១. បារាជិកនិទ្ទេសវណ្ណនា

១-២. ឥទានិ តេ ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គត្តយេ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ឯវមុបរិបិ យថាយោគំ យោជេតព្ពំ. តត្ថ មគ្គត្តយេតិ ឯត្ថ មគ្គា ច នាម តិំស មគ្គា. មនុស្សាមនុស្សតិរច្ឆានគតវសេន ហិ តិស្សោ ឥត្ថិយោ. តត្ថ តិរច្ឆានគតាយ អយំ បរិច្ឆេទោ –

‘‘អបទានំ អហី មច្ឆា, ទ្វិបទានញ្ច កុក្កុដី;

ចតុប្បទានំ មជ្ជារី, វត្ថុ បារាជិកស្សិមា’’តិ. (បារា. អដ្ឋ. ១.៥៥);

តាសំ វច្ចបស្សាវមុខមគ្គវសេន តយោ តយោ កត្វា នវ មគ្គា, តថា ឧភតោព្យញ្ជនកានំ, បុរិសានំ បន វច្ចមុខមគ្គវសេន ទ្វេ ទ្វេ កត្វា ឆ, តថា បណ្ឌកានន្តិ តិំស. តេសំ តយេ. កីទិសេតិ អាហ ‘‘សន្ថតសន្ថតេ’’តិ. សន្ថតេ អសន្ថតេតិ បទច្ឆេទោ. ន សន្ថតំ អសន្ថតំ. តស្មិំ អសន្ថតេ. ន-ការោ ឯត្ថ ‘‘អព្រាហ្មណោ’’តិអាទីសុ វិយ បយិរុទាសេ, តំ កិរិយាយុត្តស្ស តាទិសស្ស អញ្ញស្ស វត្ថុនោ វិធានេន សន្ថតស្ស វត្ថុនោ បយិរុទាសនំ បរិច្ចជនំ បយិរុទាសោតិ. ន បសជ្ជប្បដិសេធេ, សន្ថតំ បសជ្ជ បត្វា តស្ស ‘‘ព្រាហ្មណោ ន ភវិស្សតី’’តិអាទីសុ វិយ ន និសេធោតិ. វា-សទ្ទោ បនេត្ថ វចនយុត្តិពលេនេវ លព្ភតិ, តស្ស បលិវេឋេត្វា, អន្តោ វា បវេសេត្វា វត្ថាទិនា កេនចិ បដិច្ឆន្នេ វា អប្បដិច្ឆន្នេ វាតិ អត្ថោ. តថាភូតេ អល្លោកាសេ បកតិវាតេន អសម្ផុដ្ឋេ តិន្តប្បទេសេ. និមិត្តន្តិ អង្គជាតំ. សន្តិអាទិ តព្ពិសេសនំ. សន្តិ អត្តនិយំ. សំ-សទ្ទោ ហិ អត្តនិ អត្តនិយេ ច វត្តតិ. សន្ថតំ អសន្ថតន្តិ យថាវុត្តនយេន បដិច្ឆន្នំ វា អប្បដិច្ឆន្នំ វា. ឧបាទិណ្ណន្តិ អនដ្ឋកាយប្បសាទំ. កិត្តកន្តិ អាហ ‘‘តិលមត្តម្បី’’តិ. តិលស្ស មត្តំ សាកល្លំ យស្ស តំ តិលមត្តំ. ‘‘មត្តំ សាកល្លំ និច្ឆយេ’’តិ ហិ និឃណ្ឌុ. ឯត្ថាបិ អវយវេន វិគ្គហោ សមុទាយោ សមាសត្ថោ, តិលពីជប្បមាណម្បីតិ វុត្តំ ហោតិ. កិំ តំ? និមិត្តំ, បវេសនំ វា. អបិ-សទ្ទោ សម្ភាវនេ, ‘‘តិលពីជមត្តម្បី’’តិ សម្ភាវីយតិ, អធិកេ កា នាម កថាតិ ឥទមេត្ថ សម្ភាវនំ, ឯវំភូតំ សំ អង្គជាតំ យថាវុត្តេ មគ្គត្តយេ តិលមត្តម្បិ បវេសន្តោ ភិក្ខុ ចុតោ បរិភដ្ឋោ, បារាជិកោ នាម ហោតិ សាសនតោតិ វិញ្ញាយតិ គម្មមានត្ថស្ស សទ្ទស្ស បយោគំ បតិ កាមាចារត្តា. កីទិសោតិ អាហ ‘‘អនិក្ខិត្តសិក្ខោ’’តិ. និក្ខិត្តសិក្ខោ បន អភិក្ខុកត្តា បរិច្ចត្តោ. តត្ថ និក្ខិត្តា ឱហិតា បរិច្ចត្តា បច្ចក្ខាតា សិក្ខា ឯតេនាតិ វិគ្គហោ. យថាលក្ខណំ ន និក្ខិត្តសិក្ខោ អនិក្ខិត្តសិក្ខោ. តត្ថ ចិត្តខេត្តកាលប្បយោគបុគ្គលវិជាននវសេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ញត្វា តទភាវេន អបច្ចក្ខានំ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ ឧបសម្បន្នភាវតោ ចវិតុកាមតាចិត្តំ ចិត្តំ នាម. ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមី’’តិអាទីនិ ‘‘គិហីតិ មំ ធារេហិ, ឧបាសកោ, អារាមិកោ, សាមណេរោតិ មំ ធារេហី’’តិ ‘‘អលំ មេ ពុទ្ធេនា’’តិអាទីនិ ឆ ខេត្តបទានិ ខេត្តំ នាម. ‘‘បច្ចក្ខាមី’’តិអាទិនា វុត្តោ វត្តមានកាលោយេវ កាលោ នាម. យាយ កាយចិ ភាសាយ វសេន វាចសិកប្បយោគោវ បយោគោ នាម. អនុម្មត្តាទិកោ បច្ចក្ខាតោ ច មនុស្សជាតិកោ សោវ បុគ្គលោ នាម. បច្ចក្ខាតកស្ស វចនសមនន្តរមេវ ‘‘អយំ ឧក្កណ្ឋិតោ’’តិ វា ‘‘គិហិភាវំ បត្ថយតី’’តិ វា សោតុនោ ជាននំ វិជាននំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ នដ្ឋកាយប្បសាទំ បន បិឡកំ វា ចម្មខិលំ វា លោមំ វា បវេសន្តស្ស ទុក្កដំ. អក្ខិនាសកណ្ណច្ឆិទ្ទវត្ថិកោសេសុ, សត្ថកាទីហិ កតវណេ វា មេថុនរាគេន និមិត្តំ បវេសន្តស្ស ថុល្លច្ចយំ. អវសេសសរីរេសុ ឧបកច្ឆកាទីសុ ទុក្កដំ. តិរច្ឆានគតានំ ហត្ថិអស្សគោគទ្រភឱដ្ឋមហិំសាទីនំ នាសាយ ថុល្លច្ចយំ, វត្ថិកោសេ ថុល្លច្ចយមេវ. សព្ពេសម្បិ តិរច្ឆានគតានំ អក្ខិកណ្ណវណេសុ ទុក្កដំ. តថា អវសេសសរីរេ កាយសំសគ្គរាគេន, មេថុនរាគេន វា ជីវមានកបុរិសស្ស វត្ថិកោសំ អប្បវេសន្តោ និមិត្តេន និមិត្តំ ឆុបតិ, ទុក្កដំ. ពហិ និក្ខន្តទន្តេសុ វាយមន្តស្ស បន ថុល្លច្ចយន្តិ អយមេត្ថ សវិនិច្ឆយោ អត្ថវណ្ណនក្កមោ.

ឥទានិ បវេសនំ នាម ន កេវលំ អត្តុបក្កមេនេវ, បរូបក្កមេនាបិ ហោតិ, តត្រាបិ សាទិយន្តោវ ចុតោ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អថ វាតិ អយំ និបាតោ, និបាតសមុទាយោ វា បក្ខន្តរារម្ភេ. បវេសនញ្ច ឋិតញ្ច ឧទ្ធារោ ច បវិដ្ឋញ្ច បវេសន…បេ… បវិដ្ឋានិ, ឥតរីតរយោគទ្វន្ទោ. ឥតរីតរយោគោ នាម អញ្ញមញ្ញត្ថោបាទានតាតិ បវេសនាទីនិ ឋិតាទិអត្ថានិបិ ហោន្តីតិ បវិដ្ឋ-សទ្ទោបិ បវេសនាទិអត្ថោ ហោតិ, តតោយេវេត្ថ តស្មា ពហុវចនសម្ភវោ. អញ្ញថា ទ្វន្ទេ អវយវត្ថបធានត្តា ឯកត្ថវាចកាបិ បវិដ្ឋ-សទ្ទា កថំ ពហុវចនប្បសង្គោ. សមាហារេ វា ទ្វន្ទោ. ខណោតិ កាលវិសេសោ. សោ ច យោគវន្តានំ ខណន្តរវិនិមុត្តោ នត្ថីតិ បវេសន…បេ…បវិដ្ឋានិយេវ ខណោតិ កម្មធារយោ, អភេទេ ភេទបរិកប្បនាយ វា បវេសន…បេ… បវិដ្ឋានំ ខណោតិ ឆដ្ឋីតប្បុរិសោ. តស្ស សាទកោ, តស្មិំ វា សាទកោ បវេសន…បេ… សាទកោ. ខណ-សទ្ទោ បនេត្ថ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ ទ្វន្ទសមាសត្តា, បវេសនកាលំ ឋិតកាលំ ឧទ្ធារកាលំ បវិដ្ឋកាលំ, តស្មិំ វា សាទិយន្តោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវំ សេវនចិត្តបច្ចុបដ្ឋានេន សាទកោ ភិក្ខុ ចុតោតិ យោជេតព្ពំ. តត្ថ យថាវុត្តប្បទេសស្ស អន្តោករណំ បវេសនំ នាម. យាវ ឧទ្ធរណារម្ភា និវត្តំ ឋិតំ នាម. អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ១.៥៨) បន មាតុគាមស្ស សុក្កវិស្សដ្ឋិំ បត្វា សព្ពថា វាយមតោ ឱរមិត្វា ឋិតកាលំ សន្ធាយ ‘‘សុក្កវិស្សដ្ឋិសមយេ’’តិ វុត្តំ. យាវ អគ្គា នីហរណំ ឧទ្ធារោ នាម. យាវ បវេសនារហដ្ឋានា អន្តោកតំ បវិដ្ឋំ នាម.

បឋមំ.

៣-៤. ឥទានិ ទុតិយំ ទស្សេតុំ ‘‘អាទិយេយ្យា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អទិន្នំ ថេយ្យចិត្តេន អាទិយេយ្យ…បេ… សង្កេតំ វីតិនាមយេ, បារាជិកោ ភវេតិ សម្ពន្ធោ. អទិន្នន្តិ មនុស្សសាមិកេហិ កាយវាចាហិ ន ទិន្នំ. ថេយ្យចិត្តេនាតិ ថេនោតិ ចោរោ, តស្ស ភាវោ ថេយ្យំ ន-ការស្ស យ-ការំ កត្វា ទ្វិត្តេន. ភវន្តិ ឯតស្មា អភិធានពុទ្ធីតិ ភាវោ, សទ្ទប្បវត្តិនិមិត្តំ ជាតិគុណាទិ. ឥធ បន អវហរណចិត្តសង្ខាតំ ទព្ពំ ថេយ្យំ. ថេយ្យញ្ច តំ ចិត្តញ្ចាតិ ថេយ្យចិត្តំ, តេន. អាទិយេយ្យាតិ អារាមាទិំ អភិយុញ្ជិត្វា គណ្ហេយ្យ. ហរេយ្យាតិ ហរន្តោ គណ្ហេយ្យ. អវហរេយ្យាតិ ឧបនិក្ខិត្តំ ភណ្ឌំ ‘‘ទេហិ មេ ភណ្ឌ’’ន្តិ វុច្ចមានោ ‘‘ន មយា គហិត’’ន្តិអាទីនិ វទន្តោ គណ្ហេយ្យ. ឥរិយាបថំ កោបេយ្យាតិ ភណ្ឌហារកស្ស គមនាទិឥរិយាបថំ វិច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហេយ្យ. កោបំ កត្វា គណ្ហាតីតិ ហិ ឯតស្មិំ អត្ថេ ‘‘កោបី’’តិ នាមធាតុ. ឋានា ចាវេយ្យាតិ ឋបិតដ្ឋានតោ ចាវេយ្យ. សង្កេតំ វីតិនាមយេតិ បរិកប្បិតដ្ឋានំ វា សុង្កឃាតំ វា អតិក្កាមេយ្យ.

ឯត្ថ ច អារាមាទិអភិយុញ្ជនេ, សាមិកស្ស វិមតុប្បាទនធុរនិក្ខេបេ, ភណ្ឌហារកស្ស សីសភារាមសនផន្ទាបនខន្ធោរោបនេ, ឧបនិក្ខិត្តេ ‘‘ទេហិ មេ ភណ្ឌ’’ន្តិ ចោទិយមានស្ស ‘‘នាហំ គណ្ហាមី’’តិ ភណនវិមតុប្បាទនធុរនិក្ខេបេ, ថលដ្ឋស្ស ថេយ្យចិត្តេនាមសនផន្ទាបនឋានាចាវនេ ចាតិ ចតូសុ បច្ចេកំ យថាក្កមំ ទុក្កដថុល្លច្ចយបារាជិកាយោ វេទិតព្ពា. ‘‘សហភណ្ឌហារកំ នេស្សាមី’’តិ បឋមទុតិយបាទសង្កាមនេ, បរិកប្បិតសុង្កឃាតដ្ឋានតោ បឋមទុតិយបាទាតិក្កាមេ ចាតិ ទ្វីសុ បច្ចេកំ កមេន ថុល្លច្ចយបារាជិកាយោ វេទិតព្ពា. អយមេត្ថ សវិញ្ញាណកាវិញ្ញាណកមិស្សកត្តា នានាភណ្ឌវសេន យោជនា. ឯកភណ្ឌវសេន បន សស្សាមិកស្ស ទាសស្ស វា តិរច្ឆានគតស្ស វា យថាវុត្តេន អភិយោគាទិនា នយេន អាទិយនហរណាទិវសេន យោជនា ទដ្ឋព្ពា.

អបិច ឥមានិ ឆ បទានិ វណ្ណយន្តេន នានាភណ្ឌឯកភណ្ឌសាហត្ថិកបុព្ពប្បយោគថេយ្យាវហារសង្ខាតេ បញ្ចបញ្ចកេ សមោធានេត្វា បញ្ចវីសតិ អវហារា ទស្សេតព្ពា ឆប្បទន្តោគធត្តា សព្ពេសម្បិ អវហារានំ. តេ បន អវហារា យេន កេនចិ អភិយោគាទិអាការនានត្តមត្តេន ភិន្នាតិ តំវសេន បញ្ចបញ្ចកំ នាម ជាតំ. ឯវំ សំវណ្ណិតញ្ហិ ឥទំ អទិន្នាទានបារាជិកំ សុវណ្ណិតំ នាម ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ បុរិមានិ ទ្វេ បញ្ចកានិ ‘‘អាទិយេយ្យា’’តិអាទីនំ បញ្ចន្នំ បទានំ វសេន លព្ភន្តិ. យំ បនេតំ ‘‘សង្កេតំ វីតិនាមយេ’’តិ ឆដ្ឋំ បទំ, តំ តតិយបញ្ចមេសុ បញ្ចកេសុ និស្សគ្គិយបរិកប្បាវហារវសេន យោជេតព្ពំ.

តត្ថ សាហត្ថិក-សទ្ទេន ឧបចារតោ តំសហចរិតបញ្ចកំ គហេត្វា ‘‘សាហត្ថិកញ្ច តំ បញ្ចកញ្ចា’’តិ វា ‘‘សាហត្ថិកាទិ បញ្ចក’’ន្តិ មជ្ឈេបទលោបវសេន វា សាហត្ថិកបញ្ចកំ. ឯវមុបរិបិ. តំ បន សាហត្ថិកោ អាណត្តិកោ និស្សគ្គិយោ អត្ថសាធកោ ធុរនិក្ខេបោ ចាតិ. តត្ថ សកោ ហត្ថោ សហត្ថោ, សហត្ថេន និព្ពត្តោ សាហត្ថិកោ. ឯវំ អាណត្តិកោ. សុង្កឃាតបរិកប្បិតោកាសានំ អន្តោ ឋត្វា ពហិ និស្សជ្ជនំ និស្សគ្គោ, សោ ឯវ និស្សគ្គិយោ. កាលំ អនិយមេត្វា អាណត្តស្ស ភណ្ឌគ្គហណតោ ច បរស្ស តេលកុម្ភិយា បាទគ្ឃនកំ តេលំ អវស្សំ បិវនកានំ ឧបាហនាទីនំ និក្ខិត្តានំ តេលបាតនតោ ច បុរេតរមេវ បារាជិកសង្ខាតំ អត្ថំ សាធេតីតិ អត្ថសាធកោ. សោ បន អាណាបនប្បយោគោ, ឧបាហនាទីនំ និក្ខេបប្បយោគោ ច. អារាមាភិយោគេ ច ឧបនិក្ខិត្តភណ្ឌេ ច តាវកាលិកភណ្ឌទេយ្យានមទានេ ច ធុរស្ស និក្ខេបោ ធុរនិក្ខេបោ.

បុព្ពប្បយោគបញ្ចកំ នាម បុព្ពប្បយោគោ សហប្បយោគោ សំវិធាវហារោ សង្កេតកម្មំ និមិត្តកម្មន្តិ. តត្ថ អាណាបនំ ភណ្ឌគ្គហណតោ បុព្ពត្តា បុព្ពប្បយោគោ នាម. ឋានាចាវនខិលសង្កាមនប្បយោគេន សហ វត្តមានោ សហប្បយោគោ. សំវិធាយ សម្មន្តយិត្វា គតេសុ ឯកេនាបិ ភណ្ឌេ ឋានា ចាវិតេ សព្ពេសំ អវហារោ សំវិធាវហារោ. សង្កេតកម្មន្តិ បុព្ពណ្ហាទិកាលបរិច្ឆេទវសេន សញ្ជាននករណំ. និមិត្តកម្មំ នាម សញ្ញុប្បាទនត្ថំ អក្ខិនិខណនាទិករណំ.

ថេយ្យាវហារបញ្ចកំ បន សយមេវ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. ននុ ច ឆប្បទន្តោគធត្តា ‘‘សព្ពេសម្បិ អវហារាន’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ សតិ ‘‘អថ វា’’តិ បក្ខន្តរវសេន វិសុំ វិយ ឥទំ បញ្ចកំ កស្មា វុត្តន្តិ? ននុ អវោចុម្ហា ‘‘យេន កេនចិ អភិយោគាទិអាការនានត្តមត្តេន ភិន្នា’’តិ, ឯតាទិសស្ស ភេទស្ស សម្ភវតោ បក្ខន្តរវសេនាបិ យុជ្ជតីតិ ឯវំ វុត្តំ. ឥមស្ស បញ្ចកស្ស វិសុំ ឧទ្ធរិត្វា វចនំ បន បសិទ្ធិវសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ, កុស-សទ្ទេន កុសសង្កាមនមធិប្បេតំ អភេទោបចារេន. ថេយ្យញ្ច ពលញ្ច កុសោ ច ឆន្នញ្ច បរិកប្បោ ច ថេយ្យា…បេ… បរិកប្បំ, ទីឃោ សន្ធិវសេន. តេន អវហារកោ បារាជិកោ ភវេតិ សម្ពន្ធោ. យោ បន បដិច្ឆន្នេន អវហារកោ, សោ អត្ថតោ បដិច្ឆន្នស្ស អវហារកោ ហោតីតិ ទ្វន្ទសមាសន្តោគធត្តេបិចស្ស វិរោធាភាវោភាវសាធនោ ចាយំ ឆន្ន-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្ថ សន្ធិច្ឆេទនាទីនិ កត្វា វា តុលាកូដមានកូដកហាបណកូដាទីហិ វញ្ចេត្វា វា គណ្ហន្តោ ថេយ្យាវហារកោ. ពលក្ការេន បរសន្តកំ គណ្ហន្តោ ពលាវហារកោ. កុសំ សង្កាមេត្វា គណ្ហន្តោ កុសាវហារកោ. តិណបណ្ណាទីហិ យំ កិញ្ចិ បដិច្ឆាទេត្វា បច្ឆា កស្ស បដិច្ឆន្នស្ស អវហារកោ បដិច្ឆន្នាវហារកោ. សាដកាទិភណ្ឌវសេន, គព្ភទ្វារាទិឱកាសវសេន វា បរិកប្បេត្វា គណ្ហន្តោ បរិកប្បាវហារកោ. ឯត្ថ បន បរិកប្បិតភណ្ឌគ្គហណេ បរិកប្បិតបរិច្ឆេទាតិក្កមេ ច បារាជិកំ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ បនេត្ថ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុំ ‘‘ភណ្ឌកាលគ្ឃទេសេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ អទិន្នាទានេ ភណ្ឌញ្ច កាលោ ច អគ្ឃោ ច ទេសោ ច តេហិ ច បរិភោគេន ច វិនិច្ឆយោ កាតព្ពោតិ អត្ថោ. តត្ថ អវហដភណ្ឌស្ស សស្សាមិកស្សាមិកភាវំ សស្សាមិកេបិ សាមិកានំ សាលយនិរាលយភាវញ្ច ឧបបរិក្ខិត្វា សាលយកាលេ ចេ អវហដំ, ភណ្ឌំ អគ្ឃាបេត្វា កាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ ភណ្ឌេន វិនិច្ឆយោ. និរាលយកាលេ ចេ អវហដំ, បារាជិកំ នត្ថិ, សាមិកេសុ បុន អាហរាបេន្តេសុ ទាតព្ពំ. តទេវ ហិ ភណ្ឌំ កទាចិ មហគ្ឃំ, កទាចិ អប្បគ្ឃំ, តស្មា យស្មិំ កាលេ ភណ្ឌំ អវហដំ, តស្មិំយេវ កាលេ យោ តស្ស អគ្ឃោ, តេន កាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ កាលេន វិនិច្ឆយោ. នវភណ្ឌស្ស យោ អគ្ឃោ, សោ បច្ឆា បរិហាយតិ, តស្មា សព្ពទា បកតិអគ្ឃវសេន អកត្វា កាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ អគ្ឃេន វិនិច្ឆយោ. ភណ្ឌុដ្ឋានទេសេ ភណ្ឌំ អប្បគ្ឃំ ហោតិ, អញ្ញត្ថ មហគ្ឃំ, តស្មា យស្មិំ ទេសេ ភណ្ឌំ អវហដំ, តស្មិំយេវ ទេសេ អគ្ឃេន កាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ ទេសេន វិនិច្ឆយោ. បរិភោគេន សាដកាទិនោ ភណ្ឌស្ស អគ្ឃោ បរិហាយតិ, តស្មា តស្ស បរិភោគវសេន បរិហីនាបរិហីនភាវំ ឧបបរិក្ខិត្វា កាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ បរិភោគេន វិនិច្ឆយោ.

ទុតិយំ.

៥-៧. ឥទានិ តតិយំ ទស្សេតុំ ‘‘មនុស្សវិគ្គហ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ មនុស្សវិគ្គហំ កលលតោ បដ្ឋាយ ជីវមានកមនុស្សជាតិកានំ សរីរំ. ចិច្ច បាណោតិ សញ្ញាយ សទ្ធិំយេវ ‘‘វធាមិ ន’’ន្តិ វធកចេតនាយ ចេតេត្វា បកប្បេត្វា. ជីវិតា វា វិយោជយេតិ យោ ភិក្ខុ ជាតិឧណ្ណំសុនា សមុទ្ធដតេលពិន្ទុមត្តំ កលលរូបកាលេ តាបនាទីហិ វា តតោ វា ឧទ្ធមបិ តទនុរូបេន ឧបក្កមេន រូបជីវិតិន្ទ្រិយោបក្កមេ សតិ តទាយត្តវុត្តិនោ អរូបជីវិតស្សាបិ វោរោបនសម្ភវតោ ឧភយជីវិតា វោរោបេយ្យ. វា-សទ្ទោ វិកប្បេ. មរណចេតនោតិ មរណេ ចេតនា យស្ស សោ មរណាធិប្បាយោ. សត្ថហារកន្តិ ជីវិតំ ហរតីតិ ហារកំ, សត្ថញ្ច តំ ហារកញ្ចាតិ សត្ថហារកំ, តំ. អស្ស មនុស្សវិគ្គហស្ស. ឧបនិក្ខិបេតិ សមីបេ និក្ខិបេយ្យ វា. ឯតេន ថាវរប្បយោគំ ទស្សេតិ. គាហេយ្យ មរណូបាយន្តិ ‘‘សត្ថំ វា អាហរ, វិសំ វា ខាទា’’តិអាទិនា នយេន មរណត្ថាយ ឧបាយំ គាហាបេយ្យ វា. ឯតេន អាណត្តិប្បយោគោ ទស្សិតោ. វទេយ្យ មរណេ គុណន្តិ កាយវាចាទូតលេខាហិ ‘‘យោ ឯវំ មរតិ, សោ ធនំ វា លភតី’’តិអាទិនា នយេន មរណេ គុណំ បកាសេយ្យ វា. ឧភយត្ថ អធិការវសេន វា-សទ្ទោ អាហរិតព្ពោ. សោ ភិក្ខុ ចុតោតិ សម្ពន្ធោ, សាសនតោតិ វិញ្ញាយតិ.

ឥទានិ បនស្ស ឆព្ពិធេ បយោគេទស្សេតុំ ‘‘បយោគា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សាហត្ថិ…បេ… ឥទ្ធិវិជ្ជាមយា បយោគាតិ ឥមេ ឆ បយោគាតិ សម្ពន្ធោ. ក-ការលោបេន បនេត្ថ ‘‘សាហត្ថី’’តិ វុត្តំ. អថ វា អនេកត្ថេ អនេកតទ្ធិតសម្ភវេន សហត្ថស្សាយំ បយោគោ សាហត្ថីតិ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. សាហត្ថិ ច និស្សគ្គោ ច អាណត្តិ ច ថាវរោ ចាតិ ទ្វន្ទោ. ឥទ្ធិ ច វិជ្ជា ច, តាសមិមេតិ ឥទ្ធិវិជ្ជាមយា, ឥទ្ធិមយោ វិជ្ជាមយោតិ វុត្តំ ហោតិ. បយោគាតិ ឥមេ ឆប្បយោគា នាម ហោន្តីតិ អត្ថោ. តត្ថ សយំ មារេន្តស្ស កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា បហរណំ សាហត្ថិកោ បយោគោ. ទូរេ ឋិតំ មារេតុកាមស្ស កាយាទីហិ ឧសុសត្តិអាទីនំ និស្សជ្ជនំ និស្សគ្គោ. ‘‘អសុកំ នាម មារេហី’’តិអាទិនា អាណាបេន្តស្ស អាណាបនំ អាណត្តិ, ឱបាតខណនំ អបស្សេនសំវិធានំ អសិអាទីនំ ឧបនិក្ខិបនាទិ ថាវរោ. មារណត្ថំ កម្មវិបាកជាយ ឥទ្ធិយា បយោជនំ ឥទ្ធិមយោ. កម្មវិបាកជិទ្ធិ ច នាមេសា រាជាទីនំ រាជិទ្ធិអាទយោ. តត្ថ បិតុរញ្ញោ សីហឡិន្ទស្ស ទាឋាកោដនេន ចូឡសុមនកុដុម្ពិយមារណេ រាជិទ្ធិ ទដ្ឋព្ពា, តទត្ថមេវ អថព្ពណាទិវិជ្ជាយ បរិជប្បនំ វិជ្ជាមយោ បយោគោ.

ឯវំ ឆប្បយោគេ ទស្សេត្វា តេសុ អាណត្តិប្បយោគស្ស និយាមកេ ទស្សេតុំ ‘‘កាលា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យថាវុត្តំ អាណត្តិំ និយមេន្តិ សង្កេតវិសង្កេតតាវសេន បរិច្ឆិន្ទន្តីតិ អាណត្តិនិយាមកា. តេ បន កាលោ ច វត្ថុ ច អាវុធញ្ច ឥរិយាបថោ ចាតិ ចត្តារោ, តថា កិរិយាវិសេសោ ឱកាសោតិ គណនបរិច្ឆេទវសេន ឆ ហោន្តីតិ អត្ថោ. តត្ថ កាលោ បុព្ពណ្ហាទិ យោព្ពនាទិ ច. វត្ថុ មារេតព្ពោ សត្តោ. អាវុធំ អសិអាទិ. ឥរិយាបថោ មារេតព្ពស្ស គមនាទិ. កិរិយាវិសេសោ វិជ្ឈនាទិ. ឱកាសោ គាមាទិ. យោ ហិ ‘‘អជ្ជ, ស្វេ’’តិ អនិយមេត្វា ‘‘បុព្ពណ្ហេ មារេហី’’តិ វុត្តោ យទា កទាចិ បុព្ពណ្ហេ មារេតិ, នត្ថិ វិសង្កេតោ. យោ បន ‘‘បុព្ពណ្ហេ’’តិ វុត្តោ មជ្ឈន្ហាទីសុ មារេតិ, វិសង្កេតោ ហោតិ, អាណាបកស្ស អនាបត្តិ. ឯវំ កាលស្ស សង្កេតវិសង្កេតតាវសេន និយាមកតា វេទិតព្ពា. ឥមិនាវ នយេន វត្ថុអាទីសុបិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ.

តតិយំ.

៨-៩. ឥទានិ ចតុត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ឈានាទិភេទ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អត្តនិ នោសន្តំ អត្តុបនាយិកញ្ច បច្ចុប្បន្នភវស្សិតញ្ច អញ្ញាបទេសរហិតញ្ច ឈានាទិភេទំ កោដ្ឋាសំ កត្វា វា ឯកេកំ កត្វា វា កាយេន វា វាចាយ វា វិញ្ញត្តិបថេ ទីបេន្តោ នាធិមានិកោ ញាតេ ចុតោ ភវេតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ អត្តនិ សកសន្តានេ នោសន្តំ អនុប្បន្នត្តាយេវ អវិជ្ជមានំ, ឯត្ថ នោសន្តោតិ អត្ថេ តប្បុរិសោ. ឈានាទិភេទន្តិ ឈានំ អាទិ យស្ស ‘‘វិមោក្ខសមាធិ សមាបត្តិ ញាណទស្សន មគ្គភាវនា ផលសច្ឆិ កិរិយាកិលេសប្បហានវិនីវរណតាចិត្តស្ស សុញ្ញាគារេ អភិរតី’’តិ (បារា. ១៩៨) វុត្តស្ស សោ ឈានាទិ, សោវ ភេទោ វិសេសោតិ សមាសោ. តំ ឈានាទិភេទំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ. អត្តុបនាយិកន្តិ ‘‘អយំ មយិ អត្ថី’’តិ អារោចនវសេន អត្តនិ ឧបនីយតិ, ‘‘អហំ វា ឯត្ថ សន្ទិស្សាមី’’តិ អត្តា ឧបនីយតិ ឯត្ថ ធម្មេតិ វា អត្តុបនាយិកោ, ឈានាទិភេទោ, តំ. បច្ចុប្បន្នភវស្សិតន្តិ បច្ចុប្បន្នភវោ នាម ឥទានិ វត្តមានោ អត្តភាវោ, តន្និស្សិតោតិ សមាសោ, សោ ច ឈានាទិភេទោយេវ, តំ.

អញ្ញាបទេសរហិតន្តិ ‘‘យោ តេ វិហារេ វសិ, សោ ភិក្ខុ បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជី’’តិអាទិនា (បារា. ២២០) នយេន អញ្ញស្ស អបទេសោ, តេន រហិតោ ចត្តោតិ តប្បុរិសសមាសោ, សោ រហិតោ តេនាតិ វា ពហុព្ពីហិ, ឈានាទិភេទោវ, តំ. កោដ្ឋាសំ កត្វា វាតិ ‘‘បឋមំ ឈានំ ទុតិយំ ឈានំ សមាបជ្ជិំ, បឋមំ ឈានំ តតិយំ ឈានំ សមាបជ្ជិ’’ន្តិអាទិនា នយេន កោដ្ឋាសំ កត្វា វា. ឯកេកំ កត្វា វាតិ ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិំ, ទុតិយំ ឈានំ សមាបជ្ជិ’’ន្តិអាទិនា នយេន ឯកេកំ កត្វា វា. ឯត្ថ ច ឯកន្តិ ឋិតេ វិច្ឆាយំ ទ្វិត្តំ. ឯត្ថ បន កត្វាតិ ករណកិរិយាយ ឯកេកវសេន ភិន្នស្ស ឈានាទិនោ អត្ថស្ស សម្ពន្ធនិច្ឆា វិច្ឆាតិ វេទិតព្ពា. ដីកាយំ បន ‘‘កោដ្ឋាសំ វាតិ ឯត្ថ ‘ឈានលាភី, វិមោក្ខលាភី, សមាធិលាភី, សមាបត្តិលាភីម្ហី’តិ ឯវមាទិនា នយេន កោដ្ឋាសតោ វាតិ អត្ថោ’’តិ ច ‘‘ឯកេកំ វាតិ ‘បឋមស្ស ឈានស្ស លាភី, ទុតិយស្ស ឈានស្ស លាភីម្ហី’តិ ឯវមាទិនា នយេន ឯកេកំ វាតិ អត្ថោ’’តិ ច វុត្តំ. សោ បាឡិយំ អដ្ឋកថាយញ្ច អវុត្តក្កមោតិ វេទិតព្ពោ. កាយេន វាតិ ហត្ថមុទ្ទាទិវសេន កាយេន វា. វាចាតិ ឯត្ថ យ-ការោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ ‘‘អលជ្ជិតា’’តិអាទីសុ វិយ. វិញ្ញត្តិបថេតិ កាយវចីវិញ្ញត្តីនំ គហណយោគ្យេ បទេសេ ឋត្វាតិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ. ទីបេន្តោតិ ‘‘ឥមិនា ច ឥមិនា ច ការណេន អយំ ធម្មោ មយិ អត្ថី’’តិ បកាសេន្តោ. នាធិមានិកោតិ អប្បត្តេ បត្តសញ្ញិតាសង្ខាតោ អធិកោ មានោ, សោ នត្ថិ ឯតស្សាតិ នាធិមានិកោ, ភិក្ខុ. ញាតេតិ វិញ្ញុនា មនុស្សជាតិកេន សិក្ខាបច្ចក្ខានេ វុត្តនយេន វិញ្ញាតេ សតិ ចុតោ ភវេ សាសនតោតិ វិញ្ញាយតិ. អញ្ញាបទេសេន ទីបយតោ បន ថុល្លច្ចយំ. ឯត្ថ ច –

ទុក្កដំ បឋមស្សេវ, សាមន្តមិតិ វណ្ណិតំ;

សេសានំ បន តិណ្ណម្បិ, ថុល្លច្ចយមុទីរិតន្តិ.

ចតុត្ថំ.

១០. ឥទានិ ចតុន្នម្បិ ចេតេសមសំវាសតំ អភព្ពតញ្ច ទីបេតុំ ‘‘បារាជិកេតេ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ឯតេ ចត្តារោ បារាជិកា បុគ្គលា យថា បុរេ បុព្ពេ គិហិកាលេ, អនុបសម្បន្នកាលេ ច វិយ អសំវាសាតិ សម្ពន្ធោ. សហ វសន្តិ យស្មា សព្ពេបិ លជ្ជិនោ ឯតេសុ កម្មាទីសុ ន ឯកោបិ តតោ ពហិទ្ធា សន្ទិស្សតីតិ ឯកកម្មំ ឯកុទ្ទេសោ សមសិក្ខតាតិ ឥមេ តយោ សំវាសា នាម. តត្ថ អបលោកនាទិកំ ចតុព្ពិធម្បិ សង្ឃកម្មំ សីមាបរិច្ឆិន្នេហិ បកតត្តេហិ ភិក្ខូហិ ឯកតោ កត្តព្ពតា ឯកកម្មំ នាម. តថា បញ្ចវិធោបិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ ឯកតោ ឧទ្ទិសិតព្ពត្តា ឯកុទ្ទេសោ នាម. បញ្ញត្តំ បន សិក្ខាបទំ សព្ពេហិបិ លជ្ជីបុគ្គលេហិ សមំ សិក្ខិតព្ពភាវតោ សមសិក្ខតា នាម. នត្ថិ តេ សំវាសា ឯតេសន្តិ អសំវាសា. ‘‘អភព្ពា’’តិអាទីសុ ភិក្ខុភាវាយាតិ តុមត្ថេ សម្បទានវចនំ, តស្មា យថា សីសច្ឆិន្នោ ជីវិតុំ អភព្ពោ, ឯវំ ចត្តារោមេ បុគ្គលា ភិក្ខុភាវាយ ភិក្ខូ ភវិតុំ អភព្ពាតិ អត្ថោ.

១១. ឥទានិ បរិយាយាណត្តីហិ សម្ភវន្តេ ទស្សេតុំ ‘‘បរិយាយោ ចា’’តិអាទិមាហ. បរិយាយោ ច អាណត្តិ ច តតិយេ មនុស្សវិគ្គហេ លព្ភតីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ កាយាទីហិ យថាវុត្តេហិ ‘‘យោ ឯវំ មរតិ, សោ ធនំ វា លភតី’’តិ ឯវមាទិវិញ្ញាបកោ ព្យញ្ជនភូតោ កាយវចីបយោគោ បរិយាយោ. ឥមិនា ឥទំ ទីបេតិ – យថា អទិន្នាទានេ ‘‘អាទិយេយ្យា’’តិ (បារា. ៩២) វុត្តត្តា បារិយាយកថាយ មុច្ចតិ, ន ឥធ ឯវំ. ‘‘សំវណ្ណេយ្យា’’តិ (បារា. ១៧២) បរិយាយកយាយបិ ន មុច្ចតីតិ. ‘‘ទុតិយេ បនា’’តិអាទីសុ អត្ថោ បាកដោយេវ. ឯវមុបរិបិ បាកដមុបេក្ខិស្សាម.

១២. ឥទានិ មេថុនធម្មាទីនំ អង្គានិ ទស្សេតុំ ‘‘សេវេតូ’’តិអាទិមាហ. សេវេតុកាមតាចិត្តន្តិ មេថុនំ សេវេតុំ កាមេតីតិ សេវេតុកាមោ, តស្ស ភាវោ នាម តណ្ហា, តាយ សេវេតុកាមតាយ សម្បយុត្តំ ចិត្តន្តិ តប្បុរិសោ. មេថុនធម្មស្សាតិ មិថុនានំ ឥត្ថិបុរិសានំ ឥទន្តិ មេថុនំ, តមេវ ធម្មោតិ មេថុនធម្មោ. ឥធ បន ឧបចារវសេន បារាជិកាបត្តិ មេថុនធម្មោ នាម. អថ វា មេថុនេន ជាតោ ធម្មោ បារាជិកាបត្តិ មេថុនធម្មោ, តស្ស មេថុនធម្មស្ស មេថុនធម្មបារាជិកាបត្តិយា. អង្គទ្វយន្តិ អង្គានំ ការណានំ ទ្វយំ. ពុធាតិ វិនយធរា វិញ្ញុនោ.

១៣. មនុស្សសន្តិ មនុស្សានំ សំ មនុស្សសំ, តទាយត្តវត្ថុកា ច. ឯតេន បេតតិរច្ឆានគតាយត្តំ និវត្តេតិ. តថាសញ្ញីតិ តថា តាទិសា សញ្ញា តថាសញ្ញា, សា អស្ស អត្ថីតិ តថាសញ្ញី. បរាយត្តសញ្ញិតា ចាតិ អត្ថោ. ភាវប្បធានា ឥមេ និទ្ទេសា, ភាវបច្ចយលោបោ វា ‘‘ពុទ្ធេ រតន’’ន្តិអាទីសុ (ខុ. បា. ៦.៣) វិយ. ឯវមុបរិបិ ឦទិសេសុ. ថេយ្យចិត្តន្តិ ថេនភាវសង្ខាតំ ចិត្តញ្ច. វត្ថុនោ គរុតាតិ ភណ្ឌស្ស បាទអតិរេកបាទារហភាវេន គរុតា ច. ឩនបញ្ចមាសកេ វា អតិរេកមាសកេ វា ថុល្លច្ចយំ. មាសកេ វា ឩនមាសកេ វា ទុក្កដំ. អវហារោតិ បញ្ចវីសតិយា អវហារានំ អញ្ញតរេន អវហរណញ្ចាតិ ឥមេ បញ្ច អទិន្នាទានហេតុយោ អទិន្នាទានបារាជិកាបត្តិយា អង្គានិ.

១៤. បាណោ មានុស្សកោតិ មនុស្សជាតិសម្ពន្ធោ បាណោ ច, បាណោតិ ហិ វោហារតោ សត្តោ, បរមត្ថតោ បន ជីវិតិន្ទ្រិយំ វុច្ចតិ. បាណសញ្ញិតាតិ បាណោតិ សញ្ញិតា ច, ឃាតនំ ឃាតោ, សោ ឯវ ចេតនា ឃាតចេតនា, ‘‘វធាមិ ន’’ន្តិ ឯវំ បវត្តា សា ច, តំសមុដ្ឋិតោ សាហត្ថិកាទីនំ ឆន្នមញ្ញតរោ បយោគោ ច, តេន បយោគេន មរណញ្ចាតិ ឯតេ យថាវុត្តា បញ្ច វធហេតុយោ បាណឃាតាបជ្ជិតព្ពអាបត្តិយា អង្គានីតិ អត្ថោ.

១៥. អត្តនិ អសន្តតាតិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស សន្តានេ អវិជ្ជមានតា ច. បាបមិច្ឆតាយារោចនាតិ យា សា ‘‘ឥធេកច្ចោ ទុស្សីលោ សមានោ ‘សីលវាតិ មំ ជនោ ជានាតូ’’តិអាទិនា (វិភ. ៨៥១) នយេន វុត្តា បាបឥច្ឆតាយ សមន្នាគតា, តាយ ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស អារោចនា ច. តស្សាតិ យស្ស អារោចេតិ, តស្ស. មនុស្សជាតិតាតិ មនុស្សានំ ជាតិ យស្ស, តស្ស ភាវោ មនុស្សជាតិតា, សា ច, នញ្ញាបទេសោតិ ន អញ្ញាបទេសោ អញ្ញាបទេសាភាវោ ច, តទេវ ជាននន្តិ តង្ខណំយេវ វិជាននញ្ចាតិ ឥមានិ បញ្ច ឯត្ថ អសន្តទីបនេ អស្មិំ សន្តានេ អវិជ្ជមានឧត្តរិមនុស្សធម្មប្បកាសននិមិត្តេ បារាជិកេ អង្គានិ ហេតុយោតិ អត្ថោ.

១៦. ឯវំ តេសមសំវាសតាភព្ពតាទីនិ ទស្សេត្វា ឥទានិ ន តេ ចត្តារោវ, អថ ខោ សន្តញ្ញេបីតិ តេ សព្ពេបិ សមោធានេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អសាធារណា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អសាធារណាតិ បារាជិកា ធម្មា អធិប្បេតា. តេនេវ ចេត្ថ បុល្លិង្គនិទ្ទេសោ. តស្មា ភិក្ខុនីនំ ភិក្ខូហិ អសាធារណា បារាជិកា ធម្មា ចត្តារោ ចាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧបចារវសេន តុ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកាទិកា បារាជិកាបន្នា បរិគ្គយ្ហន្តិ. តាសុ យា អវស្សុតា អវស្សុតស្ស មនុស្សបុរិសស្ស អក្ខកានំ អធោ ជាណុមណ្ឌលានំ កប្បរានញ្ច ឧបរិ កាយសំសគ្គំ សាទិយតិ, អយំ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកា. យា បន អញ្ញិស្សា ភិក្ខុនិយា បារាជិកំ បដិច្ឆាទេតិ, សា វជ្ជប្បដិច្ឆាទិកា. យា ឧក្ខិត្តកំ ភិក្ខុំ តស្សា ទិដ្ឋិយា គហណវសេន អនុវត្តតិ, សា ឧក្ខិត្តានុវត្តិកា. កាយសំសគ្គរាគេន តិន្តស្ស ហត្ថគ្គហណំ សង្ឃាដិកណ្ណគ្គហណំ កាយសំសគ្គត្ថាយ បុរិសស្ស ហត្ថបាសេ ឋានំ ឋត្វា សល្លបនំ សង្កេតគមនំ បុរិសស្សាគមនសាទិយនំ បដិច្ឆន្នោកាសវវិសនំ ហត្ថបាសេ ឋត្វា កាយោបសំហរណន្តិ ឥមានិ អដ្ឋ វត្ថូនិ យស្សា អវស្សុតាយ, សា អដ្ឋវត្ថុកា នាម.

អភព្ពកា ឯកាទស ចាតិ ឯត្ថ បណ្ឌកោ ថេយ្យសំវាសកោ តិត្ថិយបក្កន្តកោ តិរច្ឆានគតោ មាតុឃាតកោ បិតុឃាតកោ អរហន្តឃាតកោ ភិក្ខុនិទូសកោ សង្ឃភេទកោ លោហិតុប្បាទកោ ឧភតោព្យញ្ជនកោតិ ឥមេ អភព្ពា ឯកាទស ច. តេសុ បណ្ឌកោតិ ឱបក្កមិកនបុំសកបណ្ឌកា ច បណ្ឌកភាវបក្ខេ បក្ខបណ្ឌកោ ច ឥធ អធិប្បេតា. អាសិត្តឧសូយបណ្ឌកានំ បន បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច ន វារិតា. ថេយ្យសំវាសកោ បន លិង្គត្ថេនកាទិវសេន តិវិធោ. តត្ថ សយំ បព្ពជិតត្តា លិង្គមត្តំ ថេនេតីតិ លិង្គត្ថេនកោ. ភិក្ខុវស្សគណនាទិកំ សំវាសំ ថេនេតីតិ សំវាសត្ថេនកោ. សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ឯវំ បដិបជ្ជន្តេបិ ឯសេវ នយោ. យថាវុត្តមុភយំ ថេនេតីតិ ឧភយត្ថេនកោ. ឋបេត្វា បន ឥមំ តិវិធំ –

រាជទុព្ភិក្ខកន្តារ-រោគវេរិភយេន វា;

ចីវរាហរណត្ថំ វា, លិង្គំ អាទិយតីធ យោ.

សំវាសំ នាធិវាសេតិ, យាវ សោ សុទ្ធមានសោ;

ថេយ្យសំវាសកោ នាម, តាវ ឯស ន វុច្ចតីតិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ១១០; កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមបារាជិកវណ្ណនា);

តិត្ថិយបក្កន្តកាទយោ តុ តំតំវចនត្ថានុសារេន វេទិតព្ពា. តិរច្ឆានគតោ បន ឋបេត្វា មនុស្សជាតិកំ អវសេសោ សព្ពោ វេទិតព្ពោ. ឥមេ ឯកាទស បុគ្គលា ភិក្ខុភាវាយ អភព្ពត្តា បារាជិកាបន្នសទិសតាយ ‘‘បារាជិកា’’តិ វុច្ចន្តិ. វិព្ភន្តា ភិក្ខុនីតិ គិហិនិវាសននិវត្ថា ភិក្ខុនី ច. សា ហិ ឯត្តាវតា បារាជិកា. មុទុកា បិដ្ឋិ យស្ស, សោ ច. សោ ហិ អនភិរតិយា បីឡិតោ យទា អត្តនោ អង្គជាតំ អត្តនោ វច្ចមុខមគ្គេសុ បវេសេតិ, តទា បារាជិកោ ហោតិ.

១៧-១៨. លម្ពមានមង្គជាតមេតស្សាតិ លម្ពី. សោ យថាវុត្តេសុ បវេសិតោ បារាជិកោ. មុខេន គណ្ហន្តោ អង្គជាតំ បរស្ស ចាតិ យោ អនភិរតិយា បីឡិតោ បរស្ស សុត្តស្ស វា មតស្ស វា អង្គជាតំ មុខេន គណ្ហាតិ, សោ បរស្ស អង្គជាតំ មុខេន គណ្ហន្តោ ច. តត្ថេវាភិនិសីទន្តោតិ យោ អនភិរតិយា បីឡិតោ តត្ថេវ បរស្ស អង្គជាតេ វច្ចមគ្គេន អភិនិសីទតិ, សោ ចាតិ ឯតេ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិយា អភាវេបិ មគ្គេ មគ្គប្បវេសនហេតុ មេថុនស្ស អនុលោមិកា ចត្តារោ ច. ឥធាគតា ចត្តារោតិ ឥធ ខុទ្ទសិក្ខាយំ យថាវុត្តា មេថុនធម្មា បារាជិកាទយោ ចត្តារោ ចាតិ សមោធានា បិណ្ឌីករណវសេន ចតុវីសតិ បារាជិកា ភវន្តីតិ សេសោ. ឯត្ថ ច គាថាពន្ធវសេន រស្សំ កត្វា ‘‘បរាជិកា’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថាហ – មាតុឃាតកាទយោ តតិយំ បារាជិកំ អាបន្នា, ភិក្ខុនិទូសកោ, មុទុបិដ្ឋិកាទយោ ចត្តារោ ច បឋមបារាជិកំ អាបន្នា ឯវាតិ កុតោ ចតុវីសតីតិ? វុច្ចតេ – មាតុឃាតកាទយោ ហិ ចត្តារោ ឥធ អនុបសម្បន្នា ឯវ អធិប្បេតា. មុទុបិដ្ឋិកាទយោ ចត្តារោ កិញ្ចាបិ បឋមបារាជិកេន សង្គហិតា, យស្មា បន ឯកេន បរិយាយេន មេថុនធម្មំ អប្បដិសេវិនោ ហោន្តិ, តស្មា វិសុំ វុត្តាតិ.

បារាជិកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.