៣៤. បថវីនិទ្ទេសវណ្ណនា

២៤២. ជាតាជាតាតិ ទុវិធាតិ ជាតា បថវី អជាតា បថវីតិ បថវី ទុវិធាតិ អត្ថោ. ឥមិនា ជាតបថវិញ្ច អជាតបថវិញ្ច ទស្សេតិ. តាសំ វិភាគំ ទស្សេតិ ‘‘សុទ្ធា’’តិអាទិនា. សុទ្ធមត្តិកបំសុកា ច អទឌ្ឍា ច ពហុមត្តិកបំសុកា ច ចាតុមាសាធិកោវដ្ឋបំសុមត្តិករាសិ ច ជាតា បថវីតិ សម្ពន្ធោ. មត្តិកា ច បំសុ ចាតិ ទ្វន្ទោ. សុទ្ធា អប្បសក្ខរាទិតាយ មត្តិកា បំសវោ យស្សាតិ ពាហិរត្ថោ. អទឌ្ឍាតិ ឧទ្ធនបចនាទិវសេន តថា តថា អទឌ្ឍា. សា បន វិសុំ នត្ថិ, សុទ្ធមត្តិកាទីសុ អញ្ញតរាវ វេទិតព្ពា. ចត្តារោ មាសា, តេហិ សហិតោ អតិរេកោ កាលោ, តស្មិំ ឱវដ្ឋោតិ សមាសោ. ឱវដ្ឋោតិ យេន កេនចិ ឧទកេន ឱវដ្ឋោ. ពុធា បន ‘‘អាកាសតោ វុដ្ឋឧទកេនេវ, ន អញ្ញត្ថ បហរិត្វា បតិតពិន្ទុនា’’តិ វទន្តិ, ‘‘ឱវដ្ឋោ’’តិ សាមញ្ញេន វុត្តត្តា ច ‘‘បោក្ខរណិយា ឋិតតនុកទ្ទមោ វដ្ដតិ, ពហលោ តុ ន វដ្ដតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៦) វុត្តត្តា ច ‘‘វិនយវិនិច្ឆយេ សម្បត្តេ គរុកេ ឋាតព្ព’’ន្តិ វិនយលក្ខណតោ ច ន តំ យុជ្ជតីតិ អម្ហាកំ ខន្តិ. បំសុមត្តិកានំ រាសិ បំសុមត្តិករាសិ. ចតុ…បេ… វដ្ឋោ បំសុមត្តិករាសិ យស្សាតិ អញ្ញបទត្ថោ, កម្មធារយោ វា.

២៤៣. វាលុកា ច ទឌ្ឍា ច យេភុយ្យសក្ខរាទិមហីបិ ច ចាតុមាសោមវដ្ឋកោ វុត្តរាសិ ច ទុតិយា ភូមីតិ សម្ពន្ធោ សក្ខរា ច បាសាណា ច មរុម្ពា ច កថលា ច វាលុកា ចាតិ ទ្វន្ទោ. សុទ្ធា សក្ខរ…បេ… វាលុកា យស្សាតិ វិគ្គហោ. ហត្ថមុដ្ឋិនា គហេតព្ពប្បមាណា សក្ខរា, តតោ ឧបរិ បាសាណា, កដសក្ខរា មរុម្ពា, កបាលខណ្ឌានិ កថលាតិ វេទិតព្ពា. ទុតិយាតិ អជាតា. វុត្តរាសីតិ វុត្តោ មត្តិកបំសុសិរា.

២៤៤. កីទិសី យេភុយុមត្តិកាទីតិ អាហ ‘‘ទ្វេ ភាគា’’តិអាទិ. យស្ស ភូមិយាតិ យស្សា ភូមិយា. សេសេសុបីតិ យេភុយ្យបំសុយេភុយ្យសក្ខរយេភុយ្យបាសាណាទីសុ.

២៤៥. ‘‘បាចិត្តី’’តិអាទិនា តត្ថ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតិ. ជាតេ ជាតសញ្ញិស្ស ខណនេ បាចិត្តីតិ សម្ពន្ធោ. ជាតេតិ ជាតេ ភូមិភាគេ, លិង្គវិបល្លាសោ វា, ជាតាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ជាតេ ទ្វេឡ្ហស្ស វិមតិស្ស ទុក្កដន្តិ សម្ពន្ធោ. ជាតេ អជាតសញ្ញិស្ស អនាបត្តិ. តថា អាណាបនេ អនាបត្តីតិ យោជនា. អជាតសញ្ញិស្សាតិ អជាតាតិ សញ្ញា អជាតសញ្ញា, សា អស្ស អត្ថីតិ អជាតសញ្ញី, តស្ស.

២៤៦. ឯកាយាណត្តិយា ឯកាតិ សចេ សកិំ អាណត្តោ ទិវសម្បិ ខណតិ, អាណាបកស្ស ឯកា ឯវ អាបត្តីតិ អត្ថោ. វាចសោ អាបត្តីតិ សម្ពន្ធោ. វាចសោតិ វិច្ឆាយំ សោ, វាចាយ វាចាយាតិ អត្ថោ.

២៤៧. ‘‘ឥមំ ឋានំ ខណ វា’’តិអាទិនា យោជេតព្ពំ. ‘‘ឯត្ថ អគ្គិំ ជាលេហិ វា’’តិ យោជនា. ‘‘វត្តុ’’ន្តិ ឥទំ ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ ឥមស្ស កត្តុបទវចនន្តិ អត្ថោ. អថ វា ‘‘ឥមំ ឋានំ ខណា’’តិអាទិប្បការោ វចនាយ ន វដ្ដតីតិ អត្ថោ. និយមេត្វាតិ ឥមិនា ‘‘អាវាដំ ខណ, កន្ទំ ខណា’’តិអាទិនា អនិយមេត្វា វត្តុំ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ.

២៤៨. ‘‘ឥមស្ស ថម្ភស្ស អាវាដំ ជាន វា, កប្បិយំ ករោហិ វា’’តិ ច ‘‘មត្តិកំ ជាន វា, មត្តិកំ អាហរ វា, មត្តិកំ កប្បិយំ ករោហិ វា’’តិ ច ឯទិសំ វចនំ វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯតំ វិយ ទិស្សតីតិ ឯទិសំ, កិំ តំ? ‘‘មត្តិកំ ទេហី’’តិអាទិកំ ឧបមេយ្យំ. ‘‘មត្តិកំ ជានា’’តិអាទិកំ បន ឧបមានំ, តេសំ ឧបមានោបមេយ្យានំ យា កប្បិយសង្ខាតា សមានធម្មតា, សា ឧបមា. តថា ច វុត្តំ អម្ហេហិ សុពោធាលង្ការេ ‘‘ឧបមានោបមេយ្យានំ, សធម្មត្តំ សិយោបមា’’តិ. អញ្ញថា ឧបមានភូតអក្ខរាវឡិសទិសីយេវ, អក្ខរាវឡិ ឧបមេយ្យំ សិយា. វាក្យេ វិយ-សទ្ទោយេវ បន ឧបមានំ ជោតេតីតិ វេទិតព្ពំ.

២៤៩. បថវិយា អសម្ពទ្ធំ សុក្ខកទ្ទមអាទិកញ្ច តនុកំ ឧស្សិញ្ចនីយកទ្ទមញ្ច កោបេតុំ លព្ភន្តិ សម្ពន្ធោ. កទ្ទមអាទិកន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ឧទកេន គតដ្ឋានេ ឧទកបប្បដកោ នាម ហោតិ, យំ វាតប្បហារេន ចលតិ, តំ សង្គណ្ហាតិ. ឧស្សិញ្ចនីយកទ្ទមន្តិ ឃដេហិ ឧស្សិញ្ចិតុំ សក្កុណេយ្យកទ្ទមំ.

២៥០. ‘‘ចាតុមាសាធិកោវដ្ឋំ គណ្ឌុប្បាទ’’ន្តិអាទិនា សម្ពន្ធិតព្ពំ. គណ្ឌំ បថវិយា គណ្ឌសទិសំ មត្តិករាសិំ ឧប្បាទេន្តីតិ គណ្ឌុប្បាទា. ឥធ បន តេហិ ឧដ្ឋាបិតោ គូថោ ‘‘គណ្ឌុប្បាទ’’ន្តិ និទ្ទិដ្ឋោ. បោត្ថកេសុ បន ‘‘គណ្ឌុប្បាទោ’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ. តំ ‘‘ន កោបយេ’’តិ ឯត្ថ កម្មេន ភវិតព្ពន្តិ ន យុជ្ជតិ. មូសិកុក្កិរន្តិ មូសិកានំ ឧក្កិរោ ខណិត្វា ពហិ កតំ បំសុរាសិ មូសិកុក្កិរោតិ. លេឌ្ឌាទិន្តិ ឯត្ថ លេឌ្ឌុន្តិ កសិតដ្ឋានេ នង្គលច្ឆិន្នមត្តិកាបិណ្ឌំ. អាទិ-សទ្ទេន គាវីនំ ខុរច្ឆិន្នំ កទ្ទមំ សង្គណ្ហាតិ.

២៥១-២. ឧទកសន្តិកេ បតិតេ វាបិអាទីនំ កូលេ ច បាសាណេ លគ្គេ រជេ ច នវសោណ្ឌិយា បតិតេ រជេ ច អព្ភោកាសុដ្ឋិតេ វម្មិកេ ច មត្តិកាកុដ្ដេ ច តថាតិ សម្ពន្ធោ. តថាតិ ឥមិនា កូលាទិកេ ចាតុមាសាធិកោវដ្ឋំ វា សព្ពំ ន កោបយេតិ ឥទំ អតិទិសតិ. ឥដ្ឋកកុដ្ដកោ វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘យេភុយ្យា’’តិអាទិ. យេភុយ្យេន កថលា ឯត្ថាតិ យេភុយ្យកថលា, ភូមិ, តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ ឋានំ, យេភុយ្យកថលាយ ឋានំ, តស្មិំ. ឥដ្ឋកកុដ្ដកោ យេភុយ្យកថលា វិយ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. កុដ្ដកំ កោបេន្តស្ស អនាបត្តីតិ អធិប្បាយោ. ឥដ្ឋកាយ កតោ កុដ្ដកោតិ សមាសោ.

២៥៣-៥. សញ្ចាលេត្វា ភូមិំ វិកោបយំ ថម្ភាទិំ គណ្ហិតុំ វាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ វិកោបយន្តិ ករណត្ថេ បច្ចត្តវចនំ, វិកោបយតាតិ អត្ថោ. អញ្ញថា កថមេត្ថ បឋមាបសង្គោ. បឋមា ហិ ‘‘ភវ’’ន្តិ វុត្តេ សិយា, ន ច ‘‘គណ្ហិតុ’’ន្តិអាទីសុ តុំ-បច្ចយេហិ វុត្តោ កោចិ អត្ថិ, យទា ភាវេ តុំ-បច្ចយោ, តទា ន កិញ្ចិ វុត្តំ ហោតីតិ, ‘‘ន កប្បតី’’តិ បធានកិរិយាយបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន កត្តា អញ្ញោយេវាតិ ឯវំ សព្ពត្ថ. តតិយត្ថេ តុ សតិ ឥតោ ចិតោ សញ្ចាលេត្វា ភូមិំ វិកោបយតា ថម្ភាទិំ គណ្ហិតុំ ន កប្បតីតិ អតីវ យុជ្ជតិ. ធារាយាតិ បស្សាវធារាយ. វិសមំ សមំ កាតុំ សម្មុញ្ជនីហិ ឃំសិតុំ វាតិ យោជនា. វិសមន្តិ វិសមដ្ឋានំ. ‘‘បទំ ទស្សេស្សាមី’’តិ ភូមិំ ភិន្ទន្តោ ចង្កមិតុំ វាតិ សម្ពន្ធោ. ភិន្ទន្តោតិ ភិន្ទតា. កណ្ឌុរោគី វា តដាទីសុ អង្គបច្ចង្គំ ឃំសិតុន្តិ យោជនា. កណ្ឌុរោគីតិ កណ្ឌុរោគិនា. ច-សទ្ទោ អវធារណេ.

២៥៦-៧. សុទ្ធចិត្តស្សាតិ បថវិភេទាធិប្បាយវិរហេន បរិសុទ្ធចិត្តស្ស.

២៥៨. អគ្គិស្ស អនុបាទានេ កបាលេ វា អនុបាទានាយ ឥដ្ឋកាយ វា អគ្គិំ បាតេតុំ វា អវសេ សតិ ភូមិយំ បាតេតុំ វា លព្ភតេតិ សម្ពន្ធោ. ឧបាទានំ ឥន្ធនំ, ន ឧបាទានំ អនុបាទានំ, តស្មិំ. វសោ បភុត្តំ. ‘‘វសោ បភុត្តេ អាយត្តេ’’តិ ហិ និឃណ្ឌុ. ន វសោ អវសោ, តស្មិំ អបភុត្តេតិ អត្ថោ. បតិតដ្ឋានេយេវ ឧបាទានំ ទត្វា អគ្គិំ កាតុំ វដ្ដតិ. សុក្ខខាណុកសុក្ខរុក្ខាទីសុ ច អគ្គិំ ទាតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ បន ‘‘បថវិំ អប្បត្តមេវ និព្ពាបេត្វា គមិស្សាមី’’តិ ទេតិ, វដ្ដតិ, បច្ឆា និព្ពាបេតុំ ន សក្កោតិ, អវិសយត្តា អនាបត្តិ. ‘‘ភូមិយំ បាតេហី’’តិ ឯវម្បិ វត្តុំ ន វដ្ដតីតិ.

បថវីនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.