៨. កាលិកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨៤. ឥទានិ យេ តេ ចត្តារោ កាលិកា មុនិនា វុត្តា ‘‘យាវកាលិកំ យាមកាលិកំ សត្តាហកាលិកំ យាវជីវិក’’ន្តិ, តេ ទស្សេតុំ ‘‘កាលិកា ចា’’តិ បទំ ឧទ្ធដំ. តត្ថ (បាចិ. ២៥៤-២៥៦; បាចិ. អដ្ឋ. ២៥៣-២៥៦) កតមេ តេ កាលិកាតិ ចេ, តេ ទស្សេតុំ ‘‘យាវកាលិក’’ន្តិអាទិមាហ. តេសុ អរុណុគ្គមនតោ យាវ ឋិតមជ្ឈន្ហិកា ភុញ្ជិតព្ពតោ យាវកាលិកំ. អរុណុគ្គមនតោ យាវ យាមាវសានា បិបាសាយ សតិ បិបាសច្ឆេទនត្ថំ បាតព្ពតោ យាមោ កាលោ អស្សាតិ យាមកាលិកំ. តេន ឧបសមេតព្ពេ អាពាធេ សតិ យាវ សត្តាហា បរិភុញ្ជិតព្ពតោ សត្តាហកាលិកំ. អាពាធេ សតិ យាវជីវំ បរិហរិត្វា ភុញ្ជិតព្ពតោ យាវជីវិកំ.

៨៥. តេសុ យាវកាលិកំ ទស្សេតុំ ‘‘បិដ្ឋំ មូលំ ផលំ ខជ្ជ’’ន្តិអាទិមាហ. ឯត្ថ (បាចិ. ២៤៨-២៥០; បាចិ. អដ្ឋ. ២៤៨-២៤៩) បិដ្ឋខាទនីយំ នាម សត្តន្នំ តាវ ធញ្ញានំ ធញ្ញានុលោមានំ អបរណ្ណានញ្ច បិដ្ឋំ បនសបិដ្ឋំ លពុជបិដ្ឋំ អម្ពាដកបិដ្ឋំ សាលបិដ្ឋំ ធោតកតាលបិដ្ឋំ ខីរវល្លិបិដ្ឋញ្ចាតិ ឯវមាទីនិ តេសុ តេសុ ជនបទេសុ បកតិអាហារវសេន មនុស្សានំ ខាទនីយត្ថញ្ច ភោជនីយត្ថញ្ច ផរណកានិ បិដ្ឋានិ យាវកាលិកានិ. ឥមិនាវ លក្ខណេន មូលខាទនីយាទីសុបិ យាវកាលិកលក្ខណំ វេទិតព្ពំ, អតិវិត្ថារភយេន សំខិត្តំ. គោរសោ នាម ខីរទធិតក្ករសោ. ធញ្ញភោជនន្តិ សានុលោមានិ សត្តធញ្ញានិ ច បញ្ចវិធភោជនញ្ចាតិ អត្ថោ. យាគុសូបប្បភុតយោតិ ឯត្ថ បភុតិ-សទ្ទេន កន្ទខាទនីយំ មុឡាលខាទនីយំ មត្ថកខាទនីយំ ខន្ធខាទនីយំ តចខាទនីយំ បត្តខាទនីយំ បុប្ផខាទនីយំ អដ្ឋិខាទនីយំ និយ្យាសខាទនីយន្តិ ឥមានិ សង្គហិតានីតិ វេទិតព្ពានិ.

តត្រិទំ មុខមត្តនិទស្សនំ – ភិសសង្ខាតោ បទុមបុណ្ឌរីកកន្ទោ បិណ្ឌាលុមសាលុកអាទយោ វល្លិកន្ទោ អាលុវកន្ទោ តាលកន្ទោតិ ឯវមាទិ កន្ទខាទនីយំ. បទុមមុឡាលាទយោ មុឡាលខាទនីយំ. តាលហិន្តាលកុន្តាលកេតកនាឡិកេរបូគរុក្ខខជ្ជូរីអាទីនំ កឡីរសង្ខាតា មត្ថកា មត្ថកខាទនីយំ. ឧច្ឆុខន្ធោ នីលុប្បលរត្តុប្បលកុមុទសោគន្ធិកានំ បុប្ផទណ្ឌកានីតិ ឯវមាទិ ខន្ធខាទនីយំ. តចខាទនីយំ ឧច្ឆុតចោ ឯវ ឯកោ យាវកាលិកោ, សោបិ សរសោ. មូលកំ ខារកោ ចច្ចុ តម្ពុកោ តណ្ឌុលេយ្យកោតិ ឯវមាទិ បត្តខាទនីយំ. មូលកបុប្ផំ ខារកបុប្ផំ ចច្ចុបុប្ផំ តម្ពុកបុប្ផន្តិ ឯវមាទិ បុប្ផខាទនីយំ, អសោកបុប្ផំ បន យាវជីវិកំ. លពុជបនសដ្ឋិអាទិ អដ្ឋិខាទនីយំ. និយ្យាសខាទនីយេ យាវកាលិកំ នត្ថិ. ឯតេ វុត្តប្បការា យាវកាលិកា ហោន្តីតិ អត្ថោ.

៨៦. ឥទានិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋ បានានិ អម្ពបានំ ជម្ពុបានំ ចោចបានំ មោចបានំ មធុកបានំ មុទ្ទិកបានំ សាលូកបានំ ផារុសកបាន’’ន្តិ (មហាវ. ៣០០) ឯវំ វុត្តំ អដ្ឋវិធំ បានកំ យាមកាលិកំ នាមាតិ ទស្សេតុំ ‘‘មធូ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣០០) មធុជំ មុទ្ទិកជំ សាលូកជំ ចោចជំ មោចជំ អម្ពុជំ ជម្ពុជញ្ចាតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. ឯត្ថ មធុជំ នាម មធុកានំ ជាតិរសេន កតំ, តំ បន ឧទកសម្ភិន្នមេវ វដ្ដតិ, សុទ្ធំ ន វដ្ដតិ. មុទ្ទិកបានំ នាម មុទ្ទិកា ឧទកេ មទ្ទិត្វា បរិស្សាវេត្វា គហិតំ. សាលូកបានំ នាម រត្តុប្បលនីលុប្បលាទីនំ កិញ្ជក្ខរេហិ កតំ. សេសានិ បាកដានេវ. ឯត្ថ បន សចេ សយំ ឯតានិ យាវកាលិកវត្ថូនិ បដិគ្គហេត្វា ឧទកេ មទ្ទិត្វា អាតបេ អាទិច្ចបាកេន បចិត្វា បរិស្សាវេត្វា បានកំ ករោតិ, តំ បុរេភត្តមេវ កប្បតិ. សចេ អនុបសម្បន្នេន កតំ លភតិ, តទហុបុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តំ និរាមិសបរិភោគេន យាវ អរុណុគ្គមនា វដ្ដតិ. ឥមានិ អដ្ឋ បានានិ សីតានិបិ អាទិច្ចបាកានិបិ វដ្ដន្តិ, អគ្គិបាកានិ បន ន វដ្ដន្តិ, តស្មា ‘‘នគ្គិសន្តត្ត’’ន្តិ វុត្តំ.

៨៧. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សព្ពំ ផលរសំ ឋបេត្វា ធញ្ញផលរស’’ន្តិ (មហាវ. ៣០០) វុត្តត្តា ធញ្ញផលរសោ បន ន វដ្ដតិ, តេន វុត្តំ ‘‘សានុលោមានិ ធញ្ញានិ ឋបេត្វា’’តិ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សព្ពំ បុប្ផរសំ ឋបេត្វា មធុកបុប្ផរស’’ន្តិ វុត្តត្តា មធុកបុប្ផរសោ អាទិច្ចបាកោ វា ហោតុ អគ្គិបាកោ វា, បច្ឆាភត្តំ ន វដ្ដតិ, តេន វុត្តំ ‘‘មធុកបុប្ផមញ្ញត្រា’’តិ.

៨៨. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សព្ពំ បត្តរសំ ឋបេត្វា ឌាករស’’ន្តិ វុត្តត្តា ឧទកេន បក្កានម្បិ យាវកាលិកបត្តានំ រសោ បុរេភត្តមេវ វដ្ដតិ, សីតោទកេន មទ្ទិតានំ រសោ យាមកាលិកំ. តេន វុត្តំ ‘‘ឋបេត្វា បក្កឌាកជ’’ន្តិ. យាវជីវិកបណ្ណស្ស ឧទកេន បក្កស្ស រសោ យាវជីវិកោ ហោតិ.

៨៩. ឥទានិ សត្តាហកាលិកេ ទស្សេតុំ ‘‘សប្បី’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ (មហាវ. ២៦០) បន –

‘‘សប្បិនោនីតតេលានិ, មធុផាណិតមេវ ច;

សត្តាហកាលិកា សប្បិ, យេសំ មំសមវារិត’’ន្តិ. –

បាឋោ គហេតព្ពោ. ឯវំ បន គហិតេ វសា តេលគ្គហណេន គហិតាវ ហោតិ ‘‘តេលំ នាម តិលតេលំ សាសបតេលំ មធុកតេលំ ឯរណ្ឌតេលំ វសាតេល’’ន្តិ (បារា. ៦២៣; បាចិ. ២៦០) ឯវំ បាឡិយំ វិត្ថារិតត្តា. ឯវំ បន អគ្គហេត្វា វសា ច ‘‘មធុផាណិត’’ន្តិ បាឋេ គហិតេ យាវកាលិកភូតា វសា សត្តាហកាលិកាតិ អាបជ្ជេយ្យ, ‘‘យានិ ខោ បន តានិ គិលានានំ ភិក្ខូនំ បដិសាយនីយានិ ភេសជ្ជានិ, សេយ្យថិទំ – សប្បិ នវនីតំ តេលំ មធុ ផាណិត’’ន្តិ (បារា. ៦២២) ឯវំ បញ្ចេវ ភគវតា សត្តាហកាលិកភេសជ្ជានិ អនុញ្ញាតានិ, តតោ ឧត្តរិ ឆដ្ឋស្ស សត្តាហកាលិកភេសជ្ជស្ស អត្ថិតាបិ អាបជ្ជតិ, ភេសជ្ជក្ខន្ធកេបិ ភគវតា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វសានិ ភេសជ្ជានិ អច្ឆវសំ មច្ឆវសំ សុសុកាវសំ សូករវសំ គទ្រភវសំ កាលេ បដិគ្គហិតំ កាលេ និប្បក្កំ កាលេ សំសដ្ឋំ តេលបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ (មហាវ. ២៦២) ឯវំ សត្តាហកាលិកវសេន វសំ អននុជានិត្វា តតោ និព្ពត្តតេលមេវ អនុញ្ញាតំ, តស្មា ‘‘មធុផាណិតមេវ ចា’’តិ បាឋេ អគ្គហិតេ បាឡិយា អដ្ឋកថាយ ច វិរុជ្ឈតិ. ថេរេន បន ឧត្តរវិហារវាសីនំ ខុទ្ទសិក្ខាយ អាគតនយេន វុត្តំ. តេសំ បន –

‘‘សប្បិ នវនីតំ តេលំ, មធុ ផាណិតបញ្ចមំ;

អច្ឆមច្ឆវសាទិ ច, ហោន្តិ សត្តាហកាលិកា’’តិ. –

ឯវមាគតំ. អម្ហាកំ បន វិសុំ សត្តាហកាលិកេ អាគតដ្ឋានំ នត្ថីតិ វទន្តិ, ឧបបរិក្ខិតព្ពំ.

ឥទានិ តេសុ សប្បិំ ទស្សេតុំ ‘‘យេសំ មំសបវារិត’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘សប្បិនាម គោសប្បិ វា អជិកាសប្បិ វា មហិំ សសប្បិ វា. យេសំ មំសំ កប្បតិ, តេសំ សប្បិ, នវនីតំ នាម តេសំយេវ នវនីត’’ន្តិ (បារា. ៦២៣; បាចិ. ២៦០) បាឡិយំ វុត្តត្តា នវនីតំ បន គហិតន្តិ ន វិត្ថារិតំ, សប្បិ បន បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតំ តទហុ បុរេភត្តំ សាមិសម្បិនិរាមិសម្បិ វដ្ដតិ. បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ សត្តាហំ និរាមិសំ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. សត្តាហាតិក្កមេ សចេ ឯកភាជនេ ឋបិតំ, ឯកំ និស្សគ្គិយំ. សចេ ពហូសុ, វត្ថុគណនាយ និស្សគ្គិយបាចិត្តិយានិ. បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតំ សត្តាហំ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ. សប្បិ តាបេន្តស្ស សាមំបាកោ ន ហោតិ, ‘‘នវនីតំ បន តាបេន្តស្ស ហិ សាមំបាកោ ន ហោតិ, សាមំបក្កេន បន តេន សទ្ធិំ អាមិសំ ន វដ្ដតី’’តិ ច ‘‘សចេ អនុបសម្បន្នោ បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតនវនីតេន សប្បិំ កត្វា ទេតិ, បុរេភត្តំ សាមិសំ វដ្ដតិ. សចេ សយំ ករោតិ, សត្តាហំ និរាមិសមេវ វដ្ដតី’’តិ ច សមន្តបាសាទិកាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦២២) នវនីតម្ហិយេវ សាមំបាកតា វុត្តា, ន សប្បិម្ហិ. យំ បន កង្ខាវិតរណិយំ វុត្តំ ‘‘និព្ពត្តិតសប្បិ វា នវនីតំ វា បចិតុំ វដ្ដតី’’តិ, ‘‘តំ បន តទហុ បុរេភត្តម្បិ សាមិសំ បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា) ច, តត្ថ យាវកាលិកវត្ថុនា អសម្មិស្សំ សុធោតំ នវនីតំ សន្ធាយ ‘‘បចិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. សយំបចិតសត្តាហកាលិកេន សទ្ធិំ យទិ អាមិសំ ភុញ្ជតិ, តំ អាមិសំ សយំបក្កសត្តាហកាលិកេន មិស្សិតំ អត្តនោ យាវកាលិកភាវំ សត្តាហកាលិកេន គណ្ហាបេតិ, តថា ច សតិ យាវកាលិកំ អបក្កម្បិ សយំបក្កភាវំ ឧបគច្ឆតីតិ ‘‘សាមិសំ បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. យថា សយំបក្កសត្តាហកាលិកវសាតេលំ សយំភជ្ជិតសាសបាទិយាវជីវិកវត្ថូនំ តេលញ្ច សាមិសំ តទហុ បុរេភត្តម្បិ ន វដ្ដតិ, តថា នវនីតសប្បីតិ វេទិតព្ពំ. វក្ខតិ ច អាចរិយោ –

‘‘យាវកាលិកអាទីនិ, សំសដ្ឋានិ សហត្តនា. គាហាបយន្តិ សព្ភាវ’’ន្តិ ច,

‘‘តេហេវ ភិក្ខុនា បក្កំ, កប្បតេ យាវជីវិកំ;

និរាមិសញ្ច សត្តាហំ, សាមិសេ សាមបាកតា’’តិ ច.

យា បន សមន្តបាសាទិកាយំ នវនីតម្ហិ សាមំបាកតា វុត្តា, សា តក្កាទិសម្មិស្សំ អធោតនវនីតំ សន្ធាយ វុត្តា. តស្មា វិញ្ញូនំ សមន្តបាសាទិកាបិ កង្ខាវិតរណីបិ សមេន្តិ, តំ នវនីតំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អាចរិយា វទន្តិ. ឥទមេវ យុត្តំ. យទិ សប្បិម្ហិ សាមំបាកតា ហោតិ, អវស្សំយេវ សមន្តបាសាទិកាយំ វុច្ចេយ្យ, តត្ថ បន ‘‘សប្បិ តាវ បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតំ, តទហុ បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ និរាមិសម្បិ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦២២) ហិ វុត្តំ, ន បចនវិធានំ. មនុស្សសប្បិនវនីតានំ, អញ្ញេសម្បិ ហត្ថិអស្សាទីនំ អកប្បិយមំសសប្បិនវនីតានំ សត្តាហាតិក្កមេ ទុក្កដំ. កិំ បន តំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ? អាម វដ្ដតិ. កស្មា? បដិក្ខេបាភាវា ច សព្ពអដ្ឋកថាសុ អនុញ្ញាតត្តា ច. ‘‘យេសំ មំសំ កប្បតិ, តេសំ សប្បិ, នវនីត’’ន្តិ (បារា. ៦២៣) ឥទំ បន និស្សគ្គិយវត្ថុំ ទស្សេតុំ វុត្តំ, ន អញ្ញេសំ វារណត្ថាយ.

៩០. ឥទានិ តេលំ ទស្សេតុំ ‘‘តេលំ តិលវសេរណ្ឌមធុសាសបសម្ភវ’’ន្តិអាទិមាហ. ឯត្ថ តិលាទីហិ សម្ភវំ និព្ពត្តំ តេលន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថ (បារា. អដ្ឋ. ១.១០០) បន បុរេភត្តំ តិលេ បដិគ្គហេត្វា កតតេលំ បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ សវត្ថុកប្បដិគ្គហិតត្តា អនជ្ឈោហរណីយំ. បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហេត្វា កតតេលំ អនជ្ឈោហរណីយំ, សីសមក្ខនាទីសុ ឧបនេតព្ពំ. ឯរណ្ឌមធុកសាសបដ្ឋីនិ បដិគ្គហេត្វា សចេ តានិ ភជ្ជិត្វា តេលំ ករោតិ, តទហុ បុរេភត្តម្បិ សាមិសំ ន វដ្ដតិ, សាមំបាកតា ហោតិ. សចេ អភជ្ជិត្វា ករោតិ, តទហុ បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ, បរិភុញ្ជិតព្ពវត្ថូនំ យាវជីវិកត្តា សវត្ថុកប្បដិគ្គហណេ ទោសោ នត្ថីតិ. តេលគ្គហណត្ថាយ ឯរណ្ឌកដ្ឋិអាទីនិ បដិគ្គហេត្វា សត្តាហំ អតិក្កាមយតោ ទុក្កដំ. តថា បាឡិយំ អនាគតានិ អទស្សិតានិ កោសម្ពកកុសុម្ភាទីនំ តេលានិ.

ឥទានិ មធុវិកតិំ ទស្សេតុំ ‘‘ខុទ្ទាភមរមធុករិ-មក្ខិកាហិ កត’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦២៣) ខុទ្ទាតិ ខុទ្ទមក្ខិកា. ភមរាតិ មហាភមរមក្ខិកា. ទណ្ឌកេសុ មធុករា មធុករិមក្ខិកា នាម. ឯតាហិ តីហិ មក្ខិកាហិ កតំ មធុ នាមាតិ អត្ថោ. ‘‘មធុ នាម មក្ខិកាមធូ’’តិ បាឡិយំ (បារា. ៦២៣; បាចិ. ២៦០) វុត្តត្តា អញ្ញេហិ តុម្ពដកាទីហិ កតំ សត្តាហកាលិកំ ន ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ ផាណិតំ ទស្សេតុំ ‘‘រសាទិឧច្ឆុវិកតិ, បក្កាបក្កា ច ផាណិត’’ន្តិ អាហ. បក្កា ច អបក្កា ច រសាទិឧច្ឆុវិកតិ ផាណិតន្តិ អត្ថោ. មធុកបុប្ផផាណិតំ បុរេភត្តំ សាមិសំ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ សត្តាហំ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ. តស្ស សត្តាហាតិក្កមេ ទុក្កដំ. ចិញ្ចផាណិតញ្ច អម្ពផាណិតញ្ច យាវកាលិកមេវ.

៩១. ឥទានិ ឯតេសុ វសាតេលស្ស ឱទិស្ស អនុញ្ញាតត្តា តំ វិសុំ ឧទ្ធរិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សវត្ថុបក្កា សាមំ វា’’តិអាទិមាហ. សត្តវិធញ្ហិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦២៣) ឱទិស្សំ នាម ព្យាធោទិស្សំ បុគ្គលោទិស្សំ កាលោទិស្សំ សមយោទិស្សំ ទេសោទិស្សំ វសោទិស្សំ ភេសជ្ជោទិស្សន្តិ.

តត្ថ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អមនុស្សិកាពាធេ អាមកមំសំ អាមកលោហិត’’ន្តិ (មហាវ. ២៦៤) វុត្តំ, ឥទំ ព្យាធោទិស្សំ នាម. ឯត្ថ បន កាលេបិ វិកាលេបិ កប្បិយាកប្បិយមំសលោហិតំ វដ្ដតិ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, រោមន្ថកស្ស រោមន្ថន’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៧៣) ឯវំ អនុញ្ញាតំ បុគ្គលោទិស្សំ នាម. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ មហាវិកដានិ ទាតុំ គូថំ មុត្តំ ឆារិកំ មត្តិក’’ន្តិ (មហាវ. ២៦៨) ឯវំ សប្បទដ្ឋកាលេ អប្បដិគ្គហិតកំ អនុញ្ញាតំ កាលោទិស្សំ នាម. គណភោជនាទិ សមយោទិស្សំ នាម. គណង្គណូបាហនានិ ទេសោទិស្សំ នាម. វសោទិស្សំ នាម ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វសានិ ភេសជ្ជានី’’តិ (មហាវ. ២៦២) ឯវំ វសានាមេន អនុញ្ញាតំ. តំ ឋបេត្វា មនុស្សវសំ សព្ពេសំ កប្បិយាកប្បិយវសានំ តេលំ តំតទត្ថិកានំ តេលបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. ភេសជ្ជោទិស្សំ នាម ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តានិ បញ្ច ភេសជ្ជានី’’តិ (មហាវ. ២៦១) ឯវំ ភេសជ្ជនាមេន វុត្តានិ សប្បិអាទីនិ បញ្ច.

យថា បន ខីរទធិអាទីហិ បក្កតេលំ បច្ឆាភត្តំ ន វដ្ដតិ, ន ឯវមិទំ. ឥទំ បន តេលំ សវត្ថុកបក្កម្បិ វដ្ដតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សវត្ថុបក្កា សាមំ វា’’តិ វុត្តំ. វសំ ឱលោកេត្វា ‘‘សវត្ថុបក្កា’’តិ វុត្តំ. សាមំ បក្កា វាតិ អត្ថោ. យថា សវត្ថុកប្បដិគ្គហិតត្តា សាមំបក្កត្តា ទធិអាទីហិ បក្កតេលំ អត្តនា កតំ បុរេភត្តម្បិ ន វដ្ដតិ, ន ឯវមិទំ. ឥទំ បន អត្តនា សវត្ថុកបក្កម្បិ បុរេភត្តម្បិ បច្ឆាភត្តម្បិ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ បន ការណូបចារេន វសាតេលំ ‘‘វសា’’តិ វុត្តំ.

កាលេតិ បុរេភត្តកាលេ បរេហិ វា អត្តនា វា បក្កាតិ អត្ថោ. បច្ឆាភត្តំ បន បចិតុំ ន វដ្ដតិ ‘‘កាលេ បដិគ្គហិតំ កាលេ និប្បក្កំ កាលេ សំសដ្ឋ’’ន្តិ (មហាវ. ២៦២) វុត្តត្តា. តស្មា ‘‘កាលេ’’តិ វុត្តំ. យោ បន វិកាលេ បដិគ្គហេត្វា វិកាលេ បចិត្វា វិកាលេ បរិស្សាវេត្វា បរិភុញ្ជតិ, សោ តីណិ ទុក្កដានិ អាបជ្ជតិ.

អមានុសាតិ ឯត្ថ (មហាវ. ២៦២) បន អច្ឆវសាទីនំ អនុញ្ញាតត្តា ឋបេត្វា មនុស្សវសំ សព្ពេសំ អកប្បិយមំសានំ វសា អនុញ្ញាតាតិ វេទិតព្ពា. មំសេសុ ហិ មនុស្សហត្ថិមំសាទីនិ ទស មំសានិ បដិក្ខិត្តានិ, វសា បន ឯកា មនុស្សវសា ឯវ.

អនុបសម្បន្នេន (បារា. អដ្ឋ. ២.៦២៣) កតនិព្ពដ្ដិតវសាតេលំ បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតំ បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ សត្តាហំ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ. យំ បនេត្ថ សុខុមរជសទិសំ មំសំ វា ន្ហារុ វា អដ្ឋិ វា លោហិតំ វា, តំ អព្ពោហារិកំ. សចេ សយំ ករោតិ, បុរេភត្តំ បដិគ្គហេត្វា បចិត្វា បរិស្សាវេត្វា សត្តាហំ និរាមិសមេវ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. និរាមិសបរិភោគញ្ហិ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ ‘‘កាលេ បដិគ្គហិតំ កាលេ និប្បក្កំ កាលេ សំសដ្ឋំ តេលបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ (មហាវ. ២៦២). អញ្ញេសន្តិ សប្បិអាទីនំ. វត្ថុន្តិ យាវកាលិកភូតំ វត្ថុំ. យាវកាលិកវត្ថូនំ វត្ថុំ ន បចេតិ សម្ពន្ធោ.

៩២. ឥទានិ យាវជីវិកវិកតិំ ទស្សេតុំ ‘‘ហលិទ្ទី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាយមនុត្តានបទត្ថោ (មហាវ. ២៦៣; បាចិ. អដ្ឋ. ២៤៨-២៤៩) – បញ្ចមូលាទិកញ្ចាបីតិ ឯត្ថ ទ្វិបញ្ចមូលេន សទ្ធិំ អញ្ញានិបិ តគ្គតិកានិ មូលភេសជ្ជានិ គហិតានីតិ ញាតព្ពំ.

៩៣-៥. ពិឡង្គាទីនិ ផលភេសជ្ជានិ. តត្ថ (មហាវ. ២៦៣) គោដ្ឋផលន្តិ មទនផលន្តិ វទន្តិ. កប្បាសាទីនំ បណ្ណន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥមេ បន វុត្តប្បការា មូលភេសជ្ជផលភេសជ្ជបណ្ណភេសជ្ជវសេន វុត្តា សព្ពេ កប្បិយា. ឥមេសំ បុប្ផផលបណ្ណមូលា សព្ពេបិ កប្បិយា យាវជីវិកាយេវ. ឋបេត្វា ឧច្ឆុនិយ្យាសំ សព្ពោ ច និយ្យាសោ សរសញ្ច ឧច្ឆុជំ តចំ ឋបេត្វា សព្ពោ ច តចោតិ សម្ពន្ធោ.

៩៦. មធុនា (បារា. អដ្ឋ. ២.៦២៣) អមក្ខិតំ សុទ្ធសិត្ថញ្ច. មធុមក្ខិតំ បន សត្តាហកាលិកមេវ. យញ្ច កិញ្ចីតិ ឱទនំ មំសំ អដ្ឋិអាទីនីតិ អត្ថោ.

៩៧. ‘‘យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ នេវ ខាទនីយេ ខាទនីយត្ថំ ផរន្តិ, ន ភោជនីយេ ភោជនីយត្ថំ ផរន្តិ, តានិ បដិគ្គហេត្វា យាវជីវំ បរិហរិតុំ, សតិ បច្ចយេ បរិភុញ្ជិតុំ, អសតិ បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តស្ស អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ២៦៣) វុត្តត្តា ‘‘អាហារត្ថមសាធេន្តំ, សព្ពំ តំ យាវជីវិក’’ន្តិ វុត្តំ.

៩៨. សព្ពស្សាតិ គិលានស្សាបិ អគិលានស្សបីតិ អត្ថោ. កាលិកត្តយន្តិ យាវកាលិកំ វជ្ជេត្វា អវសេសំ សតិ បច្ចយេ វិកាលេ កប្បតីតិ អត្ថោ.

៩៩. ជនយន្តុភោតិ ជនយន្តិ ឧភោ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យាវកាលិកយាមកាលិកសង្ខាតា ឧភោ កាលិកា អត្តនោ កាលមតិក្កមិត្វា បរិភុត្តា បាចិត្តិំ ជនយន្តីតិ អត្ថោ. កិញ្ច ភិយ្យោ (មហាវ. ២៧៤; មហាវ. អដ្ឋ. ២៧៤; កង្ខា. អដ្ឋ. សន្និធិការកសិក្ខាបទវណ្ណនា) – ឧភោបិ បនេតេ អកប្បិយកុដិយំ វុត្តា អន្តោវុត្ថំ ទុក្កដញ្ច, បុនទិវសេ បរិភុញ្ជតោ សន្និធិំ បាចិត្តិយញ្ច ជនយន្តីតិ អត្ថោ.

១០០. អនារុឡ្ហេតិ បាឡិយំ អនាគតេ មនុស្សសប្បិអាទិម្ហីតិ អត្ថោ.

១០១. និស្សដ្ឋលទ្ធន្តិ (បារា. ៦២៤) វិនយកម្មំ កត្វា បុន លទ្ធន្តិ អត្ថោ. វិកប្បេន្តស្ស សត្តាហេតិ សត្តាហព្ភន្តរេ សាមណេរស្ស ‘‘ឥទំ សប្បិំ តេល’’ន្តិអាទិនា នយេន នាមំ គហេត្វា ‘‘តុយ្ហំ វិកប្បេមី’’តិ វា ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស វិកប្បេមី’’តិ វា សម្មុខាបិ វា បរម្មុខាបិ វា វិកប្បេន្តស្ស អនាបត្តីតិ សម្ពន្ធោ. បាឡិយំ បន ‘‘អនាបត្តិ អន្តោសត្តាហេ អធិដ្ឋេតិ, វិស្សជ្ជេតិ, នស្សតិ, វិនស្សតិ, ឌយ្ហតិ, អច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហន្តិ, វិស្សាសំ គណ្ហន្តី’’តិ (បារា. ៦២៥) ឯត្តកមេវ វុត្តំ, ‘‘វិកប្បេមី’’តិ ឥទំ បន នត្ថិ. កិញ្ចាបិ នត្ថិ, អថ ខោ ‘‘អនធិដ្ឋិតេ អធិដ្ឋិតសញ្ញី និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, អវិកប្បិតេ វិកប្បិតសញ្ញី និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បារា. ៦២៤) អាបត្តិវារេ អាគតត្តា ថេរេន ទស្សិតំ. តំ ទស្សេន្តេនាបិ សចេ ឧបសម្បន្នស្ស វិកប្បេតិ, អត្តនោ ឯវ សន្តកំ ហោតិ, បដិគ្គហណម្បិ ន វិជហតិ, តស្មា ឧបសម្បន្នវសេន អទស្សេត្វា អនុបសម្បន្នវសេន ទស្សិតំ. តស្ស ហិ វិកប្បិតេ បដិគ្គហណម្បិ វិជហតិ, អាបត្តិបិ ន ហោតីតិ. អធិដ្ឋតោតិ អព្ភញ្ជនាទីនិ អធិដ្ឋហន្តស្ស អនាបត្តីតិ អត្ថោ. សចេ បន សត្តាហព្ភន្តរេ និរបេក្ខោ ហុត្វា អនុបសម្បន្នស្ស បរិច្ចជតិ, បរិច្ចត្តត្តា អនាបត្តិ, ឥតរស្ស ច អប្បដិគ្គហិតត្តា ឧភិន្នម្បិ កាយិកបរិភោគោ វដ្ដតិ. អនិស្សគ្គិយត្តា បន ពាហិរបរិភោគេន វដ្ដតិ. ‘‘តានិ បដិគ្គហេត្វា សត្តាហបរមំ សន្និធិការកំ បរិភុញ្ជិតព្ពានី’’តិ (បារា. ៦២៣) ឯវំ និយមេត្វា អនុញ្ញាតត្តា វុត្តំ ‘‘អញ្ញស្ស ទទតោបិ ច អនាបត្តី’’តិ.

១០២. សព្ភាវន្តិ អត្តនោ សភាវំ. យស្មា គាហាបយន្តិ, តស្មា ឯវមុទីរិតន្តិ វុត្តន្តិ អត្ថោ. ឥទានិ វក្ខមានំ សន្ធាយ ‘‘ឯវ’’ន្តិ វុត្តំ.

១០៣-៥. សត្តាហំ យាវជីវិកន្តិ (មហាវ. ៣០៥; មហាវ. អដ្ឋ. កង្ខា. អដ្ឋ. សន្និធិការកសិក្ខាបទវណ្ណនា) សត្តាហកាលិកញ្ច យាវជីវិកញ្ចាតិ អត្ថោ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? សត្តាហកាលិកយាវជីវិកទ្វយំ សេសកាលិកសម្មិស្សំ សម្ភិន្នរសំ កត្វា បរិភុញ្ជតោ សន្និធិបាចិត្តិ ហោតីតិ ឧទីរិតន្តិ. តទហុ បដិគ្គហិតំ តទហេវាតិ អត្ថោ. សេសន្តិ សត្តាហកាលិកយាវជីវិកទ្វយំ. ឥតរន្តិ យាវជីវិកំ. បុរេ បដិគ្គហិតំ វា ហោតុ, តទហុ វា បដិគ្គហិតំ, យាវជីវិកំ សត្តាហកាលិកេន សត្តាហំ កប្បតីតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘យាវកាលិកេន, ភិក្ខវេ, យាមកាលិកំ, សត្តាហកាលិកំ, យាវជីវិកំ តទហុ បដិគ្គហិតំ កាលេ កប្បតិ, នោ វិកាលេ. យាមកាលិកេន, ភិក្ខវេ, សត្តាហកាលិកំ, យាវជីវិកំ តទហុ បដិគ្គហិតំ យាមេ កប្បតិ, យាមាតិក្កន្តេ ន កប្បតិ. សត្តាហកាលិកេន, ភិក្ខវេ, យាវជីវិកំ បដិគ្គហិតំ សត្តាហំ កប្បតិ, សត្តាហាតិក្កន្តេ ន កប្បតី’’តិ ហិ ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៣០៥) វុត្តំ. ឯត្ថ បន ‘‘តទហុ បដិគ្គហិត’’ន្តិ វិសេសវចនស្ស នត្ថិតាយ បុរេ បដិគ្គហិតម្បិ វដ្ដតីតិ សិទ្ធន្តិ. កាលិកវិនិច្ឆយោ.

កាលិកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.