៣៧. ឧគ្គហនិទ្ទេសវណ្ណនា

២៨១. បុគ្គល-សទ្ទមត្តេ បយុត្តេ អត្តនោបិ គហណសម្ភវោ សិយាតិ ព្យភិចារត្ថំ អញ្ញ-សទ្ទប្បយោគោ. សតិ សម្ភវេ ព្យភិចារេ វិសេសនំ សាត្ថកំ ហោតីតិ. ទសភេទម្បិ រតនន្តិ ‘‘មុត្តា មណិ វេឡុរិយោ សង្ខោ សិលា បវាឡំ រជតំ ជាតរូបំ លោហិតង្កោ មសារគល្ល’’ន្តិ (បាចិ. ៥០៦) ឯវំ វុត្តំ ទសភេទម្បិ រតនំ. ឧគ្គណ្ហន្តស្សាតិ គណ្ហន្តស្ស សម្បដិច្ឆន្តស្ស.

២៨២-៣. តេសុ អត្តត្ថំ ឧគ្គណ្ហន្តស្ស ទ្វីសុ និស្សគ្គីតិ សម្ពន្ធោ. តេសូតិ តេសុ ទសសុ មជ្ឈេ. ទ្វីសូតិ រជតជាតរូបសង្ខាតេសុ ទ្វីសុ និស្សគ្គិយវត្ថូសុ. អត្តត្ថន្តិ ឥមិនា នវកម្មាទីនំ បញ្ចន្នំ អត្ថាយ ទុក្កដន្តិ ទីបេតិ. សេសេសុ ទុក្កដន្តិ អវសេសេសុ អដ្ឋសុ សព្ពេសម្បិ អត្ថាយ ឧគ្គណ្ហន្តស្ស ទុក្កដន្តិ អត្ថោ. គណញ្ច សង្ឃញ្ច បុគ្គលញ្ច អនាមសិត្វា ‘‘ចេត្យស្ស នវកម្មស្ស ទម្មី’’តិ វុត្តេ ច ន បដិក្ខិបេតិ សម្ពន្ធនីយំ. ន បដិក្ខិបេតិ ឥមិនា សង្ឃាទិំ អាមសិត្វា វុត្តេ បដិក្ខិបនំ ទីបេតិ. បដិក្ខិត្តេ ‘‘កប្បិយការកានំ វា ហត្ថេ ភវិស្សតិ, មម បុរិសានំ មយ្ហមេវ វា ហត្ថេ ភវិស្សតិ, កេវលំ តុម្ហេ បច្ចយេ បរិភុញ្ជថា’’តិ វទតិ, វដ្ដតិ. ចតុបច្ចយត្ថាយ ច ទិន្នំ យេន យេន អត្ថោ ហោតិ, តទត្ថំ ឧបនេតព្ពំ. តេសំ ចីវរត្ថាយ ទិន្នំ ចីវរេយេវ ឧបនេតព្ពំ. សចេ ចីវរេន តាទិសោ អត្ថោ នត្ថិ, បិណ្ឌបាតាទីហិ សង្ឃោ កិលមតិ, សង្ឃសុដ្ឋុតាយ អបលោកេត្វា តទត្ថាយបិ ឧបនេតព្ពំ. ឯស នយោ បិណ្ឌបាតគិលានបច្ចយត្ថាយ ទិន្នេបិ. សេនាសនត្ថាយ ទិន្នំ បន គរុភណ្ឌត្តា តត្ថេវ ឧបនេតព្ពំ, សេនាសនេសុ នស្សន្តេសុ ជគ្គនត្ថំ មូលច្ឆេជ្ជំ អកត្វា អវិស្សជ្ជេត្វា យាបនមត្តំ បរិភុញ្ជិតព្ពំ.

២៨៤. ខេត្តាទីនំ កេសញ្ចិ ទុក្កដវត្ថូនំ សម្បដិច្ឆនូបាយំ ទស្សេតុំ ‘‘ខេត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ខេត្តន្តិ បុព្ពណ្ណវិរុហនដ្ឋានំ. វត្ថុន្តិ អបរណ្ណឧច្ឆុផលាទីនំ វិរុហនដ្ឋានំ. ទាសបស្វាទិកន្តិ ទាសបសុបុប្ផារាមផលារាមាទិកំ. បដិក្ខិបិត្វា កប្បិយេន កមេន ច គណ្ហេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. កប្បិយេន កមេន ចាតិ ឯត្ថ កម-សទ្ទោ វោហារប្បដិបាដិវចនោ, តស្មា បរេសំ អត្តនោ ច កប្បិយវោហារក្កមេនេវាតិ អត្ថោ.

សោ ច ខេត្តវត្ថូសុ តាវ ‘‘ចត្តារោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជថា’’តិ វា ‘‘កប្បិយការកានំ ហត្ថេ ភវិស្សតី’’តិ វា ‘‘សង្ឃោ កប្បិយភណ្ឌំ ភុញ្ជតូ’’តិ វា ‘‘សីមំ ទេមា’’តិ វា បរេហិ វុត្តោ, ‘‘សាធុ, ឧបាសក មិគបក្ខិនោ ឯត្ថ និព្ភយា សុខេន ជីវិស្សន្តី’’តិ អត្តនា វា តឡាកេ យថាវុត្តេនេវ ‘‘ឧទកំ បរិភុញ្ជិស្សន្តិ, ភណ្ឌកំ ធោវិស្សន្តិ, មិគបក្ខិនោ បិវិស្សន្តី’’តិ បរេហិ វា ‘‘សាធុ, ឧបាសក, សង្ឃោ បានីយំ បិវិស្សតី’’តិអាទិនា អត្តនា វា ទាសេ ‘‘អារាមិកំ ទម្មិ, វេយ្យាវច្ចករំ ទម្មិ, កប្បិយការកំ ទម្មី’’តិ វា បសូសុ ‘‘បញ្ចគោរសបរិភោគត្ថាយ ទម្មី’’តិ អារាមេ ‘‘វនំ ទម្មី’’តិ ឯវមាទិនា វុត្តោ វេទិតព្ពោ. សចេ បន កោចិ អព្យត្តោ អកប្បិយវោហារេន ខេត្តាទិំ បដិគ្គណ្ហាតិ វា ការេតិ វា, តំ ភិក្ខូហិ ន បរិភុញ្ជិតព្ពំ, តំ និស្សាយ លទ្ធំ កប្បិយភណ្ឌម្បិ អកប្បិយមេវ. អព្យត្តេន បន លជ្ជីភិក្ខុនា ការាបិតេសុ កិញ្ចាបិ បដិគ្គហណំ កប្បិយំ, ភិក្ខុស្ស បយោគបច្ចយា ឧប្បន្នេន មិស្សត្តា វិសគតបិណ្ឌបាតោ វិយ, អកប្បិយមំសភោជនំ វិយ ច ទុព្ពិនិព្ភោគំ ហោតិ, សព្ពេសំ អកប្បិយមេវ.

២៨៥-៦. នវ…បេ… កិរិយា ច អនវេ មត្តិកុទ្ធារណញ្ច ពន្ធោ ច អាឡិយា ថិរការោ ច អនវេ កេទារេ អតិរេកភាគគ្គហណញ្ច នវេ ច អបរិច្ឆិន្នភាគេ សស្សេ ‘‘ឯត្តកេ ទេថា’’តិ កហាបណុដ្ឋាបនញ្ចាតិ សព្ពេសម្បិ អកប្បិយន្តិ សម្ពន្ធោ. មាតិកា ច កេទារោ ច តឡាកោ ចាតិ ទ្វន្ទោ មាតិក…បេ… តឡាកា. តេសំ កិរិយាតិ សមាសោ. អនវេតិ ចតុបច្ចយវសេន បដិគ្គហិតេ បុរាណតឡាកេ. ឧទកវសេន បដិគ្គហិតេ បន សុទ្ធចិត្តានំ វដ្ដតិ. ពន្ធោតិ បាឡិយា ពន្ធោ. បោរាណកេទារេ និយមិតបកតិភាគត្តា អាហ ‘‘អនវេ’’តិ. អបរិច្ឆិន្នភាគេតិ ‘‘ឯត្តកេ ភូមិភាគេ ឯត្តកោ ភាគោ ទាតព្ពោ’’តិ ឯវំ អបរិច្ឆិន្នភាគេ.

២៨៧-៩. ‘‘កស វប្ប’’ ឥច្ចាទិំ អវត្វា ច ‘‘ឯត្តកាយ ភូមិយា ឯត្តកោ ភាគោ ទេយ្យោ’’តិ ភូមិំ វា បតិដ្ឋាបេតិ, តស្សេវេតមកប្បិយន្តិ សម្ពន្ធោ. ច-សទ្ទោ អវធារណេ. បតិដ្ឋាបេតីតិ យោ ភិក្ខុ បតិដ្ឋាបេតិ. តស្សេវាតិ តស្ស បតិដ្ឋាបកភិក្ខុស្សេវ. ឯតន្តិ បតិដ្ឋាបិតភូមិតោ លទ្ធធញ្ញំ ‘‘ឯត្តកេ ភូមិភាគេ សស្សំ កតំ, ឯត្តកំ គណ្ហថា’’តិ ឯវំ វទន្តេ បមាណគណ្ហនត្ថំ ទណ្ឌរជ្ជុភិ មិននេ វា ខលេ ឋត្វា រក្ខណេ វា តំ នីហរាបនេ វា កោដ្ឋាគារាទិបដិសាមនេ វា ឯតំ តស្សេវ អកប្បិយន្តិ សម្ពន្ធនីយំ. បតិដ្ឋាបេតិ ចាតិ សោ ភិក្ខុ បតិដ្ឋាបេតិ ច. កតន្តិ អម្ហេហិ កតំ. វទន្តេវន្តិ ឯវំ កស្សកេ វទន្តេ. បមាណន្តិ ភូមិប្បមាណំ. នីហរាបនេតិ ខលតោ គេហស្ស នីហរាបនេ. ឯតន្តិ មិតលទ្ធរក្ខិតាទិកំ. តស្សេវាតិ មានករក្ខកាទិនោ ឯវ. អបុព្ពស្ស អនុប្បាទិតត្តា អញ្ញេសំ កប្បតីតិ អាហ ‘‘តស្សេវេតមកប្បិយ’’ន្តិ.

២៩០. បដិសាមនប្បសង្គេនាហ ‘‘បដិសាមេយ្យា’’តិអាទិ. បិតុសន្តកម្បិ គិហិសន្តកំ យំ កិញ្ចីតិ សម្ពន្ធោ. បិតុសន្តកន្តិ បិតា ច មាតា ច បិតរោ, តេសំ សន្តកំ. គិហិសន្តកន្តិ ឥមិនា បញ្ចន្នំ សហធម្មិកានំ សន្តកំ យំ កិញ្ចិ បរិក្ខារំ បដិសាមេតុំ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. យំ កិញ្ចីតិ កប្បិយំ អកប្បិយំ វា អន្តមសោ មាតុកណ្ណបិឡន្ធនតាលបណ្ណម្បិ. ភណ្ឌាគារិកសីសេនាតិ សីសង្គមិវ បធានំ យំ កិញ្ចិ ‘‘សីស’’ន្តិ ឥធ ឧបចារវសេន វុច្ចតិ, តថា ភណ្ឌាគារិកសទ្ទោបិ ភាវប្បធានោ, ភណ្ឌាគារិកោ ភណ្ឌាគារិកត្តំ សីសំ បធានន្តិ វិសេសនបរបទេ កម្មធារយោ, តេន, ភណ្ឌាគារិកត្តស្ស បធានករណេនាតិ អត្ថោ.

២៩១-២. អវស្សំ បដិសាមិយន្តិ អវស្សំ សង្គោបេតព្ពំ. វុត្តេបីតិ មាតាបិតូហិ វុត្តេបិ.

២៩៣-៤. វឌ្ឍកិអាទយោ វា រាជវល្លភា វា ‘‘សកំ បរិក្ខារំ វា សយនភណ្ឌំ វា បដិសាមេត្វា ទេហី’’តិ យទិ វទន្តិ, ឆន្ទតោបិ ភយាបិ ន ករេយ្យាតិ យោជនា. បរិក្ខារន្តិ វាសិផរសុអាទិឧបករណភណ្ឌំ. ឆន្ទតោបិ ភយាបីតិ វឌ្ឍកិអាទីសុ ឆន្ទេន, រាជវល្លភេសុ ភយេន.

២៩៥-៦. បដិសាមិតុំ វដ្ដតីតិ យោជេតព្ពំ. សង្កន្តីតិ យាទិសេ បទេសេ ‘‘ភិក្ខូហិ វា សាមណេរេហិ វា គហិតំ ភវិស្សតី’’តិ សង្កំ ឧប្បាទេន្តិ, តាទិសេ វិហារាវសថស្សន្តោតិ យោជនីយំ. វិហារាវសថស្សាតិ វិហារស្ស ច អាវសថស្ស ច. រតនន្តិ ទសវិធំ រតនំ. រត្នសម្មតន្តិ វត្ថាទិកំ. និក្ខិបេយ្យាតិ សាមិកេ ទិដ្ឋេ និយមេត្វា ទាតុំ ‘‘ឯត្តកា កហាបណា’’តិអាទិនានុរូបេន មត្តិកលញ្ឆនាទិនិមិត្តេន វា សញ្ញាណំ កត្វា និក្ខិបេយ្យ. គហេត្វានាតិ តាទិសេ អសតិ អត្តនាវ គហេត្វា. តាទិសេតិ រតនេ វា រតនសម្មតេ វា សតិ. សាមិកានាគមំ ញត្វាតិ យទិ អត្តនិ អាសង្កន្តិ, មគ្គា ឱក្កម្ម និសីទិយ បច្ឆា សាមិកានំ អនាគមនំ វិញ្ញាយ. បតិរូបន្តិ រតនសម្មតេ បំសុកូលគ្គហណំ រតនេ និរុស្សុក្កគមនន្តិ ឯវរូបំ ភិក្ខូនំ អនុរូបន្តិ.

ឧគ្គហនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.