១. បារាជិកនិទ្ទេសវណ្ណនា

១. ឥទានិ សព្ពសិក្ខានំ បន មូលភូតត្តា អធិសីលសិក្ខាវ បឋមំ វុត្តា, តត្រាបិ មហាសាវជ្ជត្តា, មូលច្ឆេជ្ជវសេន បវត្តនតោ ច សព្ពបឋមំ បារាជិកំ ជានិតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សំ និមិត្ត’’ន្ត្យាទិមាហ. តត្ថ មគ្គត្តយេ សំ និមិត្តំ បវេសន្តោ ភិក្ខុ ចុតោតិ អត្ថោ. សំ និមិត្តន្តិ អត្តនោ អង្គជាតំ, សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន ឯកតិលពីជមត្តម្បិ អត្តនោ អង្គជាតន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ភិក្ខូតិ អនិក្ខិត្តសិក្ខោ. មគ្គត្តយេតិ ឯត្ថ មនុស្សាមនុស្សតិរច្ឆានគតានំ វសេន តិស្សោ ឥត្ថិយោ, តយោ ឧភតោព្យញ្ជនកា, តយោ បណ្ឌកា, តយោ បុរិសាតិ បារាជិកវត្ថុភូតានំ និមិត្តានំ និស្សយា ទ្វាទស សត្តា ហោន្តិ. តេសំ វច្ចបស្សាវមុខមគ្គវសេន តយោ មគ្គា. តត្ថ មនុស្សិត្ថិយា តយោ, អមនុស្សិត្ថិយា តយោ, តិរច្ឆានគតិត្ថិយា តយោតិ នវ, តថា មនុស្សុភតោព្យញ្ជនកាទីនំ. មនុស្សបណ្ឌកាទីនំ បន វច្ចមុខមគ្គវសេន ទ្វេ ទ្វេតិ ឆ, តថា មនុស្សបុរិសាទីនន្តិ សព្ពេសំ វសេន តិំស មគ្គា ហោន្តិ. តេ សព្ពេ បរិគ្គហេត្វា ឥធ ‘‘មគ្គត្តយេ’’តិ វុត្តំ, តស្មិំ មគ្គត្តយេ, ទ្វាទសន្នំ សត្តានំ តីសុ មគ្គេសុ យត្ថ កត្ថចិ មគ្គេតិ អត្ថោ. ចុតោតិ សក្កត្តា វា ព្រហ្មត្តា វា ចុតសត្តោ វិយ សាសនតោ ចុតោ ហោតិ, បារាជិកោ ហោតីតិ អត្ថោ.

ឥទានិ បវេសនំ នាម ន កេវលំ អត្តុបក្កមេនេវ ហោតិ, បរូបក្កមេនាបិ ហោតិ, តត្ថាបិ សេវនចិត្តេ សតិ បារាជិកោ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘បវេសនា’’ត្យាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – យោ ភិក្ខុ បវេសនដ្ឋិតឧទ្ធរណបវិដ្ឋក្ខណេសុ អញ្ញតរំ ខណំ ចេបិ សាទិយំ សាទិយន្តោ សចេបិ តស្មិំ ខណេ សេវនចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ, ចុតោ បារាជិកោ ហោតិ. យោ បន សព្ពសោ អសាទិយន្តោ អាសីវិសមុខំ អង្គារកាសុំ បវិដ្ឋំ វិយ ច មញ្ញតិ, សោ និប្បរាធោ ហោតិ. ឯត្ថ បន ឋិតំ នាម សុក្កវិស្សដ្ឋិសមយប្បត្តំ. បឋមបារាជិកំ.

២-៧. ឥទានិ ទុតិយំ ទស្សេតុំ ‘‘អទិន្នំ មានុសំ ភណ្ឌ’’ន្ត្យាទិមាហ. តត្ថ យោ ភិក្ខុ អទិន្នំ មានុសំ គរុកំ ភណ្ឌំ បញ្ចវីសាវហារេសុ យេន កេនចិ អវហារេន អាទិយន្តោ ចុតោ ភវេតិ សម្ពន្ធោ. អទិន្នន្តិ យំ កិញ្ចិ បរបរិគ្គហិតំ សស្សាមិកំ ភណ្ឌំ, តំ តេហិ សាមិកេហិ កាយេន វា វាចាយ វា ន ទិន្នន្តិ អទិន្នំ, អនិស្សដ្ឋំ អបរិច្ចត្តំ រក្ខិតំ គោបិតំ មមាយិតំ បរបរិគ្គហិតំ. មនុស្សស្ស ឥទន្តិ មានុសំ, មនុស្សសន្តកំ, ‘‘ភណ្ឌ’’ន្តិមិនា តុល្យាធិករណំ. ថេយ្យាយេកេនាតិ ថេយ្យាយ ឯកេន, ឯកេន អវហារេនាតិ អត្ថោ. លិង្គភេទំ កត្វា វុត្តំ. ‘‘ថេយ្យា កេនចី’’តិ វា បាឋោ. តត្ថ ថេនោតិ ចោរោ, ថេនស្ស ភាវោ ថេយ្យា, ករណត្ថេ ចេតំ បច្ចត្តវចនំ, តស្មា កេនចិ ថេយ្យេន អវហារេនាតិ អត្ថោ. អាទិយន្តិ អាទិយន្តោ គណ្ហន្តោ. បញ្ចវីសាវហារេសូតិ បញ្ចបញ្ចកេ សមោធានេត្វា បញ្ចវីសតិ អវហារា. តត្ថ បញ្ចបញ្ចកានិ នាម នានាភណ្ឌបញ្ចកំ ឯកភណ្ឌបញ្ចកំ សាហត្ថិកបញ្ចកំ បុព្ពប្បយោគបញ្ចកំ ថេយ្យាវហារបញ្ចកន្តិ.

តត្ថ សវិញ្ញាណកាវិញ្ញាណកមិស្សកភណ្ឌវសេន នានាភណ្ឌបញ្ចកំ, សវិញ្ញាណកភណ្ឌវសេន ឯកភណ្ឌបញ្ចកំ. តត្ថ នានាភណ្ឌវសេន តាវ ឯវំ វេទិតព្ពោ – យោ អារាមំ អភិយុញ្ជតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. សាមិកស្ស វិមតិំ ឧប្បាទេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. សាមិកោ ‘‘ន មយ្ហំ ភវិស្សតី’’តិ ធុរំ និក្ខិបតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. អញ្ញស្ស ភណ្ឌំ ហរន្តោ សីសេ ភារំ ថេយ្យចិត្តោ អាមសតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ផន្ទាបេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. ខន្ធំ ឱរោបេតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. ឧបនិក្ខិត្តំ ភណ្ឌំ ‘‘ទេហិ មេ ភណ្ឌ’’ន្តិ វុច្ចមានោ ‘‘នាហំ គណ្ហាមី’’តិ ភណតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. សាមិកស្ស វិមតិំ ឧប្បាទេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. សាមិកោ ‘‘ន មយ្ហំ ទស្សតី’’តិ ធុរំ និក្ខិបតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. ‘‘សហភណ្ឌហារកំ នេស្សាមី’’តិ បឋមំ បាទំ សង្កាមេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. ទុតិយំ បាទំ សង្កាមេតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. ថលដ្ឋំ ភណ្ឌំ ថេយ្យចិត្តោ អាមសតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ផន្ទាបេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. ឋានា ចាវេតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. អយមេត្ថ នានាភណ្ឌវសេន យោជនា. ឯកភណ្ឌវសេន បន សស្សាមិកំ ទាសំ វា តិរច្ឆានំ វា យថាវុត្តេន អភិយោគាទិនា នយេន អាទិយតិ វា ហរតិ វា អវហរតិ វា ឥរិយាបថំ កោបេតិ វា ឋានា ចាវេតិ វាតិ. អយមេត្ថ ឯកភណ្ឌវសេន យោជនា.

បញ្ច អវហារា សាហត្ថិកោ អាណត្តិកោ និស្សគ្គិយោ អត្ថសាធកោ ធុរនិក្ខេបោតិ. តត្ថ សាហត្ថិកោ នាម បរស្ស ភណ្ឌំ សហត្ថា អវហរតិ. អាណត្តិកោ នាម ‘‘អសុកស្ស ភណ្ឌំ អវហរា’’តិ អញ្ញំ អាណាបេតិ. និស្សគ្គិយោ នាម អន្តោសុង្កឃាតេ ឋិតោ ពហិសុង្កឃាតំ បាតេតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. អត្ថសាធកោ នាម ‘‘អសុកំ ភណ្ឌំ យទា សក្កោសិ, តទា អវហរា’’តិ អាណាបេតិ. តត្ថ សចេ បរោ អនន្តរាយិកោ ហុត្វា តំ អវហរតិ, អាណាបកោ អាណត្តិក្ខណេយេវ បារាជិកោ ហោតិ, អវហារកោ បន អវហដកាលេ, អយំ អត្ថសាធកោ. ធុរនិក្ខេបោ បន ឧបនិក្ខិត្តភណ្ឌវសេន វេទិតព្ពោតិ ឥទំ សាហត្ថិកបញ្ចកំ.

អបរេបិ បញ្ច អវហារា បុព្ពប្បយោគោ សហប្បយោគោ សំវិធាវហារោ សង្កេតកម្មំ និមិត្តកម្មន្តិ. តត្ថ អាណត្តិវសេន បុព្ពប្បយោគោ វេទិតព្ពោ, ឋានាចាវនវសេន សហប្បយោគោ. សំវិធាវហារោ នាម សម្ពហុលា ភិក្ខូ ‘‘អមុកំ នាម គេហំ គន្ត្វា, ឆទនំ វា ភិន្ទិត្វា, សន្ធិំ វា ឆិន្ទិត្វា ភណ្ឌំ ហរិស្សាមា’’តិ សំវិទហិត្វា គច្ឆន្តិ, តេសុ ឯកោ ភណ្ឌំ អវហរតិ, តស្សុទ្ធារេ សព្ពេសំ បារាជិកំ. សង្កេតកម្មំ នាម សញ្ជាននកម្មំ កាលបរិច្ឆេទវសេន សញ្ញាករណំ. ឯត្ថ ច ‘‘បុរេភត្តំ អវហរា’’តិ វុត្តេ អជ្ជ វា បុរេភត្តំ អវហរតុ, ស្វេ វា អនាគតេ សំវច្ឆរេ វា, នត្ថិ វិសង្កេតោ, សង្កេតការកស្ស អាណត្តិក្ខណេ, ឥតរស្ស ឋានា ចាវនេតិ ឯវំ អាបត្តិ ឧភិន្នំ បារាជិកស្ស. និមិត្តកម្មំ នាម សញ្ញុប្បាទនត្ថំ កស្សចិ និមិត្តស្ស ករណំ អក្ខិនិខណនហត្ថាលង្ឃនបាណិប្បហារអង្គុលិផោដនគីវុន្នាមនឧក្កាសនាទិនា អនេកប្បការំ. អវហារកោ អាណាបកេន យំ និមិត្តសញ្ញំ កត្វា វុត្តំ, តំ ‘‘ឯត’’ន្តិ មញ្ញមានោ តមេវ អវហរតិ, ឧភិន្នំ បារាជិកំ. យំ ‘‘អវហរា’’តិ វុត្តំ, តំ ‘‘ឯត’’ន្តិ មញ្ញមានោ អញ្ញំ តស្មិំយេវ ឋានេ ឋបិតំ អវហរតិ, មូលដ្ឋស្ស អនាបត្តិ. ឥទំ បុព្ពប្បយោគបញ្ចកំ.

អបរេបិ បញ្ច អវហារា ថេយ្យាវហារោ បសយ្ហាវហារោ បរិកប្បាវហារោ បដិច្ឆន្នាវហារោ កុសាវហារោតិ. តត្ថ យោ កូដមានកូដកហាបណាទីហិ វញ្ចេត្វា គណ្ហាតិ, តស្សេវំ គណ្ហតោ អវហារោ ថេយ្យាវហារោ. យោ សន្តជ្ជេត្វា សយំ ទស្សេត្វា តេសំ សន្តកំ គណ្ហាតិ, យោ វា អត្តនោ បត្តពលិតោ ច អធិកំ ពលក្ការេន គណ្ហាតិ រាជរាជមហាមត្តាទយោ វិយ, តស្សេវំ គណ្ហតោ អវហារោ បសយ្ហាវហារោ. បរិកប្បេត្វា គណ្ហតោ បនាវហារោ បរិកប្បាវហារោ. សោ ទុវិធោ ភណ្ឌោកាសបរិកប្បវសេន. តត្រ យោ ‘‘សាដកោ ចេ, គណ្ហិស្សាមិ, សុត្តំ ចេ, ន គណ្ហិស្សាមី’’តិ បរិកប្បេត្វា អន្ធការេ បសិព្ពកំ គណ្ហាតិ, តត្រ សាដកោ ចេ, ឧទ្ធារេយេវ បារាជិកំ, សុត្តំ ចេ ហោតិ, រក្ខតិ. អយំ ភណ្ឌបរិកប្បោ នាម. យោ ឋានំ បរិកប្បេត្វា ភណ្ឌំ គណ្ហាតិ, តស្ស តំ បរិកប្បិតបរិច្ឆេទំ អតិក្កន្តមត្តេ បារាជិកំ. អយំ ឱកាសបរិកប្បោ នាម. ឯវមិមេសំ ទ្វិន្នំ បរិកប្បានំ វសេន បរិកប្បេត្វា គណ្ហតោ អវហារោ បរិកប្បាវហារោ. បដិច្ឆាទេត្វា បរស្ស ភណ្ឌំ គណ្ហតោ អវហារោ បដិច្ឆន្នាវហារោ នាម. កុសំ សង្កាមេត្វា អវហរណំ កុសាវហារោ. យោ កុសំ បាតេត្វា ចីវរេ ភាជិយមានេ អត្តនោ កោដ្ឋាសស្ស សមីបេ ឋិតំ អប្បគ្ឃតរំ វា មហគ្ឃតរំ វា សមសមំ វា បរស្ស កោដ្ឋាសំ ទិស្វា សចេ បឋមតរំ បរកោដ្ឋាសតោ កុសទណ្ឌកំ ឧទ្ធរតិ, អត្តនោ កោដ្ឋាសេ បាតេតុកាមតាយ ឧទ្ធារេ រក្ខតិ, បាតនេបិ រក្ខតិ, អត្តនោ កោដ្ឋាសតោ បន កុសទណ្ឌំ ឧទ្ធរតិ, ឧទ្ធារេ រក្ខតិ, តំ ឧទ្ធរិត្វា បរកោដ្ឋាសេ បាតេន្តស្ស ហត្ថតោ មុត្តមត្តេ បារាជិកំ. អយំ កុសាវហារោ នាមាតិ ឥមេសុ បញ្ចវីសាវហារេសុ យេន កេនចិ អវហារេន គណ្ហន្តោ បារាជិកោ ភវេតិ អត្ថោ.

គរុកន្តិ បញ្ចមាសកំ. វីសតិមាសកោ ហិ កហាបណោ, កហាបណស្ស ចតុត្ថោ ភាគោ បាទោ នាម, តស្មា បញ្ចមាសកំ វា បាទំ វា គរុកន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ‘‘ចត្តារោ វីហយោ គុញ្ជា, ទ្វេ គុញ្ជា មាសកោ ភវេ’’តិ វចនតោ វីហិវសេន ចត្តាលីស វីហយោ ទស គុញ្ជា បញ្ចមាសកោតិ វេទិតព្ពោ. យំ បន សាមណេរសិក្ខាយំ ‘‘វីសតិវីហី’’តិ វុត្តំ, តំ នេវ បាឡិយំ, ន អដ្ឋកថាយំ អត្ថិ, វីមំសិតព្ពមេតំ. ទុតិយបារាជិកំ.

៨. ឥទានិ តតិយំ ទស្សេតុំ ‘‘មនុស្សបាណំ បាណោ’’ត្យាទិ វុត្តំ. តត្ថ យោ ភិក្ខុ ‘‘មនុស្សបាណោ’’ ឥតិ ជានន្តោ វធកចិត្តេន មនុស្សបាណំ ជីវិតា វិយោជេតិ, សោ ភិក្ខុ សាសនា បារាជិកោ ហោតីតិ សមុទាយត្ថោ.

មនុស្សបាណន្តិ មាតុកុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិចិត្តេន សហុប្បន្នំ អតិបរិត្តំ កលលរូបំ អាទិំ កត្វា បកតិយា វីសវស្សសតាយុកស្ស សត្តស្ស យាវ មរណកាលា ឯត្ថន្តរេ អនុបុព្ពេន វុទ្ធិប្បត្តោ អត្តភាវោ, ឯសោ មនុស្សបាណោ នាម, ឯវរូបំ មនុស្សបាណន្តិ អត្ថោ. បាណោតិ ជានន្តិ ‘‘បាណោ’’ ឥតិ ជានន្តោ ‘‘តំ ជីវិតា វោរោបេមី’’តិ ជានន្តោ. វធកចេតសាតិ វធកចិត្តេន, ឥត្ថម្ភូតេ ករណវចនំ, វធកចិត្តោ ហុត្វា មរណាធិប្បាយោ ហុត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ជីវិតាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយតោ. យោតិ អនិយមវចនំ. សោតិ ឯតេន និយមនំ វេទិតព្ពំ. វិយោជេតីតិ វុត្តប្បការំ មនុស្សវិគ្គហំ កលលកាលេបិ តាបនមទ្ទនេហិ វា ភេសជ្ជសម្បទានេន វា តតោ វា ឧទ្ធម្បិ តទនុរូបេន ឧបក្កមេន ជីវិតា វិយោជេតីតិ អត្ថោ. សាសនាតិ បរាបុព្ពជិធាតុប្បយោគេ និស្សក្កវចនំ, តេន សត្ថុសាសនតោតិ អត្ថោ. បរាជិតោតិ បរាជយមាបន្នោ. ហោតីតិ បាឋសេសោ. តតិយបារាជិកំ.

៩. ឥទានិ ចតុត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ឈានាទិភេទ’’ន្ត្យាទិ វុត្តំ. តត្ថ យោ ភិក្ខុ អញ្ញាបទេសញ្ច អធិមានញ្ច វជ្ជេត្វា ហទយេ អសន្តំ ឈានាទិភេទំ ធម្មំ មនុស្សជាតិកស្ស សត្តស្ស វទេយ្យ, តស្មិំ ខណេ ញាតេ សោ តតោ សាសនា បារាជិកោ ឯវ ហោតីតិ អត្ថោ.

ឈានាទិភេទន្តិ ‘‘ឈានំ វិមោក្ខោ សមាធិ សមាបត្តិ ញាណទស្សនំ មគ្គភាវនា ផលសច្ឆិកិរិយា កិលេសប្បហានំ វិនីវរណតា ចិត្តស្ស សុញ្ញាគារេ អភិរតី’’តិ (បារា. ១៩៨) ឯវំ វុត្តំ ឈានាទិភេទំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ. ហទយេតិ ចិត្តេ. អសន្តន្តិ អសំវិជ្ជមានំ. អញ្ញាបទេសន្តិ ‘‘យោ តេ វិហារេ វសិ, សោ ភិក្ខុ បឋមស្ស ឈានស្ស លាភី’’តិអាទិនា នយេន អញ្ញាបទេសំ វជ្ជេត្វាតិ អត្ថោ. វិនាតិ វជ្ជនត្ថេ និបាតោ, តស្ស វជ្ជេត្វាតិ អត្ថោ. អធិមានន្តិ ‘‘អធិគតា មយា’’តិ ឯវំ ឧប្បន្នំ មានន្តិ អត្ថោ. អធិគតោ មានោតិ វិគ្គហោ, តំ អធិមានំ វជ្ជេត្វាតិ អត្ថោ. មនុស្សជាតិស្សាតិ មនុស្សជាតិកស្ស, ន ទេវព្រហ្មាទីសុ អញ្ញតរស្សាតិ អត្ថោ. វទេយ្យាតិ អារោចេយ្យ. ញាតក្ខណេតិ ញាតេ ខណេតិ ឆេទោ, តស្មិំ តេនារោចិតក្ខណេ មនុស្សជាតិកេន ញាតេតិ អត្ថោ. តេនាតិ និស្សក្កេ ករណវចនំ, តតោ សាសនតោ បារាជិកោតិ អត្ថោ. ចតុត្ថបារាជិកំ.

បារាជិកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.