទានិ ទុដ្ឋុល្លំ ទស្សេតុំ ‘‘ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទេនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទេនាតិ វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គមេថុនធម្មប្បដិសំយុត្តវាចស្សាទរាគេន. មគ្គំ វារព្ភ មេថុនន្តិ វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គានំ អញ្ញតរំ មគ្គំ វា មេថុនំ វា អារព្ភាតិ អត្ថោ. ឱភាសន្តោតិ អវភាសន្តោ. មនុស្សិត្ថិន្តិ វិញ្ញុំ បដិពលំ សុភាសិតទុព្ភាសិតំ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លំ សល្លក្ខណសមត្ថំ មនុស្សិត្ថិំ. សុណមានន្តិ សុណន្តិំ. ឥមិនា បដិពលាយបិ ឥត្ថិយា អវិញ្ញត្តិបថេ ឋិតាយ ទូតេន វា បណ្ណេន វា អារោចេន្តស្ស ទុដ្ឋុល្លវាចាបត្តិ ន ហោតីតិ ទីបិតំ ហោតិ. មនុស្សិត្ថី, ឥត្ថិសញ្ញិតា, ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទរាគោ, តេន រាគេន ឱភាសនំ, តង្ខណវិជាននន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទសិក្ខាបទំ.

១៣. ឥទានិ អត្តកាមបារិចរិយំ ទស្សេតុំ ‘‘វណ្ណ’’ន្ត្យាទិ វុត្តំ. តត្ថ យោ ភិក្ខុ អត្តនោ កាមបារិចរិយាយ វណ្ណំ វត្វា មេថុនរាគេន ឥត្ថិំ មេថុនំ យាចមានោ គរុំ ផុសេតិ សម្ពន្ធោ. វណ្ណំ វត្វាតិ គុណំ អានិសំសំ បកាសេត្វា. អត្តនោកាមបារិចរិយាយាតិ មេថុនធម្មសង្ខាតេន កាមេន បារិចរិយា កាមបារិចរិយា, អត្តនោ អត្ថាយ កាមបារិចរិយា អត្តនោកាមបារិចរិយា, អលុត្តសមាសោយំ. អថ វា អត្តនោតិ កត្វត្ថេ សាមិវចនំ, អត្តនោ កាមិតា ឥច្ឆិតាតិ អត្តនោកាមា, សយំ មេថុនរាគវសេន បត្ថិតាតិ អត្ថោ, អត្តនោកាមា ច សា បារិចរិយា ចាតិ អត្តនោកាមបារិចរិយា, តាយ អត្តនោកាមបារិចរិយាយ, ‘‘ឯតទគ្គំ, ភគិនិ, បារិចរិយានំ, យា មាទិសំ សីលវន្តំ កល្យាណធម្មំ ព្រហ្មចារិំ ឯតេន ធម្មេន បរិចរេយ្យា’’តិ ឯវំ វណ្ណំ វត្វាតិ អត្ថោ. យាចធាតុនោ ទ្វិកម្មិកត្តា ‘‘ឥត្ថិំ មេថុនំ យាចមានោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ឥត្ថិន្តិ ទុដ្ឋុល្លោភាសនេ វុត្តប្បការំ ឥត្ថិំ. មនុស្សិត្ថី, ឥត្ថិសញ្ញិតា, អត្តកាមបារិចរិយាយ រាគោ, តេន រាគេន វណ្ណភណនំ, តង្ខណវិជាននន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. អត្តកាមបារិចរិយសិក្ខាបទំ.

១៤. ឥទានិ សញ្ចរិត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘សន្ទេស’’ន្ត្យាទិមារទ្ធំ. តត្ថ ភិក្ខុ បុរិសស្ស វា សន្ទេសំ, ឥត្ថិយា វា សន្ទេសំ បដិគ្គហេត្វា វីមំសិត្វា បច្ចាហរន្តោ គរុកំ ផុសេតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ សន្ទេសន្តិ ‘‘គច្ឆ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ មាតុរក្ខិតំ ព្រូហិ ‘ហោហិ កិរ ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ធនក្កីតា’’តិ (បារា. ៣០៥) ឯវំ វុត្តំ បុរិសស្ស សាសនំ, ‘‘គច្ឆ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ បុរិសំ ព្រូហិ ‘អហំ តស្ស ភរិយា ភវិស្សាមី’’តិ (បារា. ៣២៦-៣២៧ ថោកំ វិសទិសំ) ឯវំ វុត្តំ ឥត្ថិយា សាសនំ. បដិគ្គណ្ហិត្វាតិ ‘‘សាធុ ឧបាសកា’’តិ វា ‘‘ហោតូ’’តិ វា ‘‘អារោចេស្សាមី’’តិ វា យេន កេនចិ អាការេន វចីភេទំ កត្វា វា សីសកម្បនាទីហិ វា បដិគ្គណ្ហិត្វា សម្បដិច្ឆិត្វាតិ អត្ថោ. វីមំសិត្វាតិ វុត្តប្បការេន សាសនំ គហេត្វា បុរិសស្ស វា ឥត្ថិយា វា តេសំ អវស្សារោចនកានំ មាតាបិតាភាតាភគិនិអាទីនំ វា អារោចេត្វាតិ អត្ថោ. ហរំបច្ចាតិ ឯត្ថ ‘‘បច្ចាហរ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ឆន្ទហានិភយា ហរ-សទ្ទំ បុព្ពនិបាតំ កត្វា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យត្ថ បហិតេន តត្ថ គន្ត្វា តេន អារោចិតា សា ឥត្ថី ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆតុ វា បដិក្ខិបតុ វា លជ្ជាយ វា តុណ្ហី ហោតុ, បុន អាគន្ត្វា តស្ស បុរិសស្ស ហរន្តោ ឯត្តាវតា ឥមាយ បដិគ្គហណារោចនប្បច្ចាហរណសង្ខាតាយ តិវង្គសម្បត្តិយា សោ ភិក្ខុ សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជេយ្យាតិ អត្ថោ. តេសំ មនុស្សជាតិកតា, អលំវចនីយតា, បដិគ្គណ្ហនវីមំសនប្បច្ចាហរណានីតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទំ.

១៥. ឥទានិ អមូលកំ បកាសេតុំ ‘‘ចាវេតុកាមោ’’តិអាទិមារទ្ធំ. ចាវេតុកាមោ ភិក្ខុ អមូលន្តិមវត្ថុនា អញ្ញំ សុណមានំ ភិក្ខុំ ចោទេន្តោ វា ចោទាបេន្តោ វា គរុំ ផុសេតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ចាវេតុកាមោតិ ព្រហ្មចរិយា ចាវេតុកាមោ. ចោទេន្តោតិ ‘‘ត្វំ បារាជិកំ ធម្មំ អាបន្នោសិ, អស្សមណោសិ, អសក្យបុត្តិយោសី’’តិអាទីហិ វចនេហិ សយំ ចោទេន្តោតិ អត្ថោ. ឯវំ ចោទេន្តស្ស វាចាយ វាចាយ សង្ឃាទិសេសោ. អមូលន្តិមវត្ថុនាតិ យំ ចោទកេន ចុទិតកម្ហិ បុគ្គលេ អទិដ្ឋំ អសុតំ អបរិសង្កិតំ, ឥទំ ឯតេសំ ទស្សនសវនបរិសង្កិតសង្ខាតានំ មូលានំ អភាវតោ នាស្ស មូលន្តិ អមូលំ, អន្តិមំ វត្ថុ យស្ស បារាជិកស្ស តទិទំ អន្តិមវត្ថុ, អមូលញ្ច តំ អន្តិមវត្ថុ ចេតិ អមូលន្តិមវត្ថុ, តេន អមូលន្តិមវត្ថុនា, ភិក្ខុនោ អនុរូបេសុ ឯកូនវីសតិយា បារាជិកេសុ អញ្ញតរេនាតិ អត្ថោ. ចោទាបយន្តិ ចោទាបយន្តោ, តស្ស សមីបេ ឋត្វា អញ្ញំ ភិក្ខុំ អាណាបេត្វា ចោទាបេន្តោ តស្ស អាណត្តស្ស វាចាយ វាចាយ គរុំ ផុសេតិ អត្ថោ. សុណមានន្តិ ឥមិនា បរម្មុខា ទូតេន វា បណ្ណេន វា ចោទេន្តស្ស ន រុហតីតិ ទីបិតំ ហោតិ. បរម្មុខា បន សត្តហិ អាបត្តិក្ខន្ធេហិ វទន្តស្ស ទុក្កដំ. យំ ចោទេតិ, តស្ស ឧបសម្បន្នោតិ សង្ខ្យូបគមនំ, តស្មិំ សុទ្ធសញ្ញិតា, យេន បារាជិកេន ចោទេតិ, តស្ស ទិដ្ឋាទិវសេន អមូលកតា, ចាវនាធិប្បាយេន សម្មុខា ចោទនា, តស្ស តង្ខណវិជាននន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. អមូលកសិក្ខាបទំ.

១៦. ឥទានិ អញ្ញភាគិយំ ទស្សេតុំ ‘‘លេសមត្ត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ លេសមត្តមុបាទាយាតិ ជាតិនាមគោត្តលិង្គាបត្តិបត្តចីវរូបជ្ឈាយាចរិយសេនាសនលេសសង្ខាតេសុ ទសសុ លេសេសុ យោ តស្មិំ បុគ្គលេ ទិស្សតិ, តំ លេសមត្តំ ឧបាទាយ និស្សាយ ភិក្ខុំ ព្រហ្មចរិយា ចាវេតុកាមោ អមូលន្តិមវត្ថុនា សុណមានំ ភិក្ខុំ ចោទេន្តោ គរុំ ផុសេតិ អត្ថោ. កថំ? អញ្ញោ ខត្តិយជាតិកោ ឥមិនា ចោទកេន បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ ហោតិ, សោ អញ្ញំ អត្តនោ វេរិំ ខត្តិយជាតិកំ ភិក្ខុំ បស្សិត្វា តំ ខត្តិយជាតិលេសំ គហេត្វា ឯវំ ‘‘ខត្តិយោ មយា ទិដ្ឋោ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ, ត្វំ ខត្តិយោ បារាជិកំ ធម្មំ អាបន្នោសី’’តិ វា ‘‘ត្វំ សោ ខត្តិយោ, នាញ្ញោ, បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោសី’’តិ វា ចោទេតិ, ឯវំ នាមលេសាទយោបិ វេទិតព្ពា. អង្គានិ បនេត្ថ អនន្តរសទិសានិ. អញ្ញភាគិយសិក្ខាបទំ.

គរុកាបត្តិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. និស្សគ្គិយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៧. ឥទានិ ចីវរវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘វិកប្បន’’ន្ត្យាទិមុទ្ធដំ. យោ ភិក្ខុ អកាលចីវរំ វិកប្បនញ្ច អធិដ្ឋានញ្ច អកត្វា ទសាហំ អតិក្កាមេតិ, តស្ស ភិក្ខុនោ និស្សគ្គិយំ សិយាតិ បិណ្ឌត្ថោ. តត្ថ អកាលចីវរន្តិ អកាលេ ចីវរំ, ខោមំ កប្បាសិកំ កោសេយ្យំ កម្ពលំ សាណំ ភង្គន្តិ ជាតិតោ ឆ ចីវរានិ, ទុកូលំ បដ្ដុណ្ណំ សោមារបដ្ដំ ចីនបដ្ដំ ឥទ្ធិជំ ទេវទិន្នន្តិ ឥមានិ បន ឆ អនុលោមចីវរានិ. តេសុ ទុកូលំ សាណស្ស អនុលោមំ វាកមយត្តា. បដ្ដុណ្ណាទីនិ តីណិ កោសេយ្យស្ស អនុលោមានិ បាណកេហិ កតសុត្តមយត្តា. ឥទ្ធិជាទីនិ ទ្វយានិ ខោមាទីនំ អនុលោមានិ តេសមញ្ញតរភាវតោ. ឥមេសំ ឆន្នំ ចីវរានំ អញ្ញតរំ អកាលចីវរំ.

វិកប្បនមធិដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ បន វិកប្បនូបគំ អធិដ្ឋានូបគញ្ច ឯវំ វេទិតព្ពំ. តត្រាយំ បាឡិ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អាយាមេន អដ្ឋង្គុលំ សុគតង្គុលេន ចតុរង្គុលវិត្ថតំ បច្ឆិមចីវរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨). មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស ទីឃសោ ទ្វេ វិទត្ថិយោ, តិរិយំ វិទត្ថិ. ទ្វេ វិកប្បនា សម្មុខាវិកប្បនា ច បរម្មុខាវិកប្បនា ច. កថំ? ‘‘ឥមំ ចីវរំ តុយ្ហំ វិកប្បេមី’’តិ វត្តព្ពំ, អយំ សម្មុខាវិកប្បនា. ‘‘មយ្ហំ សន្តកំ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា យថាបច្ចយំ វា ករោហី’’តិ, ឯកស្ស សន្តិកេ ‘‘ឥមំ ចីវរំ តិស្សស្ស ភិក្ខុនោ វិកប្បេមី’’តិ វត្តព្ពំ, អយំ អបរាបិ សម្មុខាវិកប្បនា. តេន ភិក្ខុនា ‘‘តិស្សស្ស ភិក្ខុនោ សន្តកំ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា យថាបច្ចយំ វា ករោហី’’តិ, ‘‘ឥមំ ចីវរំ តុយ្ហំ វិកប្បនត្ថាយ ទម្មី’’តិ វត្តព្ពំ, តេន វត្តព្ពោ ‘‘កោ តេ មិត្តោ វា សន្ទិដ្ឋោ វា សម្ភត្តោ វា’’តិ, តតោ ឥតរេន ‘‘តិស្សោ ភិក្ខូ’’តិ វត្តព្ពំ, បុន តេន ‘‘អហំ តិស្សស្ស ភិក្ខុនោ ទម្មី’’តិ វត្តព្ពំ, អយំ បរម្មុខាវិកប្បនា. ‘‘តិស្សស្ស ភិក្ខុនោ សន្តកំ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា យថាបច្ចយំ វា ករោហី’’តិ វុត្តេ បច្ចុទ្ធារោ នាម ហោតិ. ពហុកេ ‘‘ឥមានី’’តិ, អហត្ថបាសេ ‘‘ឯតំ, ឯតានី’’តិ វា. ឯវំ វិកប្បនញ្ច អកត្វាតិ អត្ថោ.

តិចីវរស្ស បន បមាណំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន សុគតចីវរតោ ឩនកំ វដ្ដតិ, លាមកបរិច្ឆេទេន សង្ឃាដិយា, ឧត្តរាសង្គស្ស ច ទីឃតោ មុដ្ឋិបញ្ចកំ, តិរិយំ មុដ្ឋិត្តិកំ, អន្តរវាសកោ ទីឃតោ មុដ្ឋិបញ្ចកោ, តិរិយំ ទ្វិហត្ថោបិ អឌ្ឍតេយ្យោ វា វដ្ដតិ. វុត្តប្បមាណតោ អធិកញ្ច ឩនកញ្ច ‘‘បរិក្ខារចោឡ’’ន្តិ អធិដ្ឋាតព្ពំ. ទ្វេ ចីវរស្ស អធិដ្ឋានា កាយេន វា អធិដ្ឋេតិ, វាចាយ វា អធិដ្ឋេតិ. តិចីវរំ អធិដ្ឋហន្តេន រជិត្វា កប្បពិន្ទុំ ទត្វា បុរាណសង្ឃាដិំ ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ បច្ចុទ្ធរិត្វា នវំ សង្ឃាដិំ ហត្ថេន គហេត្វា ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ ចិត្តេន អាភោគំ កត្វា កាយវិការំ ករោន្តេន កាយេន អធិដ្ឋាតព្ពា, ឥទំ កាយេន អធិដ្ឋានំ. តំ យេន កេនចិ សរីរាវយវេន អផុសន្តស្ស ន វដ្ដតិ. វាចាយ អធិដ្ឋានំ បន វចីភេទំ កត្វា វាចាយ អធិដ្ឋាតព្ពំ, សចេ ហត្ថបាសេ ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ, សចេ អហត្ថបាសេ ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘ឯតំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វាចា ភិន្ទិតព្ពា. ឯស នយោ ឧត្តរាសង្គេ, អន្តរវាសកេ ច. តិចីវរាទីនិ សព្ពានិ ឯកតោ កត្វា ‘‘ឥមានិ ចីវរានិ បរិក្ខារចោឡានិ អធិដ្ឋាមី’’តិ អធិដ្ឋាតុម្បិ វដ្ដតីតិ. ឯវំ អធិដ្ឋានញ្ច អកត្វាតិ អត្ថោ.

ទស អហានិ ទសាហំ. អតិមាបេតីតិ អតិក្កាមេតិ. តស្សាតិ តស្ស ភិក្ខុនោ. និស្សគ្គិយន្តិ និស្សជ្ជនំ និស្សគ្គិយំ, បុព្ពភាគេ កត្តព្ពស្ស វិនយកម្មស្សេតំ នាមំ, និស្សគ្គិយមស្ស អត្ថីតិ និស្សគ្គិយំ, កិំ តំ? បាចិត្តិយំ, តំ អតិក្កាមយតោ សហនិស្សគ្គិយវិនយកម្មំ បាចិត្តិយំ សិយា, អយមេត្ថ អត្ថោ. តំ បនេតំ ចីវរំ យំ ទិវសំ ឧប្បន្នំ, តស្ស យោ អរុណោ, សោ ឧប្បន្នទិវសនិស្សិតោ, តស្មា ចីវរុប្បាទទិវសេន សទ្ធិំ ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ ទសាហាតិក្កមិតំ ហោតីតិ. ចីវរស្ស អត្តនោ សន្តកតា, ជាតិប្បមាណយុត្តតា, ឆិន្នបលិពោធភាវោ, អតិរេកចីវរតា, ទសាហាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. បឋមកថិនសិក្ខាបទំ.

១៨. ឥទានិ ទុតិយំ ទស្សេតុំ ‘‘ភិក្ខុសម្មុតិយា’’ត្យាទិមារទ្ធំ. យោ ភិក្ខុសម្មុតិំ វជ្ជេត្វា កាលញ្ច វិនា អធិដ្ឋិតំ តិចីវរំ ឯកាហំ អតិក្កមាបេតិ, តស្ស និស្សគ្គិយំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ភិក្ខុសម្មុតិយាញ្ញត្រាតិ យំ សង្ឃោ គិលានស្ស ភិក្ខុនោ តិចីវរេន វិប្បវាសសម្មុតិំ ទេតិ, តំ ឋបេត្វា. តិចីវរមធិដ្ឋិតន្តិ ករណត្ថេ ឧបយោគវចនំ, តេន តិចីវរាធិដ្ឋាននយេន អធិដ្ឋិតេសុ សង្ឃាដិអាទីសុ យេន កេនចិ ចីវរេន. ឯកាហន្តិ ឯករត្តំ. អតិមាបេតីតិ វិប្បវសតិ, វិយុត្តោ វសតីតិ អត្ថោ. តស្ស អលទ្ធសម្មុតិកស្ស ភិក្ខុនោ ឯករត្តម្បិ ចីវរេន វិប្បវាសតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ សិយាតិ អត្ថោ. សមយំ វិនាតិ ចីវរកាលំ វជ្ជេត្វា. អធិដ្ឋិតចីវរតា, អនត្ថតកថិនតា, អលទ្ធសម្មុតិតា, រត្តិវិប្បវាសោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. ទុតិយកថិនសិក្ខាបទំ.

១៩. ឥទានិ បុរាណចីវរំ ទស្សេតុំ ‘‘អញ្ញាតិកា’’ត្យាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អញ្ញាតិកាតិ អញ្ញាតិកាយ ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ’’តិអាទីសុ វិយ, អញ្ញាតិកាយ នេវ មាតុសម្ពន្ធេន ន បិតុសម្ពន្ធេន សម្ពទ្ធាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ភិក្ខុនិយាតិ អដ្ឋវាចិកកម្មេន ឧបសម្បន្នាយ. អាកោដាបេតីតិ បហរាបេតិ. តន្តិ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. បុរាណចីវរតា, ឧបចារេ ឋត្វា អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា អាណាបនំ, តស្សា ធោវនាទីនិ ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. បុរាណចីវរសិក្ខាបទំ.

២០. កិញ្ចិ មូលកន្តិ កិញ្ចិ បាភតំ. ចីវរាទានេតិ ចីវរស្ស អាទានេ ចីវរប្បដិគ្គហណេ. វិកប្បនូបគចីវរតា, បារិវត្តកាភាវោ, អញ្ញាតិកាយ ហត្ថតោ គហណន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. ចីវរប្បដិគ្គហណសិក្ខាបទំ.

២១. អប្បវារិតន្តិ ‘‘វទេយ្យាថ, ភន្តេ, យេន អត្ថោ’’តិ ឥច្ឆាបិតំ ឥច្ឆំ រុចិំ ឧប្បាទិតំ, ន បវារិតន្តិ អប្បវារិតំ. វិញ្ញាបេន្តស្សាតិ យាចន្តស្ស. អញ្ញត្រ សមយាតិ នដ្ឋចីវរកាលំ ឋបេត្វា. វិកប្បនូបគចីវរតា, សមយាភាវោ, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទំ.

២២. រជតន្តិ រូបិយំ. ជាតរូបន្តិ សុវណ្ណំ. មាសកន្តិ តយោ មាសកា លោហមាសកោ ទារុមាសកោ ជតុមាសកោតិ. តត្ថ លោហមាសកោតិ តម្ពលោហាទីហិ កតមាសកោ. ទារុមាសកោតិ សារទារុនា វា វេឡុបេសិកាយ វា អន្តមសោ តាលបណ្ណេនបិ រូបំ ឆិន្ទិត្វា កតមាសកោ. ជតុមាសកោតិ លាខាយ វា និយ្យាសេន វា រូបំ សមុដ្ឋាបេត្វា កតមាសកោ. កហាបណន្តិ សុវណ្ណមយំ វា រូបិយមយំ វា បាកតិកំ វា. គណ្ហេយ្យាតិ អត្តនោ អត្ថាយ ទីយមានំ វា កត្ថចិ ឋិតំ វា និប្បរិគ្គហំ ទិស្វា សយំ គណ្ហេយ្យ. គណ្ហាបេយ្យាតិ តទេវ អញ្ញេន គាហាបេយ្យ. និស្សគ្គីតិ គហណាទីសុ យំ កិញ្ចិ ករោន្តស្ស អឃនពទ្ធេសុ វត្ថុគណនាយ និស្សគ្គិ សិយាតិ អត្ថោ. សាទិយេយ្យ វាតិ កាយវាចាហិ អប្បដិក្ខិបិត្វា ចិត្តេន អធិវាសេយ្យ. ជាតរូបរជតភាវោ, អត្តុទ្ទេសិកតា, គហណាទីសុ អញ្ញតរភាវោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. រូបិយប្បដិគ្គហណសិក្ខាបទំ.

២៣. រជតាទិចតុព្ពិធំ អកប្បិយំ កប្បិយេនាបិ បរិវត្តេយ្យ សហធម្មិកេ ឋបេត្វា, និស្សគ្គិយំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ អកប្បិយន្តិ អកប្បិយវត្ថុំ. កប្បិយេនាតិ កប្បិយវត្ថុនា. សហធម្មិកេតិ ភិក្ខុភិក្ខុនិសាមណេរសាមណេរិសិក្ខមានសង្ខាតេ បញ្ច សហធម្មិកេ. រូបិយភាវោ, បរិវត្តនញ្ចាតិ ឥមានេត្ថ ទ្វេ អង្គានិ. រូបិយបរិវត្តនសិក្ខាបទំ.

២៤. ‘‘ឥមំ បត្តំ តុយ្ហំ វិកប្បេមី’’តិអាទិនា វិកប្បនញ្ច ‘‘ឥមំ បត្តំ អធិដ្ឋាមី’’តិអាទិនា អធិដ្ឋានញ្ច អកត្វាតិ អត្ថោ. បមាណិកន្តិ ឯត្ថាយំ វិនិច្ឆយោ – អនុបហតបុរាណសាលិតណ្ឌុលានំ សុកោដ្ដិតបរិសុទ្ធានំ ទ្វេ មគធនាឡិយោ គហេត្វា តេហិ តណ្ឌុលេហិ អនុត្តណ្ឌុលមកិលិន្នមបិណ្ឌិតំ សុវិសទំ កុន្ទមកុឡរាសិសទិសំ អវស្សាវិតោទនំ បចិត្វា និរវសេសំ បត្តេ បក្ខិបិត្វា តស្ស ឱទនស្ស ចតុត្ថភាគប្បមាណោ នាតិឃនោ នាតិតនុកោ ហត្ថហារិយោ សព្ពសម្ភារសង្ខតោ មុគ្គសូបោ បក្ខិបិតព្ពោ, តតោ អាលោបស្ស អនុរូបំ យាវចរិមាលោបប្បហោនកំ មច្ឆមំសាទិព្យញ្ជនំ បក្ខិបិតព្ពំ. សប្បិតេលតក្ករសកញ្ជិកាទីនិ បន អគណនូបគានិ ហោន្តិ. តានិ ហិ ឱទនគតិកានិ នេវ ហាបេតុំ, ន វឌ្ឍេតុំ សក្កោន្តិ. ឯវមេតំ សព្ពម្បិ បក្ខិត្តំ សចេ បន បត្តស្ស មុខវដ្ដិយា ហេដ្ឋិមរាជិសមំ តិដ្ឋតិ, សុត្តេន វា ហីរេន វា ឆិន្ទន្តស្ស សុត្តស្ស វា ហីរស្ស វា ហេដ្ឋិមន្តំ ផុសតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ អតិក្កម្ម ថូបីកតំ តិដ្ឋតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋោមកោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ ន សម្បាបុណាតិ, អន្តោគតមេវ ហោតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ នាម. ឧក្កដ្ឋតោ ឧបឌ្ឍប្បមាណោ មជ្ឈិមោ. មជ្ឈិមតោ ឧបឌ្ឍប្បមាណោ ឱមកោ. តេសម្បិ វុត្តនយេនេវ បភេទោ វេទិតព្ពោ. ឥច្ចេតេសុ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ ច ឱមកោមកោ ចាតិ ទ្វេ អបត្តា, សេសា សត្ត បត្តា បមាណយុត្តា នាមាតិ ឯវំ បមាណេន យុត្តោ បមាណិកោ, តំ បមាណិកំ. បត្តន្តិ សត្តសុ បត្តេសុ អញ្ញតរំ បត្តំ. បត្តស្ស អត្តនោ សន្តកតា, បមាណយុត្តតា, អធិដ្ឋានូបគតា, អតិរេកបត្តតា, ទសាហាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. បឋមបត្តសិក្ខាបទំ.

២៥. យោ ភិក្ខុ បញ្ចពន្ធនតោ ឩនបត្តេ សតិ បរំ បន នវំ បត្តំ វិញ្ញាបេតិ, តស្សបិ ភិក្ខុនោ និស្សគ្គិយំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ បរន្តិ អញ្ញំ, ‘‘នវំ បត្ត’’ន្តិមិនា តុល្យាធិករណំ. អធិដ្ឋានូបគបត្តស្ស ឩនបញ្ចពន្ធនតា, អត្តុទ្ទេសិកតា, កតវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. ឩនបញ្ចពន្ធនសិក្ខាបទំ.

២៦. យោ សប្បិតេលាទិកំ បន ភេសជ្ជំ បដិគ្គហេត្វា សត្តាហបរមំ សន្និធិការកំ ភុញ្ជន្តោ សត្តាហំ អតិក្កាមេតិ, តស្ស និស្សគ្គិយំ សិយាតិ អត្ថោ. តត្ថ សប្បិតេលាទិកន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទោ នវនីតមធុផាណិតំ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ សប្បិ នាម គវាទីនំ សប្បិ, យេសំ មំសំ កប្បតិ, តេសំ សប្បិ, តថា នវនីតំ. តេលំ នាម តិលសាសបមធុកឯរណ្ឌវសាទីហិ និព្ពត្តំ. មធុ នាម មក្ខិកាមធុមេវ. ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយ បន អបក្កា វា អវត្ថុកបក្កា វា សព្ពាបិ ឧច្ឆុវិកតិ ផាណិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ភេសជ្ជវិធានសិក្ខាបទំ.

២៧. ភិក្ខុស្ស ចីវរំ ទត្វា បុន តំ ចីវរំ សកសញ្ញាយ អច្ឆិន្ទន្តស្ស វា អច្ឆិន្ទាបយតោបិ វា និស្សគ្គិយំ សិយាតិ យោជនា. តត្ថ ទត្វាតិ វេយ្យាវច្ចាទីនិ បច្ចាសីសមានោ ទត្វា. អច្ឆិន្ទន្តស្សាតិ វេយ្យាវច្ចាទីនិ អករោន្តំ ទិស្វា ពលក្ការេន គណ្ហន្តស្ស, តថា អច្ឆិន្ទាបយតោតិ. វិកប្បនូបគចីវរតា, សាមំទិន្នតា, សកសញ្ញិតា, ឧបសម្បន្នតា, កោធវសេន អច្ឆិន្ទនំ វា អច្ឆិន្ទាបនំ វាតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. អច្ឆិន្ទនសិក្ខាបទំ.

២៨. អប្បវារិតំ អញ្ញាតិំ គហបតិំ សុត្តំ យាចិត្វា ញាតិប្បវារិតេ វជ្ជេត្វា តន្តវាយេហិ ចីវរំ វាយាបេន្តស្ស និស្សគ្គិយំ សិយាតិ បិណ្ឌត្ថោ. តត្ថ សុត្តន្តិ ឆព្ពិធំ ខោមសុត្តាទិកំ វា តេសំ អនុលោមំ វា. យាចិយាតិ ចីវរត្ថាយ យាចិត្វា. ចីវរត្ថាយ វិញ្ញាបិតសុត្តំ, អត្តុទ្ទេសិកតា, អកប្បិយតន្តវាយេន អកប្បិយវិញ្ញត្តិយា វាយាបនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សុត្តវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទំ.

២៩. យោ ភិក្ខុ សង្ឃស្ស បរិណតំ លាភំ ជានន្តោ អត្តនោ បរិណាមេតិ, តស្ស និស្សគ្គិយំ សិយាតិ អត្ថោ. តត្ថ ជានន្តិ ជានន្តោ. លាភន្តិ លភិតព្ពំ ចីវរាទិវត្ថុំ. បរិណតន្តិ សង្ឃស្ស និន្នំ សង្ឃស្ស បោណំ សង្ឃស្ស បព្ភារំ ហុត្វា ឋិតំ. អត្តនោ បរិណាមេតីតិ ‘‘មយ្ហំ ទេថា’’តិអាទីនិ វទន្តោ អត្តនិ និន្នំ ករោតិ. សង្ឃេ បរិណតភាវោ, តំ ញត្វា អត្តនោ បរិណាមនំ, បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. បរិណាមនសិក្ខាបទំ.

និស្សគ្គិយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បាចិត្តិយនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣០. ឥទានិ បាចិត្តិយំ ទស្សេតុំ ‘‘សម្បជានមុសាវាទេ’’ត្យាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ សម្បជានមុសាវាទេតិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនំ, តស្មា យោ ភិក្ខុ សម្បជានន្តោ មុសា វទតិ, តស្ស តន្និមិត្តំ តំហេតុ តប្បច្ចយា បាចិត្តិយំ ឧទីរិតន្តិ អត្ថោ. ភិក្ខុញ្ច ឱមសន្តស្សាតិ ជាតិនាមគោត្តកម្មសិប្បវយអាពាធលិង្គកិលេសាបត្តិអក្កោសេសុ ភូតេន វា អភូតេន វា យេន កេនចិ មុខសត្តិនា ភិក្ខុំ ឱវិជ្ឈន្តស្ស ភិក្ខុនោ បាចិត្តិយំ ឧទីរិតន្តិ អត្ថោ. បេសុញ្ញហរណេបិ ចាតិ ភិក្ខុស្ស បេសុញ្ញហរណេ, ជាតិអាទីហិ អក្កោសវត្ថូហិ ភិក្ខុំ អក្កោសន្តស្ស ភិក្ខុនោ សុត្វា ភិក្ខុនោ បិយកម្យតាយ វា ភេទាធិប្បាយេន វា យោ អក្កុទ្ធោ, តស្ស ភិក្ខុស្ស កាយេន វា វាចាយ វា បេសុញ្ញហរណវចនេ បាចិត្តិយំ ឧទីរិតន្តិ អត្ថោ.

៣១. សង្គីតិត្តយមារុឡ្ហំ បិដកត្តយំ ធម្មំ ភិក្ខុញ្ច ភិក្ខុនិញ្ច ឋបេត្វា អញ្ញេន បុគ្គលេន សទ្ធិំ ឯកតោ បទំ បទំ ភណន្តស្ស ភិក្ខុនោ បទគណនាយ បាចិត្តិយំ ឧទីរិតន្តិ សមុទាយត្ថោ.

៣២. អនុបសម្បន្នេនេវាតិ ភិក្ខុំ ឋបេត្វា អន្តមសោ បារាជិកវត្ថុភូតេន តិរច្ឆានគតេនាបិ សហ តិរត្តិយំ សយិត្វា ចតុត្ថទិវសេ អត្ថង្គតេ សូរិយេ បុន សហសេយ្យាយ បាចិត្តិ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ សហសេយ្យាយាតិ សព្ពច្ឆន្នបរិច្ឆិន្នេ, យេភុយ្យេនច្ឆន្នបរិច្ឆិន្នេ វា សេនាសនេ បុព្ពាបរិយេន វា ឯកក្ខណេ វា ឯកតោ និសជ្ជនាយ. តត្ថ ឆទនំ អនាហច្ច ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធេន បាការាទិនា បរិច្ឆិន្នម្បិ សព្ពបរិច្ឆិន្នមិច្ចេវ វេទិតព្ពំ.

៣៣. ឯករត្តម្បិ ឥត្ថិយា សទ្ធិំ សេយ្យំ កប្បយតោ តស្ស ភិក្ខុនោបិ បាចិត្តិ សិយាតិ អត្ថោ. តត្ថ ឥត្ថិយាតិ អន្តមសោ តទហុជាតាយបិ មនុស្សិត្ថិយា. ទេសេន្តស្ស វិនា វិញ្ញុំ, ធម្មញ្ច ឆប្បទុត្តរិន្តិ វិញ្ញុំ បុរិសំ វិនា ឥត្ថិយា ឆប្បទតោ ឧត្តរិំ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស ភិក្ខុនោ បាចិត្តិ សិយាតិ អត្ថោ. តត្ថ ‘‘ឆប្បទុត្តរិ’’ន្តិ ឯត្ថ ឯកោ គាថាបាទោ ឯកំ បទន្តិ ឯវំ សព្ពត្ថ បទប្បមាណំ វេទិតព្ពំ. ឆ បទានិ ឆប្បទំ, ឆប្បទតោ ឧត្តរិំ ឆប្បទុត្តរិំ.

៣៤. ភិក្ខុសម្មុតិំ ឋបេត្វា ភិក្ខុនោ ទុដ្ឋុល្លំ វជ្ជំ អភិក្ខុនោ វទន្តស្ស បាចិត្តិយំ ឧទីរិតន្តិ អត្ថោ. តត្ថ ទុដ្ឋុល្លន្តិ ឥធ សង្ឃាទិសេសំ អធិប្បេតំ. ភិក្ខុសម្មុតិយាតិ យំ សង្ឃោ អភិណ្ហាបត្តិកស្ស ភិក្ខុនោ អាយតិំ សំវរត្ថាយ អាបត្តីនញ្ច កុលានញ្ច បរិយន្តំ កត្វា វា អកត្វា វា តិក្ខត្តុំ អបលោកេត្វា កតិកំ ករោតិ, តំ ឋបេត្វា. អភិក្ខុនោតិ អនុបសម្បន្នស្ស. វទន្តស្សាតិ អារោចេន្តស្ស.

៣៥. យោ អកប្បិយំ បថវិំ ខណេយ្យ វា ខណាបេយ្យ វា, តស្ស បាចិត្តិយំ សិយា. តត្ថ អកប្បិយន្តិ ឧទ្ធនបចនាទិវសេន វា តថា តថា អទឌ្ឍា វា ជាតបថវី វុច្ចតិ. សា តិវិធា សុទ្ធមិស្សបុញ្ជវសេន. តត្ថ សុទ្ធបថវី នាម បកតិយា សុទ្ធបំសុ វា សុទ្ធមត្តិកា វា. មិស្សបថវី នាម យត្ថ បំសុតោ វា មត្តិកតោ វា បាសាណសក្ខរកថលមរុម្ពវាលុកាសុ អញ្ញតរស្ស តតិយភាគោ ហោតិ. បុញ្ជបថវី នាម អតិរេកចាតុមាសំ ឱវដ្ឋោ បំសុបុញ្ជោ វា មត្តិកាបុញ្ជោ វា ហោតិ. វុត្តលក្ខណេន បន មិស្សកបុញ្ជោបិ បិដ្ឋិបាសាណេ ឋិតសុខុមរជម្បិ ច ទេវេ ផុសយន្តេ សកិំ ចេ តិន្តំ, ចាតុមាសច្ចយេន តិន្តោកាសោ បុញ្ជបថវីសង្ខមេវ គច្ឆតិ. យោ ភិក្ខុ ភូតគាមំ វិកោបេយ្យ, តស្ស បាចិត្តិយំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ភូតគាមន្តិ ភវន្តិ, អភវុំ ចាតិ ភូតា, ជាយន្តិ វឌ្ឍន្តិ ជាតា វឌ្ឍិតា ចាតិ អត្ថោ, គាមោតិ រាសិ, ភូតានំ គាមោ, ភូតា ឯវ វា គាមោតិ ភូតគាមោ, បតិដ្ឋិតហរិតតិណរុក្ខាទីនមេតំ អធិវចនំ. តំ ភូតគាមំ. វិកោបេយ្យាតិ ឆេទនភេទនាទីនិ ករេយ្យ.

៣៦. យោ ភិក្ខុ សង្ឃិកំ មញ្ចាទិំ អជ្ឈោកាសេ សន្ថរណាទិកំ កត្វា អាបុច្ឆនាទិកំ អកត្វា យាតិ, តស្ស បាចិត្តិ សិយាតិ អត្ថោ. តត្ថ សង្ឃិកន្តិ សង្ឃស្ស សន្តកំ. មញ្ចាទិន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន បីឋភិសិកោច្ឆាទិំ សង្គណ្ហាតិ. សន្ថរណាទិកន្តិ សន្ថរណាទិំ កត្វា វា ការាបេត្វា វា. អាបុច្ឆនាទិកន្តិ អាបុច្ឆនំ វា ឧទ្ធរណំ វា ឧទ្ធរាបនំ វាតិ អត្ថោ. យាតីតិ គច្ឆតិ.

៣៧. យោ ភិក្ខុ សង្ឃិកាវសថេ សេយ្យំ សន្ថរណាទិកំ កត្វា អាបុច្ឆនាទិកំ អកត្វា យាតិ, តស្ស ភិក្ខុនោ បាចិត្តិ សិយាតិ អត្ថោ. តត្ថ សង្ឃិកាវសថេតិ សង្ឃស្ស សន្តកេ អាវសថេ វិហារេ គព្ភេ វា អញ្ញស្មិំ វា សព្ពបរិច្ឆិន្នេ គុត្តសេនាសនេ. សេយ្យន្តិ ភិសិ ចិមិលិកា បាវុរណំ ឧត្តរត្ថរណំ ភូមត្ថរណំ តដ្ដិកា ចម្មក្ខណ្ឌំ និសីទនំ បច្ចត្ថរណំ តិណសន្ថារោ បណ្ណសន្ថារោតិ ឯវមាទិកំ. សន្ថរណាទិកន្តិ តេសុ យេន កេនចិ អត្ថរណាទិកំ កត្វា វា ការាបេត្វា វា.

៣៨-៩. យោ បន ភិក្ខុ ជានំ សប្បាណកំ តោយំ បរិភុញ្ជយេ, តស្ស ភិក្ខុនោ បាចិត្តិ សិយាតិ យោជនា. តត្ថ ជានំ សប្បាណកន្តិ ‘‘សប្បាណកមិទ’’ន្តិ ទិស្វា វា សុត្វា វា យេន កេនចិ អាការេន ជានន្តោ. តោយន្តិ ឧទកំ. បរិភុញ្ជយេតិ បរិភុញ្ជេយ្យ. យោ ភិក្ខុ បារិវត្តកំ ឋបេត្វា អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ចីវរំ ទេតិ, តស្ស ភិក្ខុនោ បាចិត្តិ សិយា. ចីវរប្បដិគ្គហណសិក្ខាបទេ ភិក្ខុ បដិគ្គាហកោ ឥធ ភិក្ខុនី, អយំ វិសេសោ. អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ចីវរំ សិព្ពតោបិ តស្ស ភិក្ខុនោ បាចិត្តិ សិយាតិ អត្ថោ. ចីវរន្តិ និវាសនបារុបនូបគំ. សិព្ពតោតិ សយំ សិព្ពន្តស្ស សូចិំ បវេសេត្វា នីហរណេ បយោគគណនាយ បាចិត្តិ. សិព្ពាបេន្តស្ស បន ‘‘សិព្ពា’’តិ វុត្តោ សចេបិ សព្ពំ សូចិកម្មំ និដ្ឋាបេសិ, ឯកមេវ បាចិត្តិ, អាណត្តស្ស បយោគគណនាយ បាចិត្តិ ហោតិ. បវារេត្វាន អតិរិត្តំ អការេត្វា ភុញ្ជតោ បាចិត្តិ សិយាតិ អត្ថោ. តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – ឱទនោ សត្តុ កុម្មាសោ មច្ឆោ មំសន្តិ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរំ សាសបមត្តម្បិ អជ្ឈោហរិត្វា ភោជនំ បដិក្ខេបំ កត្វា អញ្ញេន ឥរិយាបថេន ‘‘អលមេតំ សព្ព’’ន្តិ អតិរិត្តំ អការេត្វា បរិភុញ្ជតោ បាចិត្តិ ហោតីតិ.

៤០. យោ ភិក្ខុ អាសាទនាបេក្ខោ ភុត្តាវិំ បវារិតំ ភិក្ខុំ ‘‘ហន្ទ, ភិក្ខុ, ខាទ វា ភុញ្ជ វា’’តិ អនតិរិត្តេន បវារេតិ, ភោជនេ ភុត្តេ តស្ស បាចិត្តិយំ ឧទីរិតន្តិ អត្ថោ. តត្ថ អាសាទនាបេក្ខោតិ អាសាទនំ ចោទនំ មង្កុករណភាវំ អបេក្ខមានោ.

៤១-២. យោ ភិក្ខុ សន្និធិភោជនំ ភុញ្ជេយ្យ, តស្ស ភិក្ខុនោ បាចិត្តិ សិយាតិ អត្ថោ. តត្ថ សន្និធិភោជនន្តិ បដិគ្គហេត្វា ឯករត្តំ វីតិនាមិតភោជនំ. វិកាលេ យាវកាលិកំ ភុញ្ជតោ វាបិ បាចិត្តិ សិយាតិ យោជនា. តត្ថ វិកាលេតិ វិគតកាលេ, មជ្ឈន្ហិកាតិក្កមតោ បដ្ឋាយ យាវ អរុណុគ្គមនាតិ អត្ថោ. យាវកាលិកន្តិ វនមូលផលាទិកំ អាមិសភោជនំ. អគិលានោ ភិក្ខុ បណីតកំ សប្បិភត្តាទិកម្បិ វិញ្ញាបេត្វាន ភុញ្ជេយ្យ, តស្ស ភិក្ខុនោ បាចិត្តិ សិយាតិ យោជនា. តត្ថ អគិលានោតិ កល្លកោ. បណីតកន្តិ សប្បិតេលមធុផាណិតមច្ឆមំសខីរទធិសង្ខាតេហិ សំសដ្ឋំ សត្តធញ្ញនិព្ពត្តំ បណីតភោជនំ. យោ ភិក្ខុ ទន្តកដ្ឋោទកំ វជ្ជេត្វា អប្បដិគ្គហិតកំ ភុញ្ជេយ្យ, បាចិត្តិ សិយាតិ អត្ថោ. តត្ថ អប្បដិគ្គហិតន្តិ កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា គណ្ហន្តស្ស ហត្ថបាសេ ឋត្វា កាយកាយប្បដិពទ្ធនិស្សគ្គិយានំ អញ្ញតរេន ន ទិន្នំ អប្បដិគ្គហិតំ នាម.

៤៣. យោ ភិក្ខុ តិត្ថិយស្ស សហត្ថតោ កិញ្ចិ ភុញ្ជិតព្ពំ ទទេយ្យ, តស្ស បាចិត្តិ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ តិត្ថិយស្សាតិ អញ្ញតិត្ថិយស្ស. កិញ្ចិ ភុញ្ជិតព្ពន្តិ យំ កិញ្ចិ ភោជនីយំ. សហត្ថតោតិ សហត្ថា. យោ ភិក្ខុ មាតុគាមេន ឯកតោ រហោ និសជ្ជំ កប្បេយ្យ, តស្ស បាចិត្តិ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ រហោតិ បដិច្ឆន្នេ. កប្បេតិ កប្បេយ្យ. ឯកតោតិ សទ្ធិំ.

៤៤. សុរាមេរយបានេបីតិ ឯត្ថ បិដ្ឋាទីហិ កតំ មជ្ជំ សុរា. បុប្ផាទីហិ កតោ អាសវោ មេរយំ. យោ ភិក្ខុ តទុភយម្បិ ពីជតោ បដ្ឋាយ កុសគ្គេនាបិ បិវតិ, តស្ស តប្បានបច្ចយា បាចិត្តិយំ ឧទីរិតន្តិ អត្ថោ. អង្គុលិបតោទកេ ចាបីតិ អង្គុលីហិ ឧបកច្ឆកាទីនំ ឃដ្ដនបច្ចយា បាចិត្តិ សិយាតិ អត្ថោ. ហសធម្មេបិ ចោទកេតិ ឧបរិគោប្ផកេ ឧទកេ ហសធម្មេ កីឡានិមិត្តំ តស្ស បាចិត្តិ សិយាតិ អត្ថោ.

៤៥. អនាទរេបិ បាចិត្តីតិ បុគ្គលស្ស វា ធម្មស្ស វា អនាទរករណេបិ បាចិត្តិ សិយាតិ អត្ថោ. យោ ភិក្ខុ ឧបសម្បន្នេន បញ្ញត្តេន វុច្ចមានោ តស្ស វា វចនំ អកត្តុកាមតាយ, តំ វា ធម្មំ អសិក្ខិតុកាមតាយ អនាទរិយំ ករោតិ, តស្ស តស្មិំ អនាទរិយេ បាចិត្តិ សិយាតិ អត្ថោ. ភយានកំ កថំ កត្វា វា ភយានកំ រូបំ ទស្សេត្វា វា ភិក្ខុំ ភីសយតោបិ បាចិត្តិ សិយាតិ អត្ថោ.

៤៦. យោ ភិក្ខុ អគិលានោ កិញ្ចិ បច្ចយំ ឋបេត្វា ជោតិំ ជលេយ្យ វា ជលាបេយ្យ វា, តស្ស បាចិត្តិយំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ កិញ្ចិ បច្ចយន្តិ បទីបុជ្ជលនំ វា បត្តបចនាទីសុ ជោតិករណំ វាតិ ឯវរូបំ បច្ចយំ ឋបេត្វា. ជោតិន្តិ អគ្គិំ.

៤៧-៨. កប្បពិន្ទុំ អនាទាយ នវចីវរភោគិនោ នវំ ចីវរំ ភុញ្ជន្តស្ស បាចិត្តិ សិយាតិ អត្ថោ. កប្បពិន្ទុន្តិ មោរក្ខិមណ្ឌលមង្គុលបិដ្ឋីនំ អញ្ញតរប្បមាណំ កប្បពិន្ទុំ. អនាទាយាតិ អនាទិយិត្វា. ភិក្ខុនោ ចីវរាទិកំ បរិក្ខារំ អបនេត្វា និធេន្តស្ស វា និធាបេន្តស្ស វា ហសាបេក្ខស្ស ភិក្ខុនោ បាចិត្តិ សិយាតិ អត្ថោ. ចីវរាទិកន្តិ អាទិ-សទ្ទេន បត្តនិសីទនសូចិឃរកាយពន្ធនាទិំ សង្គណ្ហាតិ. និធេន្តស្សាតិ និទហន្តស្ស. ហសាបេក្ខស្សាតិ ហសាធិប្បាយស្ស. ជានំ បាណំ ហនេ ភិក្ខុ, តិរច្ឆានគតម្បិ ចាតិ យោ ភិក្ខុ ‘‘បាណោ’’តិ ជានន្តោ តិរច្ឆានគតំ បាណំ ខុទ្ទកម្បិ មហន្តម្បិ ហនេយ្យ, តស្ស បាចិត្តិយំ សិយាតិ អត្ថោ.

៤៩. ឆាទេតុកាមោ ឆាទេតិ, ទុដ្ឋុល្លំ ភិក្ខុនោបិ ចាតិ យោ ភិក្ខុ ភិក្ខុនោ ទុដ្ឋុល្លសង្ខាតំ សង្ឃាទិសេសំ ឆាទេតុកាមោ ហុត្វា ឆាទេតិ, តស្ស បាចិត្តិយំ សិយាតិ អត្ថោ. ឥត្ថិយា សហ សំវិធាយ គាមន្តរគតស្ស ភិក្ខុនោ បាចិត្តិយំ សិយាតិ យោជនា.

៥០. ភិក្ខុំ វា បហរេយ្យាថាតិ យោ ភិក្ខុ ភិក្ខុំ បហរេយ្យ, តស្ស បាចិត្តិយំ សិយាតិ យោជនា. តលសត្តិកមុគ្គិរេតិ យោ ភិក្ខុ បហរណាការំ ទស្សេន្តោ កាយំ វា កាយប្បដិពទ្ធំ វា ឧគ្គិរេយ្យ, តស្ស បាចិត្តិយំ សិយាតិ អត្ថោ. ចោទេយ្យ វា ចោទាបេយ្យ, ភិក្ខុំ អមូលកេន ចាតិ យោ ភិក្ខុ ភិក្ខុំ អមូលកេន សង្ឃាទិសេសេន ចោទេយ្យ វា ចោទាបេយ្យ វា, តស្ស បាចិត្តិយំ សិយាតិ អត្ថោ. តត្ថ អមូលកេនាតិ ទិដ្ឋាទិមូលវិរហិតេន.

៥១. កុក្កុច្ចុប្បាទនេ ចាបីតិ ‘‘ឩនវីសតិវស្សោ ត្វំ មញ្ញេ’’តិអាទីនិ ភណន្តោ កុក្កុច្ចំ ឧប្បាទេយ្យ, តស្ស កុក្កុច្ចុប្បាទនបច្ចយា បាចិត្តិយំ ហោតិ. យោ ភិក្ខុ ភណ្ឌនត្ថាយ ភណ្ឌនជាតានំ វចនំ សោតុំ ឧបស្សុតិំ យាតិ, តស្ស បាចិត្តិយំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ភណ្ឌនត្ថាយាតិ កលហត្ថាយ. ភណ្ឌនជាតានន្តិ កលហជាតានំ. ឧបស្សុតិន្តិ សុតិសមីបំ.

៥២. យោ ភិក្ខុ សង្ឃស្ស បរិណាមិតំ យំ លាភំ, តំ បរបុគ្គលស្ស នាមេតិ, តស្ស បាចិត្តិយំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ នាមេតីតិ បរិណាមេតិ. បុច្ឆំ អកត្វាតិ ‘‘វិកាលេ គាមប្បវេសនំ អាបុច្ឆាមី’’តិ វា ‘‘គាមំ បវិសិស្សាមី’’តិ វា អនាបុច្ឆិត្វា. សន្តភិក្ខុន្តិ អន្តោឧបចារសីមាយ ទស្សនូបចារេ ភិក្ខុំ ទិស្វា យំ សក្កា ហោតិ បកតិវចនេន អាបុច្ឆិតុំ, តាទិសំ វិជ្ជមានំ ភិក្ខុំ. គាមស្សាតិ គាមំ, កម្មត្ថេ សាមិវចនំ. គតេតិ សម្បទានត្ថេ ភុម្មវចនំ, គតស្សាតិ អត្ថោ. សន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆិត្វា វិកាលេ គាមំ គតស្ស ភិក្ខុនោ បាចិត្តិយំ សិយាតិ អត្ថោ. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ.

បាចិត្តិយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បកិណ្ណកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៥៣. ឥទានិ បកិណ្ណកំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ឃិក’’ន្ត្យាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យោ ភិក្ខុ ឥស្សរោ ហុត្វា សង្ឃិកំ គរុភណ្ឌំ អញ្ញស្ស ទេតិ, តស្ស ថុល្លច្ចយំ សិយា. ថេយ្យាយ អញ្ញស្ស ទេតិ, យថាវត្ថុ បារាជិកាទិ សិយា, ទុក្កដវត្ថុ ទុក្កដំ, ថុល្លច្ចយវត្ថុ ថុល្លច្ចយំ, បារាជិកវត្ថុ បារាជិកំ សិយាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៥៤. កុសាទិមយចីរានីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទោ វាកផលកំ សង្គណ្ហាតិ, កុសមយចីរំ វាកមយចីរំ ផលកមយចីរន្តិ. តត្ថ កុសេ គន្ថេត្វា កតចីរំ កុសមយចីរំ. វាកមយចីរំ នាម តាបសានំ វក្កលំ. ផលកមយចីរំ នាម ផលកសណ្ឋានានិ ផលកានិ សិព្ពេត្វា កតចីរំ. កម្ពលំ កេសវាលជន្តិ កេសជំ កម្ពលំ វាលជំ កម្ពលំ, កេសកម្ពលំ វាលកម្ពលន្តិ អត្ថោ. កេសេហិ តន្តេ វាយិត្វា កតកម្ពលំ កេសកម្ពលំ. ចមរិវាលេហិ វាយិត្វា កតកម្ពលំ វាលកម្ពលំ. សមយំ វិនាតិ នដ្ឋចីវរកាលំ ឋបេត្វា. ធារយតោ ធារយន្តស្ស. លូកបក្ខាជិនក្ខិបន្តិ ឧលូកបក្ខិអជិនក្ខិបំ. តត្ថ ឧលូកបក្ខីតិ ឧលូកសកុណបក្ខេហិ កតនិវាសនំ. អជិនក្ខិបន្តិ សលោមំ សខុរំ អជិនមិគចម្មំ. នដ្ឋចីវរកាលំ ឋបេត្វា ឥមេសុ សត្តសុ វត្ថូសុ យំ កិញ្ចិ ធារយតោ ថុល្លច្ចយំ សិយាតិ អត្ថោ.

៥៥. សត្ថកេន កត្តព្ពំ កម្មំ សត្ថកម្មំ, តស្មិំ សត្ថកម្មេ. វត្ថិម្ហិ កត្តព្ពំ កម្មំ វត្ថិកម្មំ, តស្មិំ វត្ថិកម្មេ. សំ និមិត្តន្តិ អត្តនោ អង្គជាតំ. តំ ឆិន្ទតោ ថុល្លច្ចយំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. មំសាទិភោជនេតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទោ អដ្ឋិលោហិតចម្មលោមានិ សង្គណ្ហាតិ. តស្មា មនុស្សានំ មំសអដ្ឋិលោហិតចម្មលោមភោជនបច្ចយា ថុល្លច្ចយំ សិយាតិ អត្ថោ.

៥៦. កទលេរកក្កទុស្សានីតិ ឯត្ថ កទលិឯរកអក្កវាកេហិ កតានិ វត្ថានិ ធារយន្តស្ស ទុក្កដំ. បោត្ថកន្តិ មកចិវាកេហិ កតំ បោត្ថកទុស្សំ. សព្ពបីតាទិកន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន សព្ពលោហិតកសព្ពកណ្ហកសព្ពមញ្ជេដ្ឋិកំ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ សព្ពមេវ នីលកំ សព្ពនីលកំ. ឯវំ សេសេសុបិ. នីលំ ឧម្មារបុប្ផវណ្ណំ. បីតំ កណិការបុប្ផវណ្ណំ. លោហិតំ ជយសុមនបុប្ផវណ្ណំ. កណ្ហកំ អទ្ទារិដ្ឋកវណ្ណំ. មញ្ជេដ្ឋិកំ លាខារសវណ្ណំ. ឥមេសុ អដ្ឋសុ វត្ថូសុ យំ កិញ្ចិ ធារយន្តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ អត្ថោ.

៥៧-៨. ហត្ថិស្សុរគសោណានន្តិ ហត្ថិអស្សឧរគសោណានំ មំសំ អដ្ឋិរុធិរចម្មលោមានិ. សីហព្យគ្ឃច្ឆទីបិនន្តិ សីហព្យគ្ឃអច្ឆទីបីនំ មំសាទីនិ. តរច្ឆស្ស ច មំសាទិំ ឧទ្ទិស្សកតមំសញ្ច អនាបុច្ឆិតមំសញ្ច ភុញ្ជតោ ទុក្កដំ សិយា. ទកតិត្ថាទិកន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទោ វច្ចបស្សាវកុដិយោ សង្គណ្ហាតិ. តេន យាតានុបុព្ពំ អាគតប្បដិបាដិំ ហិត្វាន វជ្ជេត្វា នហានតិត្ថញ្ច វច្ចកុដិញ្ច បស្សាវកុដិញ្ច វជេ វជេយ្យ គច្ឆេយ្យ, ទុក្កដំ តស្ស សិយាតិ អត្ថោ.

៥៩. សហសាតិ វេគសា វេគេន. វុព្ភជិត្វានាតិ អន្តរវាសកំ ទូរតោវ ឧក្ខិបិត្វា, វ-ការោ សន្ធិវសេនាគតោ. បវិសេតិ បវិសេយ្យ. វច្ចបស្សាវកុដិកន្តិ វច្ចកុដិកំ បស្សាវកុដិកំ. វិសេតិ បវិសេយ្យ. យោ ភិក្ខុ វច្ចបស្សាវកុដិកំ សហសា បវិសេយ្យ វា និក្ខមេយ្យ វា, ឧព្ភជិត្វា វា បវិសេយ្យ វា និក្ខមេយ្យ វា, ឧក្កាសិកំ វជ្ជេត្វា តំ បវិសេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ យោជនា.

៦០. និត្ថុនន្តោ វច្ចំ ករេយ្យ ទន្តកដ្ឋញ្ច ខាទន្តោ, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ អត្ថោ. វច្ចបស្សាវទោណីនំ ពហិ វច្ចាទិកំ វច្ចបស្សាវំ ករេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយា.

៦១. ខរេន ចាវលេខេយ្យាតិ ផាលិតកដ្ឋេន វា ផរុសេន វា គណ្ឋិកេន វា បូតិកដ្ឋេន វា សុសិរេន វា អវលេខេយ្យាតិ អត្ថោ. កដ្ឋន្តិ អវលេខនកដ្ឋំ. កូបកេតិ វច្ចកូបកេ. ឩហតញ្ចាតិ គូថមក្ខិតញ្ច. ន ធោវេយ្យាតិ អត្តនា វា ន ធោវេយ្យ បរេន វា ន ធោវាបេយ្យ. ឧក្លាបញ្ចាតិ កចវរញ្ច. ន សោធយេន សម្មជ្ជេយ្យ.

៦២. ចបុចបូតិ សទ្ទំ កត្វា ឧទកកិច្ចំ ករោន្តស្ស អាចមន្តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ អត្ថោ. អនជ្ឈិដ្ឋោវាតិ អនាណត្តោយេវ. ថេរេនាតិ សង្ឃត្ថេរេន. បាតិមោក្ខន្តិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ. ឧទ្ទិសេ ឧទ្ទិសេយ្យ, ទុក្កដំ សិយា.

៦៣. អនាបុច្ឆាយ បញ្ហស្ស កថនេ, អនាបុច្ឆាយ បញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនេ, អនាបុច្ឆាយ សជ្ឈាយករណេ, អនាបុច្ឆាយ បទីបជាលនេ, អនាបុច្ឆាយ បទីបវិជ្ឈាបនេតិ ឥមេសុ ចតូសុ បច្ចយេសុ តស្ស ទុក្កដំ សិយា.

៦៤. អនាបុច្ឆា វាតបានកវាដានិ វិវរេយ្យ វា ថកេយ្យ វា, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. វន្ទនាទិន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទោ វន្ទាបនំ សង្គណ្ហាតិ. យោ ភិក្ខុ នគ្គោ វន្ទនំ ករេយ្យ, វន្ទាបនំ ករេយ្យ, គមនំ ករេយ្យ, ភោជនំ ករេយ្យ, បិវនំ ករេយ្យ, ខាទនំ ករេយ្យ, គហណំ ករេយ្យ, ទានំ ករេយ្យ, តស្ស សព្ពត្ថ ទុក្កដន្តិ សម្ពន្ធោ.

៦៥. តិបដិច្ឆន្នកំ វិនាតិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិស្សោ បដិច្ឆាទិយោ ជន្តាឃរប្បដិច្ឆាទិំ ឧទកប្បដិច្ឆាទិំ វត្ថប្បដិច្ឆាទិ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៦១) ឯវំ វុត្តា តិស្សោ បដិច្ឆាទិយោ សមាហដាតិ ‘‘តិបដិច្ឆាទី’’តិ វុត្តំ. តិបដិច្ឆន្នកំ ឋបេត្វា បរិកម្មំ សយំ ករេយ្យ, បរំ ការាបេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ អត្ថោ. យោ ភិក្ខុ នហាយំ នហាយន្តោ កុដ្ដេ វា ថម្ភេ វា តរុម្ហិ វា កាយំ ឧបឃំសេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយា.

៦៦. យោ ភិក្ខុ នហាយន្តោ កុរុវិន្ទកសុត្តេន កាយំ ឃំសេយ្យ, កាយតោ កាយេន អញ្ញមញ្ញំ ឃំសេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. យោ អគិលានោ សឧបាហនោ ពហារាមេ ពហិអារាមេ ចរេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ.

៦៧. សព្ពនីលាទិកម្បិ ចាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទោ លោហិតោទាតបីតកណ្ហមញ្ជេដ្ឋមហារង្គមហានាមរង្គរត្តាទយោ ឧបាហនាយោ សង្គណ្ហាតិ. យោ ភិក្ខុ សព្ពនីលសព្ពលោហិតាទិកំ ឧបាហនំ ធារេតិ, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. យោ ភិក្ខុ រត្តោ រត្តចិត្តោ តទហុជាតាយបិ ឥត្ថិយា និមិត្តំ បស្សេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយា. យោ ភិក្ខុ ភិក្ខទាយិយា ភិក្ខទាយិកាយ ឥត្ថិយា មុខំ បស្សេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយា.

៦៨-៩. យោ ភិក្ខុ ឧជ្ឈានសញ្ញី ហុត្វា អញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ បត្តំ វា បស្សេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយា. អាទាសាទិម្ហិ ឧទកបត្តេ អត្តនោ មុខំ បស្សេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយា. ឧច្ចាសនមហាសនេ និសជ្ជាទិំ និសីទនសយនាទិំ ករោន្តស្ស ភិក្ខុនោ ទុក្កដំ សិយា. ឧក្ខិត្តានុបសម្បន្ននានាសំវាសកាទីនំ វន្ទនេបិ ទុក្កដំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ឧក្ខិត្តោតិ អាបត្តិយា អទស្សនេ ឧក្ខិត្តកោ, អាបត្តិយា អប្បដិកម្មេ ឧក្ខិត្តកោ, បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គេ ឧក្ខិត្តកោតិ តិវិធោបិ ឥធាធិប្បេតោ. អនុបសម្បន្នោតិ ឥមិនា ភិក្ខុនិសាមណេរសាមណេរិសិក្ខមានបណ្ឌកឥត្ថិសិក្ខាបច្ចក្ខាតកា គហិតា. នានាសំវាសកាតិ លទ្ធិនានាសំវាសកា គហិតា. អាទិ-សទ្ទេន ឆិន្នមូលកា គហិតា.

៧០-៧១. យោ ទីឃាសនេ បណ្ឌកិត្ថីហិ បណ្ឌកេន វា ឥត្ថិយា វា ឧភតោព្យញ្ជនេន វា ឯកតោ និសីទេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយា. អទីឃេ អាសនេតិ រស្សេ អាសនេ. យោ ភិក្ខុ រស្សាសនេ មញ្ចេ វា បីឋេ វា អសមានាសនិកេន ឯកតោ សយេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ អត្ថោ. ផលបុប្ផាទិកន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន វេឡុចុណ្ណទន្តកដ្ឋមត្តិកាទយោ សង្គហិតា. កុលសង្គហត្ថាយ ផលបុប្ផាទិកំ ទទតោ ទុក្កដំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ.

៧២-៣. យោ ភិក្ខុ គន្ថិមាទិំ សយំ ករេយ្យ, បរំ ការាបេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយា. យោ ភិក្ខុ ជិនេន វារិតបច្ចយេ បរិភុញ្ជេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយា. អព្យត្តោ ពាលោ យោ ភិក្ខុ អាចរិយុបជ្ឈាយេ អនិស្សាយ និស្សយំ អគ្គហេត្វា វសេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយា. យោ ភិក្ខុ អនុញ្ញាតេហិ មាតាបិតុអាទីហិ បុគ្គលេហិ អញ្ញស្ស បុគ្គលស្ស ភេសជ្ជំ ករេយ្យ វា វទេយ្យ វា, តស្ស ទុក្កដំ សិយា. សាបត្តិកោ យោ ភិក្ខុ ឧបោសថប្បវារណំ ករេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ជិនេន ភគវតា វារិតា ជិនវារិតា, ជិនវារិតា ច តេ បច្ចយា ចេតិ ជិនវារិតបច្ចយា, តេ ជិនវារិតបច្ចយេ. ទ្វេមាតិកាអប្បគុណតាយ អព្យត្តោ.

៧៤. យោ ភិក្ខុ អាភោគំ វា និយោគំ វា វជ្ជេត្វា ទ្វារពន្ធាទិកេ ឋានេ បរិវត្តកវាដកំ អបិធាយ ទិវា សយេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. ទ្វារពន្ធាទិកេតិ យេន កេនចិ បរិក្ខិត្តេ អព្ភោកាសេបិ រុក្ខមូលេបិ អន្តមសោ ឥមិនា លក្ខណេន យុត្តអាកាសង្គណេបិ. អបិធាយាតិ អបិទហិត្វា. វិនាភោគន្តិ ‘‘ឯស ទ្វារំ ជគ្គិស្សតី’’តិ អាភោគំ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. និយោគន្តិ អវសដ្ឋានំ, អត្តនោ អវសំ ពហុសាធារណដ្ឋានំ ឋបេត្វា. ‘‘សវសោ’’តិ វា បាឋោ, សវសោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. ទិវាតិ ទិវាកាលេ.

៧៥. ធញ្ញន្តិ សាលិ វីហិ យវោ គោធុមោ កង្គុ វរកោ កុទ្រូសកោតិ សត្តវិធំ ធញ្ញំ. ឥត្ថិរូបន្តិ ទារុលោហមយាទិឥត្ថិរូបំ. រតនន្តិ មុត្តាទិទសវិធំ រតនំ. អាវុធន្តិ សត្តិតោមរាទិសព្ពាវុធភណ្ឌំ. ឥត្ថិបសាធនន្តិ ឥត្ថិយា សីសាទិអលង្ការំ. តូរិយភណ្ឌន្តិ ធមនសង្ខាទិសព្ពំ តូរិយភណ្ឌំ. ផលរុក្ខេតិ ផលិតរុក្ខេ. បុព្ពណ្ណាទិកន្តិ មុគ្គមាសាទិកំ. អាទិ-សទ្ទេន វាកុរកុមិនាទយោ គហិតា. ឯតេសុ យំ កិញ្ចិ អាមសេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ អត្ថោ.

៧៦. សសិត្ថោទកតេលេហីតិ យោ បន មធុសិត្ថកតេលេន វា ឧទកមិស្សកតេលេន វា យេន កេនចិ ចិក្ខល្លេន វា. ផណហត្ថផណេហិ វាតិ ទន្តមយាទិផណេន វា ផណកិច្ចសាធកេហិ ហត្ថង្គុលីហិ វា កោច្ឆេន វា កេសមោសណ្ឋនេ ទុក្កដំ សិយាតិ អត្ថោ. ឯកស្មិំ ភាជនេ ភោជននិមិត្តេ ទុក្កដំ សិយាតិ អត្ថោ.

៧៧. ទ្វេ ភិក្ខូ ឯកត្ថរណា សយេយ្យូំ, ទ្វេ ភិក្ខូ ឯកបាវុរណា សយេយ្យុំ, ទ្វេ ភិក្ខូ ឯកមញ្ចកេ សយេយ្យុំ, តេសំ ទុក្កដានិ ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. បមាណតោ អធិកំ វា ឩនំ វា ទន្តកដ្ឋំ ខាទេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ យោជនា. តត្ថ អធិកន្តិ អដ្ឋង្គុលតោ អធិកំ. ឩនន្តិ ចតុរង្គុលតោ ឩនំ.

៧៨. យោ ភិក្ខុ នច្ចញ្ច គីតញ្ច វាទិតញ្ច យោជេតិ វា យោជាបេតិ វា, តស្ស ទុក្កដំ សិយា. តេសំ នច្ចានំ ទស្សនំ, តេសំ គីតានំ សវនំ, តេសំ វាទិតានំ សវនញ្ច ករោន្តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ អត្ថោ.

៧៩. វីហាទិរោបិមេតិ វីហិអាទីនំ រុហនដ្ឋានេ. ពហិបាការកុដ្ដកេតិ បាការកុដ្ដានំ ពហិ. វច្ចាទិឆឌ្ឌនាទិម្ហីតិ វច្ចបស្សាវសង្ការចលកាទីនំ ឆឌ្ឌនវិស្សជ្ជនបច្ចយា ទុក្កដំ សិយាតិ អត្ថោ. ទីឃកេសាទិធារណេតិ ទីឃកេសធារណេ ទីឃនខធារណេ ទុក្កដំ សិយាតិ អត្ថោ.

៨០. នខមដ្ឋករណាទិម្ហីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន រជនករណំ គហិតំ. សម្ពាធេ លោមហារណេតិ សម្ពាធេ ឧបកច្ឆកមុត្តករណដ្ឋានេ លោមុទ្ធរណេ. សឧបាហនោ ភិក្ខុ បរិកម្មកតំ ភូមិំ អក្កមេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ.

៨១. អធោតអល្លបាទេហីតិ យោ ភិក្ខុ អធោតបាទេហិ វា អល្លបាទេហិ វា សង្ឃិកំ មញ្ចំ វា បីឋំ វា អក្កមេយ្យ, បរិកម្មកតំ ភិត្តិំ វា កាយតោ អាមសន្តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ អត្ថោ.

៨២-៣. សង្ឃាដិយាបិ បល្លត្ថេតិ អធិដ្ឋិតចីវរេន វិហារេ វា អន្តរឃរេ វា បល្លត្ថិកំ ករេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ. ទុប្បរិភុញ្ជេយ្យ ចីវរន្តិ តិណ្ណំ ចីវរានំ អញ្ញតរំ ចីវរំ ទុប្បរិភោគេន បរិភុញ្ជេយ្យ. អកាយពន្ធនោតិ កាយពន្ធនវិរហិតោ ភិក្ខុ គាមំ វជេយ្យ គច្ឆេយ្យ. យោ ភិក្ខុ វច្ចកំ ឧច្ចារំ កត្វាន ឧទកេ សន្តេ នាចមេយ្យ ឧទកសុទ្ធិំ ន ករេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ អត្ថោ. សមាទេយ្យ អកប្បិយេតិ ភិក្ខុំ វា សាមណេរាទិកេ សេសសហធម្មិកេ វា អកប្បិយេ និយោជេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ អត្ថោ. សភាគាបត្តិយា ទេសនារោចនបច្ចយា ទុក្កដំ សិយាតិ អត្ថោ. សភាគាតិ ឯត្ថ វត្ថុសភាគតាវ ឥធាធិប្បេតា, ន អាបត្តិសភាគតា.

៨៤. ន វសេ វស្សន្តិ យោ ភិក្ខុ វស្សំ ន វសេយ្យ ន ឧបគច្ឆេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយា. វិសំវាទេ សុទ្ធចិត្តេតិ ឯត្ថ សម្បទានត្ថេ ភុម្មវចនំ, បដិស្សវំ វិសំវាទេន្តស្ស សុទ្ធចិត្តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ អត្ថោ. វស្សំ វសិត្វា អននុញ្ញាតកិច្ចតោ អននុញ្ញាតកិច្ចេន ភិក្ខុនោ គមនេ ទុក្កដំ សិយាតិ យោជនា.

៨៥. អាបទំ វជ្ជេត្វា តរុស្ស ឧទ្ធំ បោរិសម្ហា អភិរុហណេ ទុក្កដំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. អាបទន្តិ អន្តរាយំ. តរុស្សាតិ រុក្ខស្ស. បោរិសម្ហាតិ ឯកបោរិសប្បមាណា មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស បញ្ចហត្ថា. អបរិស្សាវនោ យោ ភិក្ខុ អទ្ធានំ គច្ឆេយ្យ, យោ ច ភិក្ខុ តំ បរិស្សាវនំ យាចតោ ន ទទេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ យោជនា. អទ្ធានន្តិ អទ្ធយោជនមេវ អន្តិមមទ្ធានំ.

៨៦. អត្តនោ ឃាតនេ ទុក្កដំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. យោ ភិក្ខុ ឥត្ថិរូបាទិរូបំ ករេយ្យ វា ការាបេយ្យ វា, តស្ស ទុក្កដំ សិយា. មាលាទិកំ វិចិត្តំ ឋបេត្វា ជាតកាទិវត្ថុំ សយំ ករេយ្យ, ទុក្កដំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ.

៨៧. ភុញ្ជន្តមុដ្ឋបេតិ យោ ភិក្ខុ ភុញ្ជន្តំ ឧដ្ឋាបេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយា. ភត្តសាលាទីសុ វុឌ្ឍានំ ឱកាសំ អទត្វា និសីទតោ ទុក្កដំ សិយាតិ យោជនា.

៨៨. យានានីតិ វយ្ហំ រថោ សកដំ សន្ទមានិកាទីនិ. កល្លកោតិ អគិលានោ. អគិលានោ យោ ភិក្ខុ យានានិ អភិរុហេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ អត្ថោ. វទេ ទវន្តិ កេឡិំ វទេយ្យ, រតនត្តយំ អារព្ភ កេឡិំ វទេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ អត្ថោ. អញ្ញបរិសាយ ឧបលាលនេ ទុក្កដំ ហោតិ.

៨៩. កាយាទិន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទោ ឩរុនិមិត្តំ សង្គណ្ហាតិ. កាយំ វា ឩរុំ វា និមិត្តំ វា វិវរិត្វា ភិក្ខុនីនំ ន ទស្សយេ ន ទស្សេយ្យាតិ អត្ថោ. លោកាយតំ តិរច្ឆានាទិវិជ្ជំ ន ច សយំ វាចេយ្យ, បរញ្ច ន វាចាបេយ្យ. បលិតំ គណ្ហេយ្យ វា គណ្ហាបេយ្យ វា, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ យោជនា.

៩០-៩២. យត្ថ កត្ថចិ បេឡាយំ បក្ខិបិត្វា ភត្តំ ភុញ្ជន្តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. បត្តហត្ថកោ យោ ភិក្ខុ វាតបានំ វា កវាដំ វា បណាមេ បណាមេយ្យ, សោទកំ បត្តំ ឧណ្ហេយ្យ ឧណ្ហេ ឱតាបេយ្យ វា បដិសាមេយ្យ វា, វោទកំ បត្តំ អតិឧណ្ហេយ្យ អតិឋបេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ អត្ថោ. យោ ភិក្ខុ បត្តំ ភូមិយំ វា អង្កេ វា មញ្ចេ វា បីឋេ វា មិឌ្ឍន្តេ វា បរិភណ្ឌន្តេ វា បាទេ វា ឆត្តេ វា ឋបេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. ភូមិយន្តិ យេន កេនចិ អនត្ថតាយ បំសុសក្ខរមិស្សាយ. អង្កេតិ ទ្វិន្នំ ឩរូនំ មជ្ឈេ. មិឌ្ឍន្តេតិ មិឌ្ឍបរិយន្តេ. បរិភណ្ឌន្តេតិ ពាហិរបស្សេ កតាយ តនុកមិឌ្ឍិយា អន្តេ. យោ ភិក្ខុ ចលកាទិំ វា បត្តេ ឋបេយ្យ, បត្តេ វា ហត្ថធោវនេ ហត្ថស្ស ធោវនប្បច្ចយា តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ.

៩៣. ឧច្ឆិដ្ឋំ មុខធោវនំ ឧទកម្បិ បត្តេន នីហរន្តស្ស ភិក្ខុនោ ទុក្កដំ សិយា. យោ ភិក្ខុ អកប្បិយំ បត្តំ បរិភុញ្ជេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ អត្ថោ. តត្ថ អកប្បិយំ បត្តន្តិ ទារុមយបត្តាទិំ.

៩៤. យោ ភិក្ខុ ខិបិតេ ‘‘ជីវា’’តិ វទេ វទេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ អត្ថោ. យោ ភិក្ខុ បរិមណ្ឌលកាទិម្ហិ បញ្ចសត្តតិ សេខិយេ អនាទរោ ហុត្វា ន សិក្ខតិ, តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ.

៩៥. យោ ភិក្ខុ ភណ្ឌាគារេ បយុតោ មាតុយា បិតុនោ ច ភណ្ឌកំ គោបេយ្យ, អស្ស ភិក្ខុនោ បាចិត្តិយំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ បយុតោតិ ភណ្ឌាគារេ ព្យាបារវសេន យុត្តប្បយុត្តោ. គោបយេតិ គោបេយ្យ. យោ ភិក្ខុ ទវាយ ហីនេន ជាតិអាទិនា ឧត្តមម្បិ វទេយ្យ, ទុព្ភាសិតំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ហីនេហិ វា ឧក្កដ្ឋេហិ វា ជាតិអាទីហិ ឯវំ ឧក្កដ្ឋំ វា ហីនំ វា ‘‘ចណ្ឌាលោសី’’តិអាទិនា នយេន ឧជុំ វា ‘‘សន្តិ ឥធេកច្ចេ ចណ្ឌាលវេននេសាទា’’តិអាទិនា នយេន អញ្ញាបទេសេន វា ឧបសម្បន្នំ វា អនុបសម្បន្នំ វា អក្កោសាធិប្បាយំ វិនា កេវលំ កីឡាធិប្បាយេន វទេយ្យ, ទុព្ភាសិតំ សិយាតិ.

បកិណ្ណកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. វត្តាទិកណ្ឌនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩៦. ឥទានិ វត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧបជ្ឈាចរិយវត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ឧបជ្ឈាយវត្តញ្ច អាចរិយវត្តញ្ច គមិកវត្តញ្ច អាគន្តុកវត្តញ្ច សេនាសនាទិវត្តញ្ច បិយសីលេន ភិក្ខុនា កាតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. គមិកាគន្តុកន្តិ គមិកំ អាគន្តុកន្តិ ឆេទោ, គមិកវត្តំ អាគន្តុកវត្តញ្ចាតិ អត្ថោ.

៩៧. ទាតុកាមោ ហត្ថបាសេ ឋិតោ កិញ្ចិ គហិតព្ពំ ឯកេន បុរិសេន គហិតព្ពំ ឧក្ខិបនក្ខមំ វត្ថុំ តិធា តីសុ បការេសុ ឯកេនាការេន ទទេយ្យ, គហេតុកាមោ ភិក្ខុ ទ្វិធា ទ្វីសុ ឯកេន គណ្ហេយ្យ, អយំ បញ្ចង្គោ បដិគ្គហោតិ អត្ថោ.

៩៨-១០០. ទូរេ ឋិតំ ចីវរំ ឋបិតោកាសំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘ឯត’’ន្តិ វត្តព្ពំ. ហត្ថបាសេ ឋិតំ ហត្ថេន អាមសិត្វា ‘‘ឥម’’ន្តិ វត្តព្ពំ. ‘‘ឯតំ អធិដ្ឋាមិ, ឥមំ អធិដ្ឋាមី’’តិ ឥមេសំ បទានំ មជ្ឈេ សង្ឃាដិអាទីសុ បច្ចេកំ យោជេត្វា តិចីវរំ អធិដ្ឋេយ្យ. កថំ? ‘‘ឯតំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមិ, ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ អធិដ្ឋេយ្យ. ឯវំ សេសេសុ ច ចីវរេសុ. យថា ចីវរាទិំ វិធានំ ឯវំ បត្តេបិ អធិដ្ឋេយ្យ បច្ចុទ្ធរេយ្យាតិ អត្ថោ.

១០១. សញ្ចរិត្តំ ឋបេត្វា សេសា គរុកា ច បារាជិកា ច សចិត្តកាតិ សម្ពន្ធោ. អន្តិមាតិ បារាជិកា. អច្ឆិន្នសិក្ខាបទំ, បរិណតសិក្ខាបទញ្ចាតិ ឥមំ ទ្វយំ ឋបេត្វា សេសំ និស្សគ្គិយំ អចិត្តកន្តិ អត្ថោ.

១០២-៣. គាមប្បវេសនន្តេតេតិ គាមប្បវេសនំ ឥតិ ឯតេ. បាចិត្តីសុ ឯតេ បទសោធម្មាទយោ គាមប្បវេសនន្តា សត្តរស សិក្ខាបទា អចិត្តកា.

១០៤-៥. បកិណ្ណកេសុ ឧទ្ទិស្សកតំ ឋបេត្វា អញ្ញមំសកំ សេសមំសំ អចិត្តកន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ បកិណ្ណកេសុ អញ្ញមំសាទិកំ បត្តហត្ថោ កវាដកន្តំ តេរសវិធំ ឥទំ សិក្ខាបទំ អចិត្តកំ, សេសំ សព្ពំ សចិត្តកន្តិ អត្ថោ.

១០៦. អាចរិយា វីតិក្កមនចិត្តេន សចិត្តកំ អចិត្តកន្តិ វទន្តិ, បញ្ញត្តិជាននេន ចិត្តេន តថា សចិត្តកំ អចិត្តកន្តិ អាចរិយា វទន្តីតិ អត្ថោ. តថា-សទ្ទេន ‘‘សចិត្តកំ អចិត្តក’’ន្តិ ឥទំ គហិតំ.

១០៧-៩. បុព្ពករណាទិកន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទោ បុព្ពកិច្ចំ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ –

‘‘សម្មជ្ជនី បទីបោ ច, ឧទកំ អាសនេន ច;

ឧបោសថស្ស ឯតានិ, បុព្ពករណន្តិ វុច្ចតិ.

‘‘ឆន្ទបារិសុទ្ធិឧតុក្ខានំ, ភិក្ខុគណនា ច ឱវាទោ;

ឧបោសថស្ស ឯតានិ, បុព្ពកិច្ចន្តិ វុច្ចតី’’តិ. –

ឯវំ បុព្ពករណាទិកំ នវធា ទីបិតំ សព្ពំ ឧបោសថប្បវារណំ បិយសីលិនា កាតព្ពន្តិ អត្ថោ.

១១២. យថាក្កមន្តិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ – គណោ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករេយ្យ, បុគ្គលោ អធិដ្ឋានឧបោសថំ ករេយ្យ, សង្ឃោ សុត្តុទ្ទេសឧបោសថំ ករេយ្យាតិ.

១១៣. ចាតុទ្ទសោ បន្នរសោ, សាមគ្គី ទិនតោ តិធាតិ ចាតុទ្ទសោ ឧបោសថោ, បន្នរសោ ឧបោសថោ, សាមគ្គីឧបោសថោតិ ទិនតោ តិធា ហោន្តិ. ទិនតោ បុគ្គលតោ កត្តព្ពាការតោ តេ ឧបោសថា នវ ឥតិ ឦរិតាតិ អត្ថោ.

១១៤. តេវាចី ទ្វេកវាចីតិ តេវាចិកា បវារណា, ទ្វេវាចិកា បវារណា, ឯកវាចិកា បវារណា ឥតិ នវ បវារណា វុត្តា.

១១៥. តស្សាតិ ផគ្គុនមាសស្ស. តតោ សេសន្តិ អាសាឡ្ហិអន្តិមបក្ខម្ហា យាវ កត្តិកបុណ្ណមា វស្សកាលន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ ហិ ឯកស្មិំ សំវច្ឆរេ ចតុវីសតិឧបោសថា ហោន្តិ.

១១៦. ឯតេសូតិ ឯតេសុ តីសុ ចតូសុ ឯកេកស្មិំ ឧតុម្ហិ តតិយបក្ខា សត្តមបក្ខា. ចាតុទ្ទសាតិ ឆ ចាតុទ្ទសាតិ អត្ថោ. សេសានិ ឧត្តានត្ថានេវាតិ.

វត្តាទិកណ្ឌនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនកថា

ឯត្តាវតា សមារទ្ធា, មូលសិក្ខត្ថវណ្ណនា;

និដ្ឋិតា យា សមាសេន, អឌ្ឍមាសស្ស អច្ចយេ.

អធុនូបសម្បន្នានំ, ហិតត្ថាយ សមាសតោ;

ឥមំ អត្ថំ វណ្ណយតា, យំ បុញ្ញំធិគតំ មយា.

តេន បុញ្ញេនយំ លោកោ, សុខាយ បដិបត្តិយា;

បាបុណាតុ វិសុទ្ធាយ, និព្ពានំ អជរំ បទំ.

នានាតរុគណាកិណ្ណេ, នានាកុសលកាមិនោ;

រម្មេ យុទ្ធានបតិនោ, វិហារេ វសតា សតា.

សាសនេ សិទ្ធិបត្តស្ស, សិទ្ធិនា ញាណសិទ្ធិនា;

បណ្ឌិតេន កតា ឯសា, មូលសិក្ខត្ថវណ្ណនា.