៤២. ទេសនានិទ្ទេសវណ្ណនា

៣៨២. ឥទានិ ទេសនានិទស្សនព្យាសេន ហេដ្ឋា អវុត្តានិ កានិចិ សិក្ខាបទានិ ឧបទិសិតុំ ‘‘ចាគោ’’តិអាទិមាហ. ភិក្ខុភាវស្ស យោ ចាគោ, សា បារាជិកទេសនាតិ សម្ពន្ធោ. ភវតិ អនេនាតិ ភាវោ, សទ្ទប្បវត្តិនិមិត្តំ, ភិក្ខុនោ ភាវោ ភិក្ខុ-សទ្ទស្ស បវត្តិនិមិត្តំ ភិក្ខុកិច្ចំ ភិក្ខុភាវោ, តស្ស. ទិសី ឧច្ចារណេ, ឧច្ចារណា បកាសនា ទេសនា. ‘‘ឆន្នមតិវស្សតិ, វិវដ្ដំ នាតិវស្សតី’’តិ (ឧទា. ៤៥) ហិ វុត្តំ. ឥធ បន ភិក្ខុភាវបរិច្ចាគោយេវ បារាជិកាយ បកាសនា នាម បារាជិកាយ ទេសនា. ‘‘យោ’’តិ វុត្តត្តា ‘‘សោ’’តិ វត្តុំ យុត្តំ, តថាបិ សព្ពាទីហិ វុត្តស្ស វា លិង្គមាទិយ្យតេ វក្ខមានស្ស វាតិ វក្ខមានទេសនាបេក្ខាយ ‘‘សោ’’តិ វុត្តំ. យថា យេន បការេន ‘‘ឆាទេតិ ជានមាបន្ន’’ន្តិអាទិនា វុត្តំ យថាវុត្តំ, តេន. វុត្តមនតិក្កម្មាតិ អព្យយីភាវវសេន វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥធាបិ គរុកាបត្តិយា វុដ្ឋានានតិក្កមេនេវ បកាសនា ទេសនា សិយាតិ ‘‘វុដ្ឋានំ គរុកាបត្តិទេសនា’’តិ វុច្ចតិ.

៣៨៣. ឥទានិ វត្តព្ពំ សន្ធាយ ‘‘ឯវ’’ន្តិ វុត្តំ. ឯកស្សាតិ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ.

៣៨៤. តុម្ហមូលេតិ តុម្ហាកំ មូលេ សមីបេ. បដិទេសេមីតិ បកាសេមិ. សំវរេយ្យាសីតិ សំយមេយ្យាសិ, សំវរេ បតិដ្ឋេយ្យាសីតិ អត្ថោ.

៣៨៥. និស្សជ្ជិត្វានាតិ ឯកពហុភាវំ សន្និហិតាសន្និហិតភាវំ ញត្វា ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរ’’ន្តិអាទិនា និស្សជ្ជិត្វា. តេនាតិ យស្ស ចីវរំ និស្សដ្ឋំ, តេន. ‘‘ឥមំ…បេ… ទម្មី’’តិ និស្សដ្ឋចីវរំ ទេយ្យន្តិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. ‘‘ឥមំ ចីវរំ ទសាហាតិក្កន្ត’’ន្តិអាទិនា យោជេតព្ពំ.

៣៨៦. (ក) ចីវរន្តិ តិចីវរាធិដ្ឋាននយេន អធិដ្ឋិតេសុ សង្ឃាដិអាទីសុ យំ កិញ្ចិ ចីវរំ. វិប្បវុត្ថន្តិ វិប្បយុត្តេន វុត្ថំ.

(ខ) អកាលចីវរន្តិ អនត្ថតេ កថិនេ វស្សានស្ស បច្ឆិមមាសំ ឋបេត្វា សេសេ ឯកាទសមាសេ, អត្ថតេ កថិនេ តញ្ច មាសំ ហេមន្តិកេ ចត្តារោ មាសេ ច ឋបេត្វា សេសេ សត្តមាសេ ឧប្បន្នំ, កាលេបិ សង្ឃស្ស វា ‘‘ឥទំ អកាលចីវរ’’ន្តិ ឯកបុគ្គលស្ស វា ‘‘ឥទំ តុយ្ហំ ទម្មី’’តិ ឧទ្ទិសិត្វា ទិន្នំ. ឥតរំ បន កាលចីវរំ. មាសាតិក្កន្តន្តិ អកាលចីវរេ ឧប្បន្នេ ឩនស្ស បារិបូរិយា សង្ឃគណាទិតោ សតិយា បច្ចាសាយ មាសមេកំ បរិហារោ លព្ភតិ, តំ មាសំ អតិក្កន្តំ.

(គ) បុរាណចីវរន្តិ យំ អន្តមសោ ឧស្សីសកំ កត្វា និបន្នោ. ចីវរំ នាម ឆន្នំ អញ្ញតរំ វិកប្បនូបគំ. ឯសេវ នយោ សព្ពេសុ វក្ខមានចីវរប្បដិសំយុត្តសិក្ខាបទេសុ.

(ឃ) អញ្ញត្រ បារិវត្តកាតិ អន្តមសោ ហរីតកីខណ្ឌេនបិ បារិវត្តកំ វិនា.

(ង) គហបតិកន្តិ ភិក្ខូសុ អបព្ពជិតកំ. អញ្ញត្រ សមយាតិ អច្ឆិន្នចីវរនដ្ឋចីវរសមយំ វិនា, អច្ឆិន្នចីវរេហិ បន សាខាបលាសំ អត្តនា ភញ្ជិត្វាបិ វាកាទីនិ គណ្ហិត្វាបិ និវាសេតុំ វដ្ដតិ, បគេវ វិញ្ញត្តិ. ចីវរំ វិញ្ញាបិតន្តិ សម្ពន្ធោ. កន្តិ អាហ ‘‘អញ្ញាតក’’ន្តិអាទិ.

(ច) តទុត្តរីតិ តតោ វុត្តប្បមាណតោ ឧត្តរិ, អច្ឆិន្នចីវរេន ភិក្ខុនា កាយេន វា វាចាយ វា អភិហរិត្វា បវារិតចីវរតោ តីសុ នដ្ឋេសុ ទ្វេ សាទិតព្ពានិ, ទ្វីសុ នដ្ឋេសុ ឯកំ សាទិតព្ពំ. បកតិយា សន្តរុត្តរេន ចរន្តេន ទ្វីសុ នដ្ឋេសុ ទ្វេយេវ សាទិតព្ពានិ, ឯកស្មិំ នដ្ឋេ ឯកំយេវ សាទិតព្ពំ. យស្ស ឯកំយេវ ហោតិ, តស្មិំ នដ្ឋេ ទ្វេ សាទិតព្ពានិ.

(ឆ) អប្បវារិតោតិ គហបតិនា វា គហបតានិយា វា. វិកប្បន្តិ បឋមអធិប្បេតតោ មូលំ វឌ្ឍាបេន្តោ សុន្ទរកាមតាយ ‘‘អាយតំ វា’’តិអាទិនា វិសិដ្ឋកប្បំ អធិកវិធានំ.

(ជ) អញ្ញាតកេ គហបតិកេតិ ពហូនំ វសេន វុត្តមត្តមេវ បុរិមតោ វិសេសោ.

(ឈ) ចោទនាយាតិ ‘‘អត្ថោ មេ, អាវុសោ, ចីវរេនា’’តិ ចោទនាយ. ឋានេនាតិ កាយចោទនមាហ. រាជាទីហិ បេសិតេន ហិ ទូតេន វេយ្យាវច្ចករស្ស ហត្ថេ ចីវរចេតាបន្នេ និក្ខិត្តេ តិស្សោ ចោទនា អនុញ្ញាតា, ចោទនាយ ទិគុណំ ឋានំ, តស្មា សចេ ចោទេតិយេវ, ន តិដ្ឋតិ, ឆ ចោទនា លព្ភន្តិ. សចេ តិដ្ឋតិយេវ, ន ចោទេតិ, ទ្វាទស ឋានានិ លព្ភន្តិ. សចេ ឧភយំ ករោតិ, ឯកាយ ចោទនាយ ទ្វេ ឋានានិ ហាបេតព្ពានិ.

(ដ) សុទ្ធានិ ច តានិ កាឡកានិ ច ជាតិយា រជនេន វា.

(ឋ) តុលន្តិ ចតូហិ តុលាហិ ការេតុកាមតំ សន្ធាយ វុត្តំ. អត្ថតោ បន យត្តកេហិ ឯឡកលោមេហិ កាតុកាមោ ហោតិ, តេសុ ទ្វេ កោដ្ឋាសា កាឡកានំ, ឯកោ ឱទាតានំ, ឯកោ គោចរិយានំ គហេតព្ពោ. តុលា នាម បលសតំ. គោចរិយា នាម កបិលវណ្ណា. ឥទំ មេ សន្ថតំ ការាបិតន្តិ យោជនា.

(ណ) តិយោជនបរមន្តិ គហិតដ្ឋានតោ តីណិ យោជនានិ បរមោ អស្ស អតិក្កមនស្សាតិ ភាវនបុំសកវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អតិក្កាមិតានីតិ អន្តមសោ សុត្តកេនបិ ភណ្ឌកតភណ្ឌហរណំ វិនា អន្តមសោ វាតាពាធប្បដិការត្ថំ កណ្ណច្ឆិទ្ទេ បក្ខិត្តានិ អតិក្កាមិតានិ.

៣៨៧-៩. និស្សជ្ជិត្វានាតិ វុត្តនយេន វត្ថូនិ និស្សជ្ជិត្វា. អថាតិ ទេសិតានន្តរំ. ‘‘ឥមំ ជានាហី’’តិ គិហិំ វទេតិ យោជនា. សោតិ អារាមិកាទិកោ គិហី. ‘‘ឥមិនា កិំ អាហរាមី’’តិ វទេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. វទេយ្យាតិ យទិ វទតិ. ឥមន្តិ អវត្វាតិ ‘‘ឥមំ អាហរា’’តិ អវត្វា ភិក្ខូនំ កប្បិយំ តេលាទិន្តិ វទេតិ សម្ពន្ធោ. អាទិន្តិ សន្ធិវសេន និគ្គហិតំ. តេន បរិវត្តេត្វាន សោ យំ កប្បិយំ អាហរតីតិ យោជនា. តេនាតិ និស្សគ្គិយវត្ថុនា. ទ្វេបេតេ ឋបេត្វាតិ ឯតេ រូបិយប្បដិគ្គាហករូបិយសំវោហារកេ ទ្វេ ឋបេត្វា សេសេហិ បរិភុញ្ជិតុំ លព្ភន្តិ សម្ពន្ធោ. បរិភុញ្ជិតុន្តិ តំ ភុញ្ជិតុំ. តតោតិ បរិវត្តិតកប្បិយតោ. អញ្ញេនាតិ អន្តមសោ អារាមិកេនាបិ. តេសន្តិ វុត្តានំ ទ្វិន្នំ.

៣៩០. អន្តមសោ តន្និព្ពត្តា រុក្ខច្ឆាយាបីតិ សម្ពន្ធោ. តន្និព្ពត្តាតិ និស្សដ្ឋវត្ថុនា កិណិត្វា គហិតអារាមេ រុក្ខច្ឆាយា តន្និព្ពត្តា ហោតីតិ តតោ និព្ពត្តាតិ សមាសោ. អាទិតោ សន្ថតត្តយន្តិ អាទិម្ហិ កោសិយសុទ្ធកាឡកទ្វេភាគសន្ថតត្តយំ.

៣៩១. ឯវំ ចេ នោ លភេថាតិ ឯវំ បរិវត្តេត្វា កប្បិយការកោ នោ ចេ លភេយ្យ, សោ គិហី ‘‘ឥមំ ឆឌ្ឌេហី’’តិ សំសិយោ វត្តព្ពោ, ឯវំ រូបិយឆឌ្ឌកោ គិហី នោ ចេ លភេយ្យ, សម្មតោ ភិក្ខុ ឆឌ្ឌេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. សម្មតោតិ ‘‘យោ ឆន្ទាគតិំ ន គច្ឆេយ្យា’’តិអាទិនា (បារា. ៥៨៤) វុត្តបញ្ចង្គសមន្នាគតោ រូបិយឆឌ្ឌកសម្មុតិយា សម្មតោ ភិក្ខុ.

៣៩២. ឯតានីតិ បដិគ្គហិតរូបិយានិ. ទុតិយំ បត្តន្តិ ឩនបញ្ចពន្ធនេ សតិ វិញ្ញាបិតបត្តំ សង្ឃេ វត្តុំ លព្ភរេតិ បទសម្ពន្ធោ. វត្តុន្តិ ‘‘អហំ ភន្តេ រូបិយំ បដិគ្គហេសិ’’ន្តិអាទិនា វត្តុំ. សេសានិ អវសេសនិស្សគ្គិយវត្ថូនិ សង្ឃេ ឯកស្មិំ គណេ ច វត្តុំ លព្ភរេតិ យោជនា. ភាសន្តរេនបិ វត្តុំ លព្ភន្តិ ន កេវលំ បាឡិភាសាយមេវ, សីហឡាទិភាសាយបិ និស្សជ្ជិតុំ លព្ភតីតិ អត្ថោ.

៣៩៣. (ក) នានប្បការន្តិ ចីវរាទីនំ កប្បិយភណ្ឌានំ វសេន អនេកវិធំ. កយោ គហណំ, វិក្កយោ ទានំ. កយោ ច វិក្កយោ ច កយវិក្កយំ.

(គ) ឩនបញ្ចពន្ធនេនាតិ ឩនានិ បញ្ច ពន្ធនានិ យស្ស, តេន, ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ. យថាកថញ្ចិ បន បញ្ចពន្ធនោ បត្តោ, បញ្ចពន្ធនោកាសោ វា, សោ អបត្តោ, អញ្ញំ វិញ្ញាបេតុំ វដ្ដតិ.

៣៩៤. សម្មន្និត្វានាតិ បទភាជនីយេ វុត្តញត្តិទុតិយកម្មេន សម្មន្និត្វា. សង្ឃស្ស បត្តន្តន្តិ អន្ត-សទ្ទេន បត្តានំ អន្តេ ភវោ លាមកោ បត្តោយេវ គហិតោ, និស្សដ្ឋបត្តស្ស វិជ្ជមានគុណំ វត្វា ថេរំ, ថេរស្ស បត្តំ ទុតិយត្ថេរំ គាហាបេត្វា ឯតេនេវ ឧបាយេន យាវសង្ឃនវកំ គាហាបេត្វា យោ តត្ថ សន្និបតិតសង្ឃស្ស បត្តេសុ បរិយន្តោ បត្តោ, តំ បត្តន្តិ. តស្សាតិ កតនិស្សជ្ជនស្ស ភិក្ខុនោ. ទាបយេតិ សម្មតេន បត្តគាហាបកេន ទាបេយ្យ.

៣៩៥. (ក) ភេសជ្ជន្តិ ភេសជ្ជកិច្ចំ ករោតុ វា, មា វា, ឯវំ លទ្ធវោហារំ សប្បិអាទិកំ សត្តាហកាលិកំ.

(ខ) គិម្ហានស្ស បច្ឆិមមាសេ បុរិមោ អទ្ធមាសោ បរិយេសនករណានំ ខេត្តំ, បច្ឆិមទ្ធមាសោ បរិយេសនករណនិវាសនានំ ខេត្តំ, វស្សិកមាសា ចត្តារោបិ អធិដ្ឋានេន សហ ចតុន្នម្បិ ខេត្តំ, ឥមេយេវ បញ្ចមាសា កុច្ឆិសមយោ, ឥតរសត្តមាសា បិដ្ឋិសមយោ. បិដ្ឋិសមយេ បរិយេសន្តស្ស និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, កុច្ឆិសមយេ ច អតិរេកទ្ធមាសេ កត្វា បរិទហតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. តេន វុត្តំ ‘‘អតិរេកមាសេ សេសេ’’តិ.

(គ) សាមំ ទត្វាតិ វេយ្យាវច្ចាទីនិ បច្ចាសីសមានោ សយមេវ ទត្វា. អច្ឆិន្នន្តិ តំ អករោន្តំ ទិស្វា សកសញ្ញាយ អច្ឆិន្នំ. ភិក្ខុនោបិ ចីវរំ ឋបេត្វា អញ្ញំ បរិក្ខារំ, អនុបសម្បន្នស្ស ច យំ កិញ្ចិ បរិក្ខារំ អច្ឆិន្ទតោ ទុក្កដំ. បរិច្ចជិត្វា ទិន្នំ សកសញ្ញំ វិនា អច្ឆិន្ទន្តោ ភណ្ឌគ្ឃេន ការេតព្ពោ.

(ង) វិកប្បន្តិ ‘‘អាយតញ្ច ករោហិ វិត្ថតញ្ចា’’តិអាទិកំ អធិកវិធានំ.

(ច) អច្ចេកចីវរន្តិ គមិកគិលានគព្ភិនិអភិនវុប្បន្នសទ្ធានំ អញ្ញតរេន បវារណមាសស្ស ជុណ្ហបក្ខបញ្ចមិតោ បដ្ឋាយ ‘‘វស្សាវាសិកំ ទស្សាមី’’តិ ទិន្នំ អច្ចាយិកចីវរំ. អច្ចេកចីវរស្ស អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសទិវសាធិកោ មាសោ, អត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសទិវសាធិកា បញ្ច មាសា ចីវរកាលសមយោ, តំ អតិក្កាមេន្តស្ស និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. តេន វុត្តំ ‘‘ចីវរកាលសមយំ អតិក្កាមិត’’ន្តិ. កាលោ ច សោ សមយោ ច ចីវរស្ស កាលសមយោ, តំ.

(ឆ) សប្បដិភយេ អារញ្ញកសេនាសនេ វស្សំ ឧបគន្ត្វា វិហរន្តេន ភិក្ខុនា តិណ្ណំ ចីវរានំ អញ្ញតរំ ចីវរំ បុរិមិកាយ ឧបគន្ត្វា មហាបវារណាយ បវារិតតា, កត្តិកមាសតា, បញ្ចធនុសតិកបច្ឆិ មប្បមាណយុត្តសេនាសនតា, សាសង្កសប្បដិភយតាតិ ឯវំ វុត្តចតុរង្គសម្បត្តិយាអន្តរឃរេ និក្ខិបិត្វា សតិ បច្ចយេ ឆារត្តបរមំ តេន ចីវរេន វិប្បវសិតព្ពំ. តតោ ចេ ឧត្តរិ វិប្បវសេយ្យ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. តេន វុត្តំ ‘‘អតិរេកឆារត្ត’’ន្តិអាទិ.

(ជ) ជានន្តិ ជានន្តោ.

៣៩៦. អាទិម្ហិ វិយាតិ បឋមនិស្សគ្គិយេ វិយ.

៣៩៧. (ខ) អន្តរឃរំ បវិដ្ឋាយ ភិក្ខុនិយា ហត្ថតោ ខាទនីយាទិប្បដិគ្គហណេ ច ភិក្ខូសុ កុលេសុ ភុញ្ជន្តេសុ ‘‘ឥធ បូវំ, សូបំ ទេថា’’តិអាទិនា នយេន វោសាសមានាយ ភិក្ខុនិយា អនបសាទនេន ច សេខសម្មតេសុ កុលេសុ បុព្ពេ អនិមន្តិតស្ស ខាទនីយាទីនំ បដិគ្គហណេ ច សប្បដិភយេ អារញ្ញកសេនាសនេ វិហរន្តស្ស បុព្ពេ អប្បដិសំវិទិតខាទនីយាទិប្បដិគ្គហណេ ច បាដិទេសនីយំ នាម អាបត្តិនិកាយោ វុត្តោ. តេន វុត្តំ ‘‘គារយ្ហ’’ន្តិអាទិ.

៣៩៨. ‘‘អទេសនាគាមិនិយ’’ន្តិអាទិ ‘‘ន ទេសយេ’’តិ ឯត្ថ កម្មំ. បារាជិកា សង្ឃាទិសេសា ច អទេសនាគាមិនិយោ នាម. ន អាបត្តិ អនាបត្តិ, តំ. កតទេសនំ ទេសិតំ. នានាសំវាសនិស្សីមដ្ឋិតានំ ន ទេសយេតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ ចតុបញ្ចហិ ន ទេសយេ, មនសា ន ទេសយេ, អបកតត្តានំ ន ទេសយេ, នានា ‘‘ឯកា’’តិ ន ទេសយេតិ. មនសាតិ កេវលំ ចិត្តេនេវ. នានាតិ សម្ពហុលា អាបត្តិយោ ‘‘ឯកា’’តិ វត្វា. ឯកំ បន អាបត្តិំ ‘‘សម្ពហុលា’’តិ ទេសេតុំ វដ្ដតីតិ.

ទេសនានិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.