២. សង្ឃាទិសេសនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩. វុដ្ឋានស្ស គរុកត្តា គរុកាតិ សង្ឃាទិសេសា វុច្ចន្តិ. នវាតិ តេសំ គណនបរិច្ឆេទោ. ននុ ‘‘នវា’’តិ កស្មា វុត្តំ, ‘‘តេរសា’’តិ វត្តព្ពន្តិ? នាយំ ទោសោ, ចិរេនាបជ្ជិតព្ពេ ចត្តារោ យាវតតិយកេ ឋបេត្វា វីតិក្កមក្ខណេយេវ អាបជ្ជិតព្ពា បឋមាបត្តិកា វុច្ចន្តីតិ. ឥទានិ តេ ទស្សេតុំ ‘‘មោចេតុកាមតា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ សុក្កស្សាតិ អាសយធាតុនានត្តតោ នីលាទិវសេន ទសវិធេ សុក្កេ យស្ស កស្សចិ សុក្កស្ស. មោចេតុកាមតាតិ មោចេតុកាមតាយ, យ-ការោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ. ឥមិនា បន វចនេន មោចនស្សាទ មុច្ចនស្សាទ មុត្តស្សាទមេថុនស្សាទ ផស្សស្សាទ កណ្ឌុវនស្សាទ ទស្សនស្សាទ និសជ្ជនស្សាទ វាចស្សាទ គេហសិតបេម វនភង្គិយ សង្ខាតេសុ ឯកាទសស្សាទេសុ ឯកំយេវ មោចនស្សាទំ ទស្សេតិ.

តត្ថ មោចនាយ អស្សាទោ សុខវេទនា មោចនស្សាទោ. មុច្ចនេ អត្តនោ ធម្មតាយ មុច្ចនេ អស្សាទោ មុច្ចនស្សាទោ. ឯវំ សព្ពត្ថ សត្តមីតប្បុរិសេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥមេហិ បន នវហិ បទេហិ សម្បយុត្តអស្សាទសីសេន រាគោ វុត្តោ. គេហនិស្សិតេសុ មាតាទីសុ បេមំ គេហេ សិតំ បេមន្តិ គេហសិតបេមំ, ឥមិនា សរូបេនេវ រាគោ វុត្តោ. សន្ថវករណត្ថាយ ឥត្ថិយា បេសិតបុប្ផាទិ វនភង្គិយំ, ឥមិនា ច វត្ថុវសេន រាគោ វុត្តោ. មេថុនស្សាទោបិ ឥត្ថិយា គហណប្បយោគេន វេទិតព្ពោ. សព្ពត្ថេវ ច បន ចេតនានិមិត្តុបក្កមមោចនេ សតិ វិសង្កេតាភាវោ វេទិតព្ពោ. ឧបក្កម្ម ហត្ថាទិនា និមិត្តេ ឧបក្កមិត្វា. អញ្ញត្រ សុបិនន្តេនាតិ សុបិនោយេវ សុបិនន្តោ ‘‘កម្មមេវ កម្មន្តោ’’តិអាទីសុ វិយ អន្ត-សទ្ទស្ស តព្ភាវវុត្តិត្តា. តំ សុបិនន្តំ វិនា វិមោចយំ សុក្កំ វិមោចេន្តោ សមណោ យោ កោចិ ភិក្ខុ គរុកំ គរុកាបត្តិសង្ខាតំ សង្ឃាទិសេសំ ផុសេ ផុសេយ្យ, អាបជ្ជេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្ថ ច អជ្ឈត្តរូបពហិទ្ធារូបឧភយរូបអាកាសេកដិកម្បនសង្ខាតេសុ ចតូសុ ឧបាយេសុ សតិ រាគូបត្ថម្ភាទីសុ ច កាលេសុ យេន កេនចិ អង្គជាតេ កម្មញ្ញតំ បត្តេ ‘‘អារោគ្យត្ថាយា’’តិអាទីសុ យេន កេនចិ អធិប្បាយេន អធិប្បាយវត្ថុភូតំ យំ កិញ្ចិ សុក្កំ មោចនស្សាទចេតនាយ ឯវ និមិត្តេ ឧបក្កម្ម មោចេន្តោ សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជតីតិ សព្ពថា អធិប្បាយោ ទដ្ឋព្ពោ.

បឋមោ.

២០. កាយសំសគ្គរាគវាតិ កាយេ សំសគ្គោ, តស្មិំ រាគោ, សោ អស្ស អត្ថីតិ វន្តុ, កាយសំសគ្គរាគសមង្គីតិ អត្ថោ. សមណោ ឥត្ថិសញ្ញីតិ សម្ពន្ធោ. ឧបក្កម្មាតិ កាយេន វាយមិត្វា. មនុស្សិត្ថិំ សម្ផុសន្តោតិ អន្តមសោ លោមេនបិ បរាមសន្តោ គរុកំ ផុសេតិ យោជនា. មនុស្សភូតា អមតា ឥត្ថី មនុស្សិត្ថី. តត្ថ ‘‘កាយសំសគ្គរាគវា’’តិ ឥមិនា មាតុបេមាទិំ, ឥត្ថិយា គហិតមោក្ខាធិប្បាយញ្ច បដិក្ខិបតិ. ឥត្ថិយា វេមតិកស្ស, បណ្ឌកបុរិសតិរច្ឆានគតសញ្ញិស្ស ច ថុល្លច្ចយំ. ឥត្ថិយា បន កាយេន កាយប្បដិពទ្ធាមសនេ, កាយប្បដិពទ្ធេន កាយាមសនេ ច យក្ខីបេតីបណ្ឌកានំ កាយេន កាយាមសនេ ច បុរិសតិរច្ឆានគតិត្ថីនំ កាយេន កាយាមសនេបិ ទុក្កដំ, តថាយក្ខីអាទីនំ កាយេន កាយប្បដិពទ្ធាទីសុ ច. មតិត្ថិយា បន ថុល្លច្ចយំ. ឥត្ថិយា បន ផុសិយមានោ សេវនាធិប្បាយោបិ សចេ កាយេន ន វាយមតិ, អនាបត្តិ.

ទុតិយោ.

២១. តថាតិ ឥត្ថិសញ្ញី. សុណន្តិន្តិ វិញ្ញត្តិបថេ ឋត្វា អត្តនោ វចនំ សុណន្តិញ្ច. វិញ្ញុញ្ចាតិ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លសល្លក្ខណសមត្ថញ្ច មនុស្សិត្ថិំ. មគ្គំ វាតិ វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គានំ វសេន មគ្គំ វា មេថុនំ វា អារព្ភាតិ សម្ពន្ធោ. ទុដ្ឋុល្លវាចារាគេនាតិ ទុដ្ឋា ច សា អសទ្ធម្មប្បដិសំយុត្តតាយ ថូលា ច លាមកជនសាធារណតាយាតិ ទុដ្ឋុល្លា. សាវ បុន វាចា ទុដ្ឋុល្លវាចា. តស្សំ អស្សាទសម្បយុត្តោ រាគោតិ សមាសោ, តេន. ឱភាសិត្វាតិ វណ្ណាវណ្ណយាចនាទិវសេន អសទ្ធម្មវចនំ វត្វា. អសុណន្តិយា បន ទូតេន វា បណ្ណេន វា អារោចិតេ អនាបត្តិ. តត្ថ ទ្វិន្នំ មគ្គានំ វសេន វណ្ណាវណ្ណេហិ, មេថុនយាចនាទីហិ វា ‘‘សិខរណីសិ, សម្ភិន្នាសិ, ឧភតោព្យញ្ជនកាសី’’តិ ឥមេសុ តីសុ អញ្ញតរេន អក្កោសវចនេន វា ឱភាសន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោ, អធក្ខកឧព្ភជាណុមណ្ឌលំ អាទិស្ស វណ្ណាទិភណនេ ថុល្លច្ចយំ, តថា យក្ខីបេតីបណ្ឌកានំ វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គេ អាទិស្ស វណ្ណាទិភណនេ មេថុនយាចនាទីសុបិ. តេសំ បន អធក្ខកាទិកេ ទុក្កដំ, តថា មនុស្សិត្ថីនំ ឧព្ភក្ខកេ អធោជាណុមណ្ឌលេ កាយប្បដិពទ្ធេ ច.

តតិយោ.

២២. អត្តកាមុបដ្ឋានន្តិ មេថុនធម្មសង្ខាតេន កាមេន ឧបដ្ឋានំ កាមុបដ្ឋានំ. អត្តនោ អត្ថាយ កាមុបដ្ឋានំ អត្តកាមុបដ្ឋានំ. អថ វា កាមីយតីតិ កាមំ, អត្តនោ កាមំ អត្តកាមំ, សយំ មេថុនរាគវសេន បត្ថិតន្តិ អត្ថោ. អត្តកាមញ្ច តំ ឧបដ្ឋានញ្ចាតិ អត្តកាមុបដ្ឋានំ. តស្ស វណ្ណោ គុណោ, តំ. វត្វាតិ ‘‘យទិទំ កាមុបដ្ឋានំ នាម, ឯតទគ្គំ ឧបដ្ឋានាន’’ន្តិ កាមុបដ្ឋានេ វណ្ណំ អន្តមសោ ហត្ថមុទ្ទាយបិ ឥត្ថីតិ សញ្ញី បកាសេត្វាតិ អត្ថោ. វាចាតិ វាចាយ យការលោបវសេន. មេថុនយុត្តេនាតិ មេថុនយុត្តាយ, លិង្គវិបល្លាសវសេន តាយ ‘‘អរហសិ ត្វំ មយ្ហំ មេថុនំ ធម្មំ ទាតុ’’ន្តិអាទិកាយ មេថុនធម្មប្បដិសំយុត្តាយ វាចាយ មេថុនយាចនេ មេថុនរាគិនោតិ សម្ពន្ធោ. មេថុនេរាគោ, សោ អស្ស អត្ថីតិ មេថុនរាគី, តស្ស. គរុ ហោតីតិ គរុកាបត្តិ ហោតីតិ អត្ថោ. ម-ការោ បទសន្ធិករោ. ឯត្ថ បន បណ្ឌកេ បណ្ឌកសញ្ញិនោ ថុល្លច្ចយំ, តស្មិំយេវ ឥត្ថិសញ្ញិនោ ទុក្កដំ.

ចតុត្ថោ.

២៣. ឥត្ថិយា វា បុរិសស្ស វា សន្ទេសំ បដិគ្គហេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ឥត្ថិយា វាតិ ‘‘ទស ឥត្ថិយោ មាតុរក្ខិតា បិតុរក្ខិតា’’តិអាទិនា (បារា. ៣០៣) ច ‘‘ទស ភរិយាយោ ធនក្កីតា ឆន្ទវាសិនី’’តិអាទិនា (បារា. ៣០៣) ច វុត្តាយ វីសតិវិធាយ ឥត្ថិយា វា បុរិសស្ស វា តំសម្ពន្ធវសេន តេសំ មាតាទីនំ វា. សន្ទេសន្តិ ឥត្ថិយា វា បុរិសេន វា ឧភិន្នំ មាតាទីហិ វា ‘‘ឯហិ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា ឯវំ ភណាហី’’តិ វុត្តំ ជាយម្បតិភាវសន្និស្សិតំ សន្ទេសវចនំ. បដិគ្គហេត្វាតិ ‘‘សាធូ’’តិ កាយេន វា វាចាយ វា សម្បដិច្ឆិត្វា. វីមំសិត្វាតិ យត្ថ បេសិតោ, តេសំ អធិប្បាយំ ឧបបរិក្ខិត្វា វា ឧបបរិក្ខាបេត្វា វា. ហរំ បច្ចាតិ ឥត្ថី វា បុរិសោ វា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆតុ វា, មា វា, យេហិ បេសិតោ, តេសំ បច្ចាហរន្តោ វា ហរាបេន្តោ វា, ជាយម្បតិភាវោ ហោតុ វា, មា វា, អការណមេតំ. ឥមាយ តិវង្គសម្បត្តិយា សង្ឃាទិសេសោ ច, ទ្វីហិ អង្គេហិ បណ្ឌកេ ច អង្គត្តយេនាបិ ថុល្លច្ចយំ, ឯកេន ទុក្កដំ. កេចិ បន ‘‘ហរំ បច្ឆា’’តិ វិបាឋំ បរិកប្បេត្វា ‘‘បច្ឆា ហរ’’ន្តិ យោជេន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ បច្ចាតិ ឧបសគ្គត្តា. បទស្ស ឧបរិ អត្ថេ សជ្ជេន្តោ បកាសេន្តោ គច្ឆតីតិ ហិ ឧបសគ្គោ នាម, តស្មា ‘‘បតិ អា’’តិ ឧបសគ្គានំ ‘‘ហរ’’ន្តិមស្ស បទស្ស ឧបរិ ភវិតព្ពន្តិ.

បញ្ចមោ.

២៤. សំយាចិតបរិក្ខារន្តិ សំ អត្តនា យាចិតោ វាសិអាទិកោ បរិក្ខារោ យស្សា, តំ. អទេសិតវត្ថុកន្តិ ឧត្តិទុតិយកម្មេន អទេសិតំ វត្ថុ កុដិករណប្បទេសោ យស្សាតិ វិគ្គហោ, តំ. បមាណាតិក្កន្តន្តិ ឥទានិ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស តិស្សោ វិទត្ថិយោ សុគតវិទត្ថិ នាម, តាយ ‘‘ទីឃសោ ទ្វាទស វិទត្ថិយោ សុគតស្ស វិទត្ថិយា តិរិយំ សត្តន្តរា’’តិ (បារា. ៣៤៨) ឯវំ វុត្តប្បមាណំ ឯកតោភាគេនាបិ អតិក្កន្តា បមាណាតិក្កន្តាតិ តំ តិរិយំ ចតុហត្ថសង្ខាតហេដ្ឋិមប្បមាណេ សតិ ទីឃតោ វុត្តប្បមាណតោ កេសគ្គមត្តម្បិ វឌ្ឍេតុំ ន វដ្ដតិ. តតោ ឩនកេ, ទីឃតោ ច វឌ្ឍិតេ អយំ កុដិសង្ខំ ន គច្ឆតីតិ. ‘‘មយ្ហំ វាសាគារំ ឯត’’ន្តិ ឯវំ អត្តា ឧទ្ទេសោ ឯតិស្សាតិ អត្តុទ្ទេសា. កុដិន្តិ ឧល្លិត្តាទិកំ កុដិំ កត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ឧល្លិត្តា នាម អន្តោ ឧទ្ធំមុខំ លិត្តា. អវលិត្តា នាម ពហិ អធោមុខំ លិត្តា. ឧភយថា ឧល្លិត្តាវលិត្តា. កត្វាតិ អន្តោភូតការិតត្ថវសេន ការាបេត្វា វា.

តត្ថាយំ វត្ថុទេសនក្កមោ – តេន កុដិការកេន ភិក្ខុនា កុដិវត្ថុំ សោធេត្វា សង្ឃំ ឧបសង្កមិត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា វុឌ្ឍានំ ភិក្ខូនំ បាទេ វន្ទិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បណាមេត្វា បទភាជនេ (បារា. ៣៤៩) វុត្តនយេន សង្ឃំ តិក្ខត្តុំ យាចិត្វា សព្ពេ វា សង្ឃបរិយាបន្នា, សង្ឃេន វា សម្មតា ទ្វេ តយោ ភិក្ខូ តត្ថ នេតព្ពា. តេហិ ច កិបិល្លិកាទីហិ សោឡសហិ ឧបទ្ទវេហិ វិរហិតត្តា អនារម្ភំ អនុបទ្ទវំ ទ្វីហិ ចតូហិ វា ពលិពទ្ទេហិ យុត្តេន សកដេន ឯកចក្កំ និព្ពោទកបតនដ្ឋានេ ឯកំ ពហិ កត្វា អាវិញ្ឆិតុំ សក្កុណេយ្យតាយ ‘‘សបរិក្កមន’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា សចេបិ សង្ឃប្បហោនកា ហោន្តិ, តត្ថេវ, នោ ចេ, សង្ឃមជ្ឈំ គន្ត្វា តេន ភិក្ខុនា យាចិតេហិ បទភាជនេ (បារា. ៥០, ៥១) វុត្តាយ ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយ វត្ថុ ទេសេតព្ពន្តិ. អទេសិតវត្ថុកំ បមាណាតិក្កន្តំ កុដិំ ករិស្សាមីតិ សព្ពប្បយោគេ ទុក្កដំ, ឥទានិ ទ្វីហិ បិណ្ឌេហិ និដ្ឋានំ គមិស្សតីតិ បឋមបិណ្ឌទានេ ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយទានេន លេបេ សង្ឃដិតេ សចេ អទេសិតវត្ថុកា ឯវ វា ហោតិ, បមាណាតិក្កន្តា ឯវ វា, ឯកោ សង្ឃាទិសេសោ, សារម្ភអបរិក្កមនតាយ ទ្វេ ច ទុក្កដានីតិ សចេ ឧភយវិបន្នា, ទ្វេ ច សង្ឃាទិសេសា ទ្វេ ច ទុក្កដានីតិ សព្ពំ ញេយ្យំ.

ឆដ្ឋោ.

២៥. មហល្លកន្តិ សស្សាមិកភាវេន សំយាចិតកុដិតោ មហន្តភាវេន, វត្ថុំ ទេសាបេត្វា បមាណាតិក្កមេនាបិ កាតព្ពភាវេន ច មហន្តតាយ មហត្តំ លាតិ អាទទាតីតិ មហល្លកោ. មហត្តលក ឥតិ ឋិតេ ត្តស្ស លោបោ លស្ស ច ទ្វិត្តំ, តំ. វសនំ អត្ថោ បយោជនំ វសនត្ថោ, តាយ. ឯត្ថ បន អទេសិតវត្ថុភាវេ ឯកោ សង្ឃាទិសេសោ. សេសំ អនន្តរសទិសមេវ. ឥធ ច តត្ថ ច លេណគុហាតិណកុដិបណ្ណច្ឆទនគេហេសុ អញ្ញតរំ ការេន្តស្ស ច កុដិម្បិ អញ្ញស្ស វាសត្ថាយ វាសាគារំ វា ឋបេត្វា ឧបោសថាគារាទីសុ អញ្ញតរត្ថាយ ករោន្តស្ស ច អនាបត្តិ.

សត្តមោ.

២៦. អមូលកេន អន្តិមេន វត្ថុនាតិ សម្ពន្ធោ. អមូលកេនាតិ ទស្សនសង្ខាតស្ស, សវនសង្ខាតស្ស, ទិដ្ឋសុតមុតវសេន បវត្តបរិសង្កាសង្ខាតស្ស ច មូលស្ស អភាវេន នត្ថិ មូលមេតស្សាតិ អមូលកំ, តេន. តំ បន សោ អាបន្នោ វា ហោតុ, នោ វា, ឯតំ ឥធ អប្បមាណំ. តត្ថ ភិក្ខុញ្ច មាតុគាមញ្ច តថារូបេ ឋានេ ទិស្វា បរិសង្កតិ, អយំ ទិដ្ឋបរិសង្កា. អន្ធការេ វា បដិច្ឆន្នេ វា ភិក្ខុស្ស ច មាតុគាមស្ស ច វចនំ សុត្វា អញ្ញស្ស អត្ថិភាវំ អជានន្តោ បរិសង្កតិ, អយំ សុតបរិសង្កា. ធុត្តានំ ឥត្ថីហិ សទ្ធិំ បច្ចន្តវិហារេសុ បុប្ផគន្ធសុរាទីហិ អនុភវិត្វា គតដ្ឋានំ ទិស្វា ‘‘កេន នុ ខោ ឥទំ កត’’ន្តិ វីមំសន្តោ តត្ថ កេនចិ ភិក្ខុនា គន្ធាទីហិ បូជា កតា ហោតិ, ភេសជ្ជត្ថាយ អរិដ្ឋំ វា បីតំ, សោ តស្ស គន្ធំ ឃាយិត្វា ‘‘អយំ សោ ភវិស្សតី’’តិ បរិសង្កតិ. អយំ មុតបរិសង្កា នាម. អន្តិមេន ចាតិ តតោ បរំ វជ្ជាភាវេន អន្តេ ភវត្តា អន្តិមេនេវ. វត្ថុនាតិ ភិក្ខុនោ អនុរូបេសុ ឯកូនវីសតិយា បារាជិកេសុ ធម្មេសុ អញ្ញតរេន បារាជិកេន ធម្មេន. ច-ការោ បនេត្ថ អវធារណេ, តេន សង្ឃាទិសេសាទិំ និវត្តេតិ. អថ វា ច-ការោ អដ្ឋានប្បយុត្តោ.

ចោទេន្តោ វា ចោទាបេន្តោវាចាតិ យោជេតព្ពោ. ចាវេតុន្តិ ព្រហ្មចរិយា ចាវនត្ថាយ. ឯតេន ឯកំ ចាវនាធិប្បាយំ គហេត្វា អវសេសេ អក្កោសាធិប្បាយវុដ្ឋាបនាធិប្បាយាទិកេ សត្តាធិប្បាយេ បដិក្ខិបតិ. សុណមានន្តិ ឥទំ ‘‘ចោទេន្តោ’’តិអាទីនំ កម្មបទំ, ឥមិនា បរម្មុខា ចោទនំ បដិក្ខិបតិ. បរម្មុខា បន សត្តហិ អាបត្តិក្ខន្ធេហិ វទន្តស្ស ទុក្កដំ. ចោទេន្តោតិ ‘‘វត្ថុសន្ទស្សនា អាបត្តិសន្ទស្សនា សំវាសប្បដិក្ខេបោ សាមីចិប្បដិក្ខេបោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៨៥-៣៨៦) សង្ខេបតោ វុត្តានំ ចតុន្នំ ចោទនានំ វសេន សយំ ចោទេន្តោ វា. ចោទាបេន្តោ វាតិ បរេន យេន កេនចិ ចោទាបេន្តោ វា. តស្មា យោ ភិក្ខុស្ស សមីបេ ឋត្វា ‘‘ត្វំ មេថុនំ ធម្មំ សេវិ, អស្សមណោសី’’តិអាទិនា វត្ថុសន្ទស្សនវសេន វា ‘‘ត្វំ មេថុនធម្មាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិអាទិនា អាបត្តិសន្ទស្សនវសេន វា ‘‘អស្សមណោសិ, នត្ថិ តយា សទ្ធិំ ឧបោសថោ វា បវារណា វា សង្ឃកម្មំ វា, អស្សមណោសី’’តិអាទិនា សំវាសប្បដិក្ខេបវសេន វា អភិវាទនាទិសំវាសេ បដិក្ខិត្តេ អស្សមណោតិ កស្មាតិ បុដ្ឋស្ស ‘‘អស្សមណោសី’’តិអាទិវចនេហិ សាមីចិប្បដិក្ខេបវសេន វា អន្តមសោ ហត្ថមុទ្ទាយ ឯវ វាបិ ឯតមត្ថំ ទីបយតោ ‘‘ករោតុ មេ អាយស្មា ឱកាសំ, អហំ តំ វត្តុកាមោ’’តិ ឯវំ ឱកាសេ អការិតេ វាចាយ សង្ឃាទិសេសោ ចេវ ទុក្កដញ្ច, ឱកាសំ ការេត្វា ចោទេន្តស្ស បន សង្ឃាទិសេសោវ ទដ្ឋព្ពោ.

អដ្ឋមោ.

២៧. អញ្ញស្សាតិ ខត្តិយាទិជាតិកស្ស បរស្ស. កិរិយន្តិ មេថុនវីតិក្កមសង្ខាតំ កិរិយំ. តេនាតិ អញ្ញស្ស វីតិក្កមសង្ខាតស្ស មេថុនវីតិក្កមសន្ទស្សនេន ករណភូតេន. លេសេនាតិ យស្ស ជាតិអាទយោ តតោ អញ្ញម្បិ វត្ថុំ លិស្សតិ ឧទ្ទិដ្ឋេ វិត្ថារំ សិលិស្សតិ វោហារមត្តេនេវាតិ ជាតិអាទយោវ ‘‘លេសា’’តិ វុច្ចន្តិ, តេន ជាតិលេសនាមលេសាទិនា លេសេន. អញ្ញន្តិ យោ វីតិក្កមន្តោ ទិដ្ឋោ, តតោ អបរម្បិ ភិក្ខុំ ចាវេតុំ អន្តិមេន វត្ថុនា ចោទយន្តិ សម្ពន្ធោ. កថំ? កោចិ ខត្តិយជាតិយោ វីតិក្កមន្តោ ទិដ្ឋោ, តតោ អញ្ញំ អត្តនោ វេរិំ ខត្តិយជាតិកំ ភិក្ខុំ បស្សិត្វា តំ ខត្តិយំ ជាតិលេសំ គហេត្វា ‘‘ខត្តិយោ មយា ទិដ្ឋោ វីតិក្កមន្តោ, ត្វំ ខត្តិយោ បារាជិកំ ធម្មំ អាបន្នោសី’’តិ ចោទេតិ ចោទាបេតិ វា. ឯវំ នាមលេសាទយោបិ វេទិតព្ពា. សេសា វិនិច្ឆយកថា អដ្ឋមេ វុត្តសទិសាយេវ.

នវមោ.

២៨. ឯត្តាវតា ‘‘គរុកា នវា’’តិ ឧទ្ទិដ្ឋេ វិត្ថារតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេសុ អាបន្នេសុ បដិបជ្ជិតព្ពាការំ ទស្សេតុំ ‘‘ឆាទេតិ ជានមាបន្ន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យោ ភិក្ខុ អត្តនា អាបន្នំ សង្ឃាទិសេសាបត្តិំ អាបត្តិវសេន វា វត្ថុវសេន វា ជានំ ជានន្តោ យាវតា យត្តកានិ អហានិ ឆាទេតិ បដិច្ឆាទេតិ, តាវតា តត្តកានិ អហានិ តស្ស បរិវាសោ ហោតីតិ ឯវំ បទសន្ធិវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ បដិច្ឆន្នបរិវាសោ សុទ្ធន្តបរិវាសោ សមោធានបរិវាសោតិ តិវិធោ បរិវាសោ. តេសំ បន អតិសង្ខេបនយេន មុខមត្តេបិ ទស្សិតេ វិត្ថារវិនិច្ឆយបវេសោបាយសម្ភវោ សិយាតិ មុខមត្តំ ទស្សយិស្សាម.

តត្ថ បដិច្ឆន្នបរិវាសោ នាម យថាបដិច្ឆន្នាយ អាបត្តិយា ទាតព្ពោ, តស្មា បដិច្ឆន្នទិវសេ ច អាបត្តិយោ ច សល្លក្ខេត្វា សចេ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នា ហោតិ, ‘‘អហំ, ភន្តេ, សម្ពហុលា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិំ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នាយោ’’តិអាទិនា ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៩៨-៩៩) អាគតនយេន យាចាបេត្វា ‘‘សុណាតុ មេ ភន្តេ សង្ឃោ, អយំ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ សម្ពហុលា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នាយោ’’តិអាទិនា ខន្ធកេ អាគតនយេនេវ កម្មវាចំ វត្វា បរិវាសោ ទាតព្ពោ. ឯកំ អាបជ្ជិត្វា ‘‘សម្ពហុលា’’តិ វិនយកម្មំ ករោន្តស្សាបិ វុដ្ឋាតីតិ ‘‘សម្ពហុលា’’តិ វុត្តំ. នានាវត្ថុកាសុបិ ឯសេវ នយោ. អថ ទ្វីហាទិប្បដិច្ឆន្នា ហោន្តិ, បក្ខអតិរេកបក្ខមាសអតិរេកមាសសំវច្ឆរអតិរេកសំវច្ឆរប្បដិច្ឆន្នា វា, ‘‘ទ្វីហប្បដិច្ឆន្នាយោ វា’’តិអាទិនា វត្វា យោ យោ អាបន្នោ ហោតិ, តស្ស តស្ស នាមញ្ច គហេត្វា យោជនា កាតព្ពា.

កម្មវាចាបរិយោសានេ ច សចេ អប្បភិក្ខុកោ អាវាសោ ហោតិ, សក្កា រត្តិច្ឆេទំ អនាបជ្ជន្តេន វសិតុំ, តត្ថេវ ‘‘បរិវាសំ សមាទិយាមិ, វត្តំ សមាទិយាមី’តិ វត្តំ សមាទាយ តត្ថេវ សង្ឃស្ស ‘‘អហំ, ភន្តេ, សម្ពហុលា សង្ឃាទិសេសា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិំ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នាយោ’’តិអាទិនា អារោចេត្វា បុន អាគតាគតានំ ភិក្ខូនំ អារោចេន្តេន បកតត្តេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ឯកច្ឆន្នេ សហវាសោ, តេន ច វិនាវាសោ, អាគន្តុកាទីនំ ឧបចារគតានំ អនារោចនាតិ ឯតេសុ ឯកេនាបិ រត្តិច្ឆេទញ្ច វត្តភេទញ្ច អកត្វា បរិវត្ថព្ពំ.

សចេ ន សក្កា ហោតិ បរិវាសំ សោធេតុំ, និក្ខិត្តវត្តេន វសិតុកាមោ ហោតិ, តត្ថេវ សង្ឃមជ្ឈេ វា ឯកស្ស បុគ្គលស្ស វា សន្តិកេ ‘‘បរិវាសំ និក្ខិបាមិ, វត្តំ និក្ខិបាមី’’តិ បរិវាសោ និក្ខិបិតព្ពោ. និក្ខិត្តកាលតោ បដ្ឋាយ បកតត្តដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. អថានេន បច្ចូសសមយេ ឯកេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ បរិក្ខិត្តស្ស វិហារស្ស បរិក្ខេបតោ, អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបារហដ្ឋានតោ ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតេ អតិក្កមិត្វា មហាមគ្គតោ ឱក្កម្ម បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ និសីទិត្វា អន្តោអរុណេយេវ វត្តំ សមាទិយិត្វា អារោចេតព្ពំ. សចេ ពហិ ឋិតានម្បិ សទ្ទំ សុណាតិ, បស្សតិ វា, ទូរំ គន្ត្វាបិ អារោចេតព្ពំ, អនារោចេន្តេ រត្តិច្ឆេទោ ចេវ វត្តភេទទុក្កដញ្ច. សចេ អជានន្តស្សេវ ឧបចារសីមំ បវិសិត្វា គច្ឆន្តិ, រត្តិច្ឆេទោវ ហោតិ, ន វត្តភេទោ. អរុណេ ឧដ្ឋិតេ តស្ស សន្តិកេ វត្តំ និក្ខិបិត្វា វិហារំ គន្តព្ពំ. ឯវំ យាវ រត្តិយោ បូរេន្តិ, តាវ បរិវត្ថព្ពំ. អយំ តាវ បដិច្ឆន្នបរិវាសោ.

សុទ្ធន្តោ ទុវិធោ ចូឡសុទ្ធន្តោ មហាសុទ្ធន្តោតិ. តត្ថ យោ ‘‘ឧបសម្បទតោ បដ្ឋាយ យត្តកំ នាម កាលំ អហំ សុទ្ធោ’’តិ ជានាតិ, តត្តកំ អបនេត្វា តតោ អវសេសេ រត្តិបរិច្ឆេទេ ឯកតោ កត្វា ទាតព្ពបរិវាសោ ចូឡសុទ្ធន្តោ. យោ បន សព្ពសោ រត្តិបរិយន្តំ ន ជានាតិ នស្សរតិ, តត្ថ ច វេមតិកោ, តស្ស ទាតព្ពោ មហាសុទ្ធន្តោ. អាបត្តិបរិយន្តំ ជានាតុ វា, មា វា, អការណមេតំ.

សមោធានបរិវាសោ នាម តិវិធោ ឱធានសមោធានោ អគ្ឃសមោធានោ មិស្សកសមោធានោតិ. តត្ថ យោ និដ្ឋិតបរិវាសោបិ វា និដ្ឋិតមានត្តោបិ វា អនិក្ខិត្តវត្តោ អញ្ញំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា បុរិមាបត្តិយា សមា វា ឩនតរា វា រត្តិយោ បដិច្ឆាទេតិ, តស្ស មូលាយ បដិកស្សនេន តេ បរិវុត្ថទិវសេ ច មានត្តចិណ្ណទិវសេ ច ឱធុនិត្វា មក្ខេត្វា បុរិមាយ អាបត្តិយា មូលទិវសបរិច្ឆេទេ បច្ឆា អាបន្នំ អាបត្តិំ សមោទហិត្វា បុន អាទិតោ បដ្ឋាយ ទាតព្ពបរិវាសោ ឱធានសមោធានោ នាម. សចេ កស្សចិ ឯកាបត្តិ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នា, ទ្វីហប្បដិច្ឆន្នា, ឯវំ យាវ ទសាហប្បដិច្ឆន្នា, តាសំ អគ្ឃេន សមោធាយ តាសំ ទសាហប្បដិច្ឆន្នវសេន អវសេសានំ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នាទីនម្បិ ទាតព្ពបរិវាសោ អគ្ឃសមោធានោ នាម. យោ បន នានាវត្ថុកា អាបត្តិយោ ឯកតោ កត្វា ទាតព្ពបរិវាសោ មិស្សកសមោធានោ នាម. ទានវិធិ បន សព្ពត្ថ ខន្ធកេ (ចូឡវ. ១៣៤ អាទយោ) អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ បរិវុត្ថបរិវាសោ ភិក្ខុ មានត្តំ ភិក្ខូនំ មាននភាវំ ឆ រត្តិយោ អខណ្ឌំ កត្វា ចរេយ្យ ករេយ្យ, សម្បាទេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ សង្ឃេន គណេន បុគ្គលេន កតំ តេន ភិក្ខុនា សង្ឃមជ្ឈេ វត្តំ សមាទាបេត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, សម្ពហុលា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិ’’ន្តិអាទិនា ខន្ធកេ វុត្តនយេន យាចាបេត្វា តត្ថេវ វុត្តនយេន មានត្តទានាទយោបិ វេទិតព្ពា. ឥមិនាបិ វត្តំ និក្ខិបិតុកាមេន ចេ វត្តំ និក្ខិបិត្វា ចតូហិ បញ្ចហិ សទ្ធិំ បរិវាសេ វុត្តប្បការំ បទេសំ គន្ត្វា បុរិមនយេនេវ ហេដ្ឋា វុត្តំ សហវាសាទិំ អន្តមសោ ចតូហិ ឩនត្តា ឩនេ គណេ ចរណទោសញ្ច វជ្ជេត្វា បដិបជ្ជិតព្ពំ. អប្បដិច្ឆន្នាបត្តិកស្ស បន បរិវាសំ អទត្វា មានត្តមេវ ទាតព្ពំ. ឯវំ ចិណ្ណំ កតំ បរិនិដ្ឋាបិតំ មានត្តំ យេន, តំ ភិក្ខុំ. វីសតិ សង្ឃោ គណោ អស្សាតិ វីសតីគណោ ទីឃំ កត្វា, សោ សង្ឃោ អព្ភេយ្យ សម្បដិច្ឆេយ្យ, អព្ភានកម្មវសេន ឱសារេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ, អវ្ហេយ្យាតិ វា អត្ថោ. ឯត្ថាបិ សមាទានអារោចនយាចនានិ, កម្មវាចា ច ខន្ធកេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពា.

២៩. ឯវំ តេសុ បដិបជ្ជិតព្ពាការំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឆាទនស្ស អង្គានិ ទស្សេតុំ ‘‘អាបត្តី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ន ឧក្ខិត្តោ អនុក្ខិត្តោ, នត្ថិ អន្តរាយោ អស្សាតិ អនន្តរាយោ. សកត្ថេ ត្តបច្ចយវសេន វា, បហុនោ ភាវោ បហុត្តំ, តំ អស្សត្ថីតិ សទ្ធាទិវសេន វា បហុត្តោ. អនុក្ខិត្តោ ច អនន្តរាយោ ច បហុត្តោ ចាតិ ទ្វន្ទោ, តេសំ ភាវោ អនុក្ខិត្តាទិគុណោ អនុក្ខិត្ត…បេ… បហុត្តតា. អាបត្តិ ច អនុក្ខិត្ត…បេ… បហុត្តតា ច អាបត្តិ…បេ… បហុត្តតាយោ. ម-ការោ បទសន្ធិជោ. តថា តេន បការេន អាបត្តិអាទីសុ ចតូសុ អាបត្តាទិបការេន សញ្ញី តថសញ្ញី រស្សវសេន. តស្ស ភាវោ តថសញ្ញិតា, យថាវុត្តអាបត្តាទិសញ្ញិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. ច-ការោ វុត្តសមុច្ចយត្ថោ. កមនំ បត្ថនំ កាមោ, ឆាទេតុំ កាមោ ឆាទេតុកាមោ. ឥតិ យថាវុត្តា នវ, អថ ឆាទនា ចាតិ ឯវំ ទស ច តានិ អង្គានិ ចាតិ, តេហិ. អរុណុគ្គមម្ហិ អរុណសង្ខាតស្ស បឋមពាលសូរិយរំសិនោ ឧគ្គមនេ សតិ ឆន្នា ហោតិ, អាបត្តីតិ សេសោ.

តត្ថាយមធិប្បាយោ – យោ ភិក្ខុ រាជចោរអគ្គិឧទកមនុស្សអមនុស្សវាឡសរីសបជីវិតព្រហ្មចរិយន្តរាយានំ ទសន្នមេកស្សាបិ នត្ថិតាយ អនន្តរាយិកោ សមានោ អនន្តរាយិកសញ្ញី ហុត្វា ភិក្ខុនោ សន្តិកំ គន្តុញ្ចេវ អារោចេតុញ្ច សក្កុណេយ្យតាយ បហុ សមានោ បហុសញ្ញី ហុត្វា តិវិធឧក្ខេបនីយកម្មាករណេន អនុក្ខិត្តោ សមានោ អនុក្ខិត្តសញ្ញី ហុត្វា គរុកាបត្តីតិ សញ្ញី គរុកំយេវ អាបត្តិំ ឆាទេតុកាមោ ហុត្វា ឆាទេតិ, តស្សាយំ អាបត្តិ ច ឆន្នា ហោតីតិ. សចេ បនេត្ថ អនាបត្តិសញ្ញី វា ហោតិ អញ្ញាបត្តិក្ខន្ធសញ្ញី វា វេមតិកោ វា, អច្ឆន្នា ហោន្តិ. អារោចេន្តេន បន ‘‘មម ឯកាបត្តិំ អាបន្នភាវំ ជានាហី’’តិអាទិនា នយេន អារោចេតព្ពំ. សចេ បន វត្ថុសភាគាបត្តិកស្ស អារោចេតិ, តាវ តប្បច្ចយា ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ.

សង្ឃាទិសេសនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.