១៥. ឧបជ្ឈាចរិយវត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៤៥. ‘‘ឥទំ តយា ទុក្កតំ, ទុព្ភាសិត’’ន្តិអាទីនិ វត្វា ចោទនតោ, អត្តនោ វជ្ជំ អស្សរន្តស្ស សតុប្បាទវសេន សារណតោ, សម្មា បដិបត្តិយំ សារណតោ បវត្តាបនតោ វា វជ្ជាវជ្ជំ ឧបនិជ្ឈាយតិ ភុសំ ចិន្តេតីតិ ឧបជ្ឈា. ឧបជ្ឈា ឯវ ឧបជ្ឈាយោ. ‘‘ឯវំ តយា ពុទ្ធវចនំ សជ្ឈាយិតព្ពំ, ឯវំ អតិក្កមិតព្ពំ, ឯវំ បដិក្កមិតព្ព’’ន្តិអាទិនា អាចារសិក្ខាបនេ អាចរតិ បវត្តតីតិ អាចរិយោ. សោ ច និស្សយបព្ពជ្ជាឧបសម្បទាធម្មាចរិយវសេន ចតុព្ពិធោ. ឧបជ្ឈា ច អាចរិយោ ច ឧបជ្ឈាចរិយា, តេ. និស្សាយ វសមានោតិ ឥមិនា និស្សយបព្ពជ្ជាឧបសម្បទាធម្មន្តេវាសិកេសុ យោ និស្សាយ វសតិ, តំ ទស្សេតិ. ចតូសុ ហិ តេសុ និស្សយន្តេវាសិកេន យាវ អាចរិយំ និស្សាយ វសតិ, តាវសព្ពំ អាចរិយវត្តំ កាតព្ពំ, នេតរេហិ. ឥតរេហិ, និស្សយមុត្តកេហិបិ យាវ ចីវររជនំ, តាវ ច អរតិវិនោទនាទិកញ្ច វត្តំ កាតព្ពំ. អនាបុច្ឆិត្វា បត្តចីវរទានាទិម្ហិ បន ឯតេសំ អនាបត្តិ. សទ្ធិវិហារិកស្ស បន ឧបជ្ឈាយានំ យាវ ចីវររជនំ, តាវ ច អរតិវិនោទនាទិកញ្ច អករោន្តស្ស និស្សយមុត្តកស្សាបិ អមុត្តកស្សាបិ អាបត្តិយេវ. ឯកច្ចស្ស បត្តទានាទិតោ បដ្ឋាយ អមុត្តនិស្សយស្សេវ អាបត្តិ. តេសុ មជ្ឈេ ទ្វេ អាចរិយស្ស យាវជីវំ ភារា. ឥតរេ បន យាវ សមីបេ វសន្តិ, តាវទេវ, តស្មា អាចរិយេនាបិ តេសុ សម្មា វត្តិតព្ពំ, ឧបជ្ឈាយេន សទ្ធិវិហារិកេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. សុបេសលោតិ បិយំ សីលមស្សាតិ បេសលោ, វុទ្ធិ, យ-លោបេន ឦ-ការស្ស អត្តករណេន, សុដ្ឋុ បេសលោ សុបេសលោ, សិក្ខាកាមោតិ អត្ថោ. ‘‘ទន្តកដ្ឋ’’ន្តិអាទិ ‘‘ទទេ’’តិមស្ស កម្មំ. ទទេតិ សម្មា អាទរេន យថាធិប្បាយំ ទទេយ្យាតិ អត្ថោ. កាលេតិ តទនុរូបេ កាលេ.

១៤៦. បត្តេ ច…បេ… ចីវរេ ច វត្តំ ចរេតិ សម្ពន្ធោ. ចរេតិ ករេយ្យ. តត្ថ នីចំ កត្វា សាធុកំ អបរិឃំសន្តេន ធោវនំ, មុហុត្តំ ឧណ្ហេ ឱតាបនំ, ឋបនដ្ឋានំ ឧបបរិក្ខិត្វា ចម្មាទិនា កេនចិ អន្តរហិតាយ និក្ខិបនំ បត្តេ វត្តំ. គាមំ បវិសន្តានំ និវាសនកាយពន្ធនសង្ឃាដិទានំ, ធោវិត្វា សោទកបត្តស្ស ទានំ គាមប្បវេសេ វត្តំ. យទិ អាកង្ខន្តិ, បរិមណ្ឌលំ និវាសេត្វា ច បារុបិត្វា ច នាតិទូរនច្ចាសន្នេ គមនំ, បត្តបរិយាបន្នគ្គហណញ្ច គមនេ វត្តំ. និវត្តេន្តេ បន បឋមតរំ អាគន្ត្វា អាសនបញ្ញាបនំ, បាទោទកាទិឧបនិក្ខិបនំ, បត្តចីវរប្បដិគ្គហណំ អាគមេ អាគមនេ វត្តំ. ភណន្តានំ អន្តរា កថាអនោបាតនំ សព្ពត្ថ វត្តំ. អាសនបញ្ញាបនំ, ឧដ្ឋិតេសុ អាសនឧទ្ធរណំ, បាទបីឋកថលានំ ឧបនិក្ខិបនំ, បដិសាមនញ្ច អាសនេ បាទបីឋេ បាទកថលេ ច វត្តំ. ធោតបាទដ្ឋបនកំ បាទបីឋំ. អញ្ញំ កថលំ. ឧបាហនា ច ចីវរញ្ចាតិ ទ្វន្ទោ, តស្មិំ. សុក្ខអល្លចោឡេហិ បុញ្ឆនំ ឧបាហនាយ វត្តំ. សិន្នចីវរស្ស មុហុត្តំ ឱតាបនំ, ចតុរង្គុលំ កណ្ណំ ឧស្សារេត្វា ចីវរសំហរណញ្ច ចីវរេ វត្តំ.

១៤៧. បរិភោជនីយ…បេ… បស្សាវដ្ឋានិសុ ច វិហារសោធនេ ច បុន បញ្ញាបនេ ច វត្តំ តថាតិ សម្ពន្ធោ. វច្ចញ្ច បស្សាវោ ច វច្ចបស្សាវា. តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ ឋានី, កុដិ. វច្ចបស្សាវានំ ឋានីតិ តប្បុរិសោ. អថ វា តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ ឋានំ, សោយេវ សមាសោ, វច្ចបស្សាវស្ស ច បតនដ្ឋានំ, តំ អស្ស អត្ថីតិ ឥដ្ឋគេហាទិ. បរិភោជនីយញ្ច បានីយញ្ច វច្ចបស្សាវដ្ឋានី ច បរិ…បេ… ដ្ឋានី. តាសុ តេសុ វា. បាទោទកឧណ្ហសីតនហានោទកប្បដិយាទាបនំ បរិភោជនីយេ វត្តំ. បាតព្ពបានីយេន បុច្ឆនំ ឧបដ្ឋាបនញ្ច បានីយេ វត្តំ. សម្មជ្ជនបានីយឧបដ្ឋាបនំ វច្ចបស្សាវដ្ឋានីសុ វត្តំ. បឋមំ បត្តចីវរាទីនិ ហរាបេត្វា ឯកមន្តេ និក្ខិបនាទិ, ឧល្លោកតោ បដ្ឋាយ មក្កដសន្តានំ ឱហារេត្វា សម្មជ្ជនញ្ច វិហារសោធនេ វត្តំ. ឱតាបេត្វា សោធេត្វា បប្ផោដេត្វា អតិហរិត្វា យថាឋានេ ភូមត្ថរណាទិបញ្ញាបនំ បុន បញ្ញាបនេ វត្តំ. តថាតិ ឥមិនា ‘‘ចរេ’’តិ ឥទំ អតិទិសតិ.

១៤៨. វិហារំ សោធេន្តោ ភិក្ខុ បដិវាតេ វា សង្គណេ វា បានីយសាមន្តា វា សយនាសនំ ន បប្ផោដេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. បានីយ-សទ្ទេន បរិភោជនីយញ្ច សង្គហិតំ. បដិវាតេតិ ឧបរិវាតេ. សង្គណេតិ ពហូនំ សមោសរណេ វិវដប្បទេសេ. សយនាសនំ នាម ភូមត្ថរណមញ្ចាទិ.

១៤៩. ន្ហានេ វត្តំ ចរេ, ន្ហាតស្ស កាតព្ពេ ចរេតិ សម្ពន្ធស្ស បុរិសាធីនតាយ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ចីវរប្បដិគ្គហណគត្តបរិកម្មករណំ នហានេ វត្តំ. កាតព្ពេ ចរេតិ គត្តតោ ឧទកសម្មជ្ជននិវាសនទានាទិកិច្ចេ បវត្តេយ្យាតិ អត្ថោ. ‘‘វនប្បគុម្ពេ’’តិអាទីសុ វិយ សិស្ស ឯ-ការាទេសំ រូបំ, តស្មា កាតព្ពំ វត្តំ ចរេយ្យាតិ យោជេត្វា វេទិតព្ពំ. ពុធា បន ‘‘ន្ហានេ ន្ហាតស្ស កាតព្ពេ វត្តំ ចរេ’’តិ យោជេត្វា អត្ថំ វទន្តិ. ឯវំ សតិ កាតព្ព-សទ្ទស្ស កម្មសាធនត្តា វត្តមេវ កាតព្ពំ នាមាតិ ‘‘វត្តេ វត្តំ ចរេ’’តិ វុត្តំ វិយ ហោតីតិ វិរុជ្ឈតិ. ‘‘នហាតេន នហាតស្សា’’តិ វា បាឋោ, ឧទកេ គត្តបរិកម្មេន ថេរំ បឋមំ នហាបេត្វា សយម្បិ នហាតេនាតិ អត្ថោ. បាឡិយម្បិ ‘‘នហាតេន បឋមតរំ ឧត្តរិត្វា’’តិ (មហាវ. ៦៧) អត្ថិ. អថ រង្គបាកេ ធោវនេ សិព្ពនេ ច វត្តំ ចរេតិ សម្ពន្ធោ, រជនបាកេ ចីវរធោវនេ ចីវរសិព្ពនេ ចាតិ អត្ថោ. រជន្តោ ចីវរេ ថេវេ ឋិតេ ន វជេតិ សម្ពន្ធោ. រជន្តោតិ ចីវរំ រជន្តោ. ថេវេតិ រជនពិន្ទុម្ហិ.

១៥០. ឯកច្ចស្សាតិ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ វេរិនោ បុគ្គលស្ស បត្តំ វា ចីវរានិ វា កិញ្ចនំ បរិក្ខារំ វា ន ទទេយ្យ ន គណ្ហេយ្យ វាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ន ទទេយ្យ ន គណ្ហេយ្យាតិ បដិសាមនត្ថាយបិ ន ទទេយ្យ, ន គណ្ហេយ្យ វាតិ អត្ថោ. ‘‘អាកិញ្ចន’’ន្តិអាទីសុ វិយ កិញ្ចន-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ, តស្ស កិញ្ចីតិ អត្ថោ. កិញ្ចិនន្តិ វា បាឋោ, កិញ្ចិ នំ បរិក្ខារន្តិ យោជនា. បទសិទ្ធិវសេនេត្ថ នន្តិ ត-សទ្ទប្បយោគោ កតោ.

១៥១-២. បច្ឆតោ កាតុន្តិ បច្ឆាសមណំ កាតុំ. តស្សាតិ ឯកច្ចស្ស. បច្ឆតោតិ បច្ឆាសមណោ ហុត្វា. និន្នេតុន្តិ ឯកច្ចស្ស នីហរិតុំ. សព្ពត្ថ អនាបុច្ឆា ន វដ្ដតីតិ យោជេតព្ពំ. កិច្ចយំ វាតិ វេយ្យាវច្ចាទិ យំ កិញ្ចិ កិច្ចំ វា. កិច្ចមេវ កិច្ចយំ, កស្ស យោ ‘‘សេនិយោ’’តិអាទីសុ វិយ. បរិកម្មំ វាតិ បិដ្ឋិបរិកម្មាទិបរិកម្មំ. អត្តនោ ការាបេតុំ វាតិ ឯកច្ចេន អត្តនោ ការាបេតុំ វា. កាតុំ វាតិ តស្ស អត្តនា កាតុំ វា.

១៥៣. សីមតោ និគ្គតា ពហិភូតា និស្សីមា, តំ. អាចរិយុបជ្ឈាយេសុ អវត្វា ទូរំ ភិក្ខាចារំ គតេសុបិ អបស្សន្តេន គាមោ បវិសិតព្ពោ. ទិដ្ឋដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ បន អាបុច្ឆិតុំយេវ វដ្ដតិ. អត្តនោ កិច្ចយំ វាបីតិ អត្តនោ សីមាយបិ បត្តបចនចីវររជនាទិកំ សកំ ករណីយំ វាបិ កាតុំ.

១៥៤. អរតិន្តិ សាសនេ អនភិរតិំ. សង្ឃាយត្តេសុ កម្មេសូតិ បរិវាសាទិតជ្ជនីយាទីសុ សង្ឃប្បដិពទ្ធេសុ កម្មេសុ. ឧស្សុក្កំ វាបីតិ អាចរិយុបជ្ឈាយេសុ គរុធម្មំ អជ្ឈាបន្នេសុ, កម្មារហេសុ ច ‘‘កិន្តិ នុ ខោ សង្ឃោ បរិវាសំ ទទេយ្យា’’តិអាទិនា ឧស្សាហំ វាបិ.

១៥៥. គិលានេសុ ឧបដ្ឋេយ្យាតិ ‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតោ គិលានុបដ្ឋាកោ អលំ គិលានំ ឧបដ្ឋាតុំ, បដិពលោ ហោតិ ភេសជ្ជំ សំវិធាតុំ, សប្បាយាសប្បាយំ ជានាតិ, អសប្បាយំ អបនាមេតិ, សប្បាយំ ឧបនាមេតិ, មេត្តចិត្តោ គិលានំ ឧបដ្ឋាតិ នោ អាមិសន្តរោ, អជេគុច្ឆី ហោតិ ឧច្ចារំ វា បស្សាវំ វា ខេឡំ វា វន្តំ វា នីហាតុំ, បដិពលោ ហោតិ គិលានំ កាលេន កាលំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេតុំ សមាទបេតុំ សមុត្តេជេតុំ សម្បហំសេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៦៦) ឯវំ វុត្តបញ្ចង្គសមន្នាគតេន ហុត្វា គិលានេសុ ឧបដ្ឋហេយ្យាតិ អត្ថោ. ឥមិនា សព្ពេហិបិ អាចរិតព្ពំ គិលានវត្តំ ឧបទិសតិ. វុដ្ឋានន្តិ គេលញ្ញា វុដ្ឋិតំ. អាគមេតិ អាគមេយ្យ, ឱលោកេយ្យាតិ អត្ថោ. ឧបជ្ឈាចរិយេហិ ច សទ្ធិវិហារិកអន្តេវាសិកេសុ យទិ តេ គិលានា ហោន្តិ, អាទិតោ បដ្ឋាយ ចីវរេ រជនបរិយោសានញ្ច អរតិវិនោទនាទិកញ្ច វត្តំ, អគិលានេសុ បន ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆា ឱវាទានុសាសនិយា អនុគ្គហោបត្តចីវរាទិទានញ្ចាតិ សព្ពំ កាតព្ពំ. តេនេវ ហេដ្ឋា វុត្តំ ‘‘តស្មា អាចរិយេនាបិ តេសុ សម្មា វត្តិតព្ពំ, ឧបជ្ឈាយេន សទ្ធិវិហារិកេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថី’’តិ.

ឧបជ្ឈាចរិយវត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.