ខុទ្ទសិក្ខា-បុរាណដីកា

គន្ថារម្ភកថា

យោ ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ, វិទិត្វា ទុក្ខិតំ ជនំ;

តថាបិ នាវពុជ្ឈន្តមនុកម្បាយ ចោទិតោ.

ពោធាយ បណិធិំ កត្វា, បត្តោ សម្ពោធិមុត្តមំ;

តស្ស បាទេ នមស្សិត្វា, ធម្មំ សង្ឃញ្ច សាធុកំ.

បុព្ពាចរិយបាទេសុ, ឋបេត្វា សីសមត្តនោ;

ថេរេន ធម្មសិរិនា, ថិរសីលេន យា កតា.

‘‘អាទិតោ ឧបសម្បន្នសិក្ខិតព្ព’’ន្តិអាទិនា;

ខុទ្ទសិក្ខា សមាសេន, តស្សា អត្ថវិនិច្ឆយំ.

លិខិស្សាមិ ហិតត្ថាយ, អាទិកម្មិកភិក្ខុនំ;

តត្ថ យុត្តំ គហេតព្ពមយុត្តំ តុជ្ឈិតព្ពកន្តិ;

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា

(ក) ឯត្ថាហ – កតមា ខុទ្ទសិក្ខា, កថំ សិក្ខិតព្ពា, កស្មា សិក្ខិតព្ពា, កេ សិក្ខន្តិ, កេ សិក្ខិតសិក្ខាតិ? វុច្ចតេ – អធិសីលអធិចិត្តអធិបញ្ញាវសេន តិស្សោ សិក្ខា, គន្ថវសេនេត្ថ សង្ខិបិត្វា វុត្តត្តា តទ្ទីបនោ គន្ថោ ‘‘ខុទ្ទសិក្ខា’’តិ វុច្ចតិ, អថ វា ‘‘ខុទ្ទំ អនេលកំ មធុបដល’’ន្តិអាទីនិ វិយ សិក្ខាកាមានំ មធុរតាយ ខុទ្ទា ច តា សិក្ខា ចាតិ ខុទ្ទសិក្ខា, អថ វា ‘‘ខុទ្ទបុត្តម្ហិ សមណ បោស ម’’ន្តិអាទីសុ វិយ ពហុវិធត្តាបិ ខុទ្ទា ច តា សិក្ខិតព្ពតោ សិក្ខា ចាតិ ខុទ្ទសិក្ខា. អធិសីលសិក្ខា បនេត្ថ ចារិត្តវារិត្តវសេន ទុវិធម្បិ សីលំ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេន តប្បដិបក្ខេ កិលេសេ តទង្គប្បហានវសេន បជហន្តេន សិក្ខិតព្ពា, អធិចិត្តសិក្ខា បន យថាវុត្តេសុ អារម្មណេសុ អភិយោគករណវសេន ឈានប្បដិបក្ខានំ នីវរណគណានំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ កុរុមានេន សិក្ខិតព្ពា, អធិបញ្ញាសិក្ខា បន យថានុរូបំ សមុច្ឆេទវសេន សានុសយេ កិលេសេ សមុច្ឆិន្ទន្តេន សិក្ខិតព្ពា.

កស្មា សិក្ខិតព្ពាតិ ឯត្ថ –

ជាតិអាទីហិ ទុក្ខេហិ, អនេកេហិ ឧបទ្ទុតំ;

ខន្ធលោកំ ជហិត្វាន, បត្តុំ ខេមំ បុរំ សិវំ.

កល្យាណបុថុជ្ជនេន សហ សត្ត សេក្ខា សិក្ខន្តិ. អរហន្តោ សិក្ខិតសិក្ខា.

យេ វីតមោហា មុនិបុង្គវស្ស;

សិស្សេសុ អគ្គា មុនិនា បសត្ថា;

តេ តីសុ សិក្ខាសុ សមត្តសិក្ខា;

តតោ បរេ កេន សមត្តសិក្ខាតិ.

អាទិតោតិ ឯត្ថ អាទិម្ហិយេវាតិ អត្ថោ, អាទិតោ បដ្ឋាយាតិ វា. ឧបសម្បន្នេន ច ឧបសម្បន្នាយ ច សិក្ខិតព្ពំ ឧបសម្បន្នសិក្ខិតព្ពំ. សហ មាតិកាយ សមាតិកំ. បុព្ពេ វុត្តប្បការំ ខុទ្ទសិក្ខំ បវក្ខាមិ អាទរេន, បការេន វា វក្ខាមិ រតនត្តយំ វន្ទិត្វាតិ អត្ថោ. អបិច ថេរោ អាទិតោតិ វចនេន សទ្ធាបព្ពជិតានំ កុលបុត្តានំ អាលសិយទោសេន អប្បដិបជ្ជន្តានំ អញ្ញាណទោសេន អញ្ញថា បដិបជ្ជន្តានំ សំវេគំ ជនេតិ. កថំ? អតិទុល្លភំ ខណសមវាយំ បដិលភិត្វា តង្ខណំ ន កុសីតេន វា និរត្ថកកថាបសុតេន វា វីតិនាមេតព្ពំ, កិំ កាតព្ពំ? អាទិតោ បដ្ឋាយ និរន្តរមេវ តីសុ សិក្ខាសុ អាទរោ ជនេតព្ពោតិ. ឯត្ថាហ – កិំ តំ រតនត្តយំ នាម, យំ វន្ទិត្វា ថេរោ ខុទ្ទសិក្ខំ បវក្ខតីតិ? វុច្ចតេ – ពុទ្ធរតនំ ធម្មរតនំ សង្ឃរតនន្តិ ឥមានិ តីណិ រតនានិ. តានិ ហិ រតិជននដ្ឋេន ‘‘រតនានី’’តិ វុច្ចន្តិ. អបិច –

‘‘ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;

អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនំ តេន វុច្ចតី’’តិ. (ទី. នី. អដ្ឋ. ២.៣៣; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.២២៣; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៦.៣; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.២២៦; មហានិ. អដ្ឋ. ៥០; ឧទា. អដ្ឋ. ៤៥) –

ឥមិស្សា គាថាយ វសេន រតនត្ថោ វេទិតព្ពោ.

មាតិកាវណ្ណនា

(ខ-ជ) ឥទានិ ‘‘សមាតិក’’ន្តិ វុត្តត្តា មាតិកំ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘បារាជិកា ច ចត្តារោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. សព្ពសិក្ខានំ បន មូលភូតត្តា អធិសីលសិក្ខាវ បឋមំ វុត្តា. ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយា’’តិ (សុំ. និ. ១.១.២៣, ១៩២; បេដកោ. ២២; មិ. ប. ២.១.៩) ហិ វុត្តំ. តត្រាបិ មហាសាវជ្ជត្តា, មូលច្ឆេជ្ជវសេន បវត្តនតោ ច សព្ពបឋមំ ជានិតព្ពាតិ បារាជិកាវ បឋមំ វុត្តាតិ. ឥទានិ យថានិក្ខិត្តានិ មាតិកាបទានិ បដិបាដិយា វិត្ថារេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘បារាជិកា ច ចត្តារោ’’តិ បឋមបទំ ឧទ្ធដំ, តស្សាយមត្ថោ – បារាជិកាតិ បរាជិតា បរាជយមាបន្នា, សិក្ខាបទំ អតិក្កមិត្វា តេនេវ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា, តាយ វា បរាជយមាបាទិតានមេតំ អធិវចនំ, តេ បន ចត្តារោតិ វុត្តំ ហោតិ.

១. បារាជិកនិទ្ទេសវណ្ណនា

១-២. ឥទានិ តេ ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គត្តយេ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ មនុស្សាមនុស្សតិរច្ឆានគតានំ វសេន តិស្សោ ឥត្ថិយោ, តយោ ឧភតោព្យញ្ជនកា, តយោ បណ្ឌកា, តយោ បុរិសាតិ បារាជិកវត្ថុភូតានំ និមិត្តានំ និស្សយា ទ្វាទសមត្តា ហោន្តិ, តេសំ វច្ចមគ្គប្បស្សាវមគ្គមុខមគ្គវសេន តយោ មគ្គា. តត្ថ មនុស្សិត្ថិយា តយោ, អមនុស្សិត្ថិយា តយោ, តិរច្ឆានគតិត្ថិយា តយោតិ នវ, តថា មនុស្សឧភតោព្យញ្ជនកាទីនំ. មនុស្សបណ្ឌកាទីនំ បន វច្ចមគ្គមុខមគ្គវសេន ទ្វេ ទ្វេ កត្វា ឆ, តថា មនុស្សបុរិសាទីនន្តិ សព្ពេសំ វសេន តិំស មគ្គា ហោន្តិ. តេ សព្ពេ បរិគ្គហេត្វា ឥធ ‘‘មគ្គត្តយេ’’តិ វុត្តំ, តស្មិំ មគ្គត្តយេតិ អត្ថោ. អនិក្ខិត្តសិក្ខោតិ ភិក្ខុភាវតោ ចវិតុកាមតាចិត្តេន យថាលក្ខណំ អបច្ចក្ខាតសិក្ខោតិ អត្ថោ. សន្ថតសន្ថតេតិ វត្ថាទីសុ យេន កេនចិ សន្ថតេ វា អសន្ថតេ វា. អល្លោកាសេតិ មគ្គត្តយស្ស បកតិវាតេន អសម្ផុដ្ឋប្បទេសេ. និមិត្តន្តិ អង្គជាតំ. សំសន្ថតំ វា អសន្ថតំ វាតិ អត្តនោ អង្គជាតំ វត្ថាទីនំ អញ្ញតរេន បដិច្ឆន្នំ វា អប្បដិច្ឆន្នំ វា. ឧបាទិណ្ណន្តិ អនដ្ឋកាយប្បសាទំ. វុត្តប្បការេ មគ្គត្តយេ បវេសន្តោ ចុតោ បារាជិកោតិ សម្ពន្ធោ. នដ្ឋកាយប្បសាទំ បន បីឡកំ វា ចម្មខិលំ វា លោមំ វា បវេសន្តស្ស ទុក្កដំ, មនុស្សានំ បន ជីវមានកសរីរេ អក្ខិនាសាកណ្ណច្ឆិទ្ទវត្ថិកោសេសុ សត្ថកាទីហិ កតវណេ វា មេថុនរាគេន តិលពីជមត្តម្បិ អង្គជាតំ បវេសន្តស្ស ថុល្លច្ចយំ, អវសេសសរីរេសុ ឧបកច្ឆកាទីសុ ច ទុក្កដំ. តិរច្ឆានគតានំ ហត្ថិអស្សគោណគទ្រភឱដ្ឋមហិំសាទីនំ នាសាយ ថុល្លច្ចយំ, តថា តេសំ វត្ថិកោសេសុ. សព្ពេសម្បិ តិរច្ឆានគតានំ អក្ខិកណ្ណវណេសុ ទុក្កដំ, តថា តេសំ អវសេសសរីរេសុបិ.

ឥទានិ បវេសនំ នាម ន កេវលំ អត្តុបក្កមេនេវ ហោតិ, ភិក្ខុបច្ចត្ថិកាទីនំ បន វសេន បរូបក្កមេនាបិ ហោតិ, តត្ថាបិ សេវនចិត្តេ សតិ បារាជិកោ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – យោ ភិក្ខុ បវេសនបវិដ្ឋឋិតឧទ្ធារណក្ខណេសុ សាទិយតិ, តស្មិំ ខណេ សេវនចិត្តំ ឧបដ្ឋបេតិ, សោបិ បារាជិកោ ហោតិ. យោ បន ភិក្ខុ សព្ពសោ អសាទិយន្តោ អាសីវិសមុខំ អង្គារកាសុញ្ច បវិដ្ឋំ វិយ មញ្ញតិ, សោ និប្បរាធោ ហោតិ. ឯត្ថ ឋិតំ នាម សុក្កវិស្សដ្ឋិសមយប្បវត្តិ.

បឋមំ.

៣-៤. ឥទានិ ទុតិយំ ទស្សេតុំ ‘‘អាទិយេយ្យា’’តិអាទិមាហ. ‘‘អាទិយេយ្យា’’តិអាទីនំ បទានំ ‘‘អទិន្នំ ថេយ្យចិត្តេន ភវេ បារាជិកោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. អាទិយេយ្យាតិ អារាមាទិំ អភិយុញ្ជិត្វា យោ ភិក្ខុ គណ្ហេយ្យ, សោ ភវេ បារាជិកោតិ អត្ថោ. ឯវំ សេសេសុបិ. ហរេយ្យាតិ វេតនេន វា មិត្តភាវេន វា អញ្ញស្ស ភណ្ឌំ ហរន្តោ បុន ថេយ្យចិត្តេ ឧប្បន្នេ ‘‘សីសេ ភារំ ថេយ្យចិត្តោ អាមសតី’’តិអាទិនា គណ្ហេយ្យាតិ អត្ថោ. អវហរេយ្យាតិ ‘‘ឧបនិក្ខិត្តំ ភណ្ឌំ ‘ទេហិ មេ ភណ្ឌ’ន្តិ វុច្ចមានោ ‘នាហំ គណ្ហាមី’’តិអាទិនា អវហរេយ្យ. ឥរិយាបថំ កោបេយ្យាតិ ‘‘សហភណ្ឌហារកំ នេស្សាមី’’តិ តេនេវ បុរិសេន តំ នេតុំ តស្ស គមនបថំ វារេត្វា អញ្ញេន មគ្គេន តំ សន្តជ្ជេត្វា នេតិ, ឯវំ នេន្តស្ស តស្ស បុរិសស្ស បឋមបាទេ ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយបាទុទ្ធារេ បារាជិកំ. ‘‘ថលដ្ឋំ ភណ្ឌំ ថេយ្យចិត្តោ អាមសតី’’តិអាទិនា ឋានា ចាវេយ្យ. បរិកប្បិតដ្ឋានំ វា សុង្កឃាតំ វា អតិក្កាមេន្តោ សង្កេតំ វីតិនាមេយ្យ. យំ កិញ្ចិ បរបរិគ្គហិតំ សស្សាមិកំ ភណ្ឌំ តេហិ សាមិកេហិ កាយេន វា វាចាយ វា ន ទិន្នន្តិ អទិន្នំ.

ឥទានិ ន ឥមិនាវ អាការេន អវហារកោ បារាជិកោ ហោតិ, អញ្ញថាបិ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ថេយ្យាវហារកោ ច ពលាវហារកោ ច កុសាវហារកោ ច បដិច្ឆន្នាវហារកោ ច បរិកប្បាវហារកោ ច ភវេ បារាជិកោតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ថេយ្យាវហារោ នាម សន្ធិច្ឆេទាទីហិ វា កំសកូដមានកូដតុលាកូដាទីហិ វា វញ្ចេត្វា គហណំ. បសយ្ហាវហារោ ពលាវហារោ. កុសសង្កមនំ កត្វា បរកោដ្ឋាសគ្គហណំ កុសាវហារោ. បរភណ្ឌំ បំសុអាទិនា បដិច្ឆាទេត្វា សាមិកេសុ អបស្សិត្វា គតេសុ បច្ចាគន្ត្វា គហណំ បដិច្ឆន្នាវហារោ. បរិកប្បាវហារោ បន ទុវិធោ ភណ្ឌោកាសវសេន. តត្ថ ‘‘សាដកោ ចេ, គណ្ហិស្សាមិ, សុត្តញ្ចេ, ន គណ្ហិស្សាមី’’តិ ភណ្ឌំ បរិកប្បេត្វា អន្ធការេ បសិព្ពកំ គណ្ហាតិ. តត្ថ ចេ សាដកោ ហោតិ, ឧទ្ធារេយេវ បារាជិកំ. សចេ សុត្តំ ហោតិ, រក្ខតិ, បុន ‘‘សុត្ត’’ន្តិ ញត្វាបិ ‘‘យំ លទ្ធំ, តំ គហេតព្ព’’ន្តិ ឧគ្គណ្ហន្តោ ឧទ្ធារេយេវ បារាជិកំ, អយំ ភណ្ឌបរិកប្បោ. ឱកាសបរិកប្បោ គព្ភទ្វារប្បមុខវិហារាទីនំ វសេន បរិច្ឆេទំ ករោតិ ‘‘សចេ មំ ឯត្ថន្តរេ បស្សន្តិ, ទស្សាមិ, នោ ចេ បស្សន្តិ, គណ្ហិត្វា គច្ឆាមី’’តិ, តស្ស តំ បរិកប្បិតបរិច្ឆេទំ អតិក្កមន្តស្ស បទវារេន បារាជិកំ វេទិតព្ពំ, អយំ ឱកាសបរិកប្បោ.

ឥទានិ ឥមស្មិំ អទិន្នាទានេ វិនិច្ឆយនយំ ទស្សេតុំ ‘‘ភណ្ឌកាលគ្ឃទេសេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថាតិ អទិន្នាទានេ. និច្ឆយោតិ វិនិច្ឆយោ កាតព្ពោតិ អត្ថោ. តត្ថ កេនចិ ភិក្ខុនា ‘‘មយា ឥទំ នាម ភណ្ឌំ ថេយ្យចិត្តេន គហិត’’ន្តិ វុត្តេ វិនយធរេន សហសាវ តំ អាបត្តិំ អនារោបេត្វា តស្ស ភណ្ឌស្ស សាមិកអស្សាមិកភាវំ ឧបបរិក្ខិត្វា យទិ សស្សាមិកំ, តស្ស ភណ្ឌស្ស អគ្ឃវសេន អាបត្តិយា ការេតព្ពោ. សចេ និរាលយកាលេ គហិតំ, បារាជិកេន ន ការេតព្ពោ, អយំ ភណ្ឌវសេន វិនិច្ឆយោ.

កាលោតិ អវហារកាលោ. តទេវ ហិ ភណ្ឌំ កទាចិ មហគ្ឃំ ហោតិ, កទាចិ អប្បគ្ឃំ, តស្មា យស្មិំ កាលេ អវហដំ, តស្មិំ កាលេ យោ តស្ស អគ្ឃោ, តេន អគ្ឃេន អាបត្តិយា ការេតព្ពោ, អយំ កាលវសេន វិនិច្ឆយោ.

អគ្ឃោតិ ភណ្ឌគ្ឃោ. នវភណ្ឌស្ស ហិ យោ អគ្ឃោ, សោ បច្ឆា បរិហាយតិ, តស្មា សព្ពទា ភណ្ឌំ បកតិអគ្ឃវសេនេវ ន ការេតព្ពំ, អយំ អគ្ឃវសេន វិនិច្ឆយោ. ទេសោតិ អវហារទេសោ. ភណ្ឌុដ្ឋានទេសេ ហិ ភណ្ឌំ អប្បគ្ឃំ ហោតិ, អញ្ញត្ថ មហគ្ឃំ, តស្មា យស្មិំ ទេសេ ភណ្ឌំ អវហដំ, តស្មិំយេវ ទេសេ អគ្ឃេន ការេតព្ពោ, អយំ ទេសវសេន វិនិច្ឆយោ.

បរិភោគេនបិ សាដកាទិកស្ស ភណ្ឌស្ស អគ្ឃោ បរិហាយតិ, តស្មា តស្ស បរិភោគវសេន បរិហីនាបរិហីនភាវោ ឧបបរិក្ខិតព្ពោ, អយំ បរិភោគវសេន វិនិច្ឆយោ.

ទុតិយំ.

៥. ឥទានិ តតិយំ ទស្សេតុំ ‘‘មនុស្សវិគ្គហ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ មនុស្សវិគ្គហន្តិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណេន សទ្ធិំ ឧប្បន្នំ កលលរូបំ អាទិំ កត្វា បកតិយា វីសតិវស្សសតាយុកស្ស សត្តស្ស យាវ មរណកាលា ឯត្ថន្តរេ អនុបុព្ពេន វុទ្ធិប្បត្តោ អត្តភាវោ, ឯសោ មនុស្សវិគ្គហោ នាម, ឯវរូបំ មនុស្សវិគ្គហន្តិ អត្ថោ. ចិច្ចាតិ វធកចេតនាវសេន សញ្ចេតេត្វា បកប្បេត្វា អភិវិតរិត្វា វីតិក្កមោតិ អត្ថោ. ជីវិតា វា វិយោជយេតិ វុត្តប្បការំ មនុស្សវិគ្គហំ កលលកាលេបិ តាបនមទ្ទនេហិ វា ភេសជ្ជសម្បទានេន វា តតោ វា ឧទ្ធម្បិ តទនុរូបេន ឧបក្កមេន សន្តតិវិកោបនវសេន យោ ជីវិតា វិយោជេយ្យ, សោ ចុតោ ភវេតិ សម្ពន្ធោ. កិញ្ច ភិយ្យោ – ‘‘សត្ថហារកំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ហរតីតិ ហារកំ, កិំ ហរតិ? ជីវិតំ, ហរិតព្ពន្តិ វា ហារកំ, ឧបនិក្ខិបិតព្ពន្តិ អត្ថោ, សត្ថញ្ច តំ ហារកញ្ចាតិ សត្ថហារកំ. អស្សាតិ មនុស្សវិគ្គហស្ស. យថា មនុស្សវិគ្គហោ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ តំ អសិអាទិសត្ថំ បដិលភតិ, តថា សយំ មរណចេតនោ មរណាធិប្បាយោ ហុត្វា ឧបនិក្ខិបេយ្យ. សោបិ ចុតោ ភវេតិ អត្ថោ. ឯតេន ថាវរប្បយោគំ ទស្សេតិ.

៦-៧. ឥទានិ ‘‘មរណវណ្ណំ វា សំវណ្ណេយ្យា’’តិអាទិវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘គាហេយ្យ មរណូបាយំ, វទេយ្យ មរណេ គុណ’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘សត្ថំ វា អាហរ, វិសំ វា ខាទ, រជ្ជុយា វា ឧព្ពន្ធិត្វា កាលំ ករោហី’’តិអាទិនា នយេន មរណត្ថាយ ឧបាយំ គាហេយ្យ. មរណសំវណ្ណនា បនេត្ថ ពហុវិធា ‘‘កាយេន សំវណ្ណេតិ, វាចាយ កាយវាចាយ ទូតេន លេខាយ វា សំវណ្ណេតី’’តិ វុត្តត្តា. តត្ថ កាយេន សំវណ្ណេតិ នាម កាយេន វិញ្ញាបេតិ. ‘‘យោ បបាតេ បបតនាទីនិ កត្វា មរតិ, សោ ធនំ វា លភតិ, យសំ វា លភតិ, សគ្គំ វា គច្ឆតី’’តិអាទិនា នយេន សំវណ្ណេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. តស្ស វចនំ សុត្វា កោចិ ‘‘មរិស្សាមី’’តិ ទុក្ខំ វេទនំ ឧប្បាទេតិ, ថុល្លច្ចយំ. មរតិ ចេ, បារាជិកំ. ឯវំ សេសេសុបិ. ទូតេន សំវណ្ណនាយំ បន ទូតស្ស សាសនំ អារោចាបេតិ ‘‘ឯវំ អារោចេហី’’តិ, ‘‘យោ ឯវំ មរតិ, សោ ធនំ វា លភតី’’តិ សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ. លេខាយ សំវណ្ណេតិ នាម គិរិបព្ពតបុរាណាទិលេខំ លិខតិ, ‘‘យោ ឯវំ មរតី’’តិអាទិ វុត្តនយមេវ. ឯត្ថាបិ យោ មរណូបាយំ វា គាហេយ្យ, មរណេ វា គុណំ វទេយ្យ, សោ ចុតោ ភវេតិ សម្ពន្ធោ.

ឥទានិ បន ឥមស្ស មនុស្សវិគ្គហស្ស ឆព្ពិធេ បយោគេ ទស្សេតុំ ‘‘បយោគា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. សាហត្ថិកនិស្សគ្គិកអាណត្តិកថាវរឥទ្ធិមយវិជ្ជាមយានំ វសេន តស្ស មនុស្សវិគ្គហស្ស ឆប្បយោគាតិ អធិប្បាយោ. តត្ថ សាហត្ថិកោតិ សយំ មារេន្តស្ស កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា បហរណំ. និស្សគ្គិកោតិ ទូរេ ឋិតំ មារេតុកាមស្ស កាយាទីហិ ឧសុសត្តិយន្តបាសាណាទីនំ និស្សជ្ជនំ. អាណត្តិកោតិ ‘‘អសុកំ នាម មារេហី’’តិ អញ្ញំ អាណាបេន្តស្ស អាណាបនំ. ថាវរោតិ ឱបាតក្ខណនំ, អបស្សេនសំវិធានំ, អសិអាទីនំ ឧបនិក្ខិបនំ, តឡាកាទីសុ វិសសម្បយោជនំ, រូបូបហារោតិ ឯវមាទិ. កម្មវិបាកជាយ ឥទ្ធិយា បយោជនំ ឥទ្ធិបយោគំ. មារណត្ថាយ វិជ្ជានំ បរិជប្បនំ វិជ្ជាមយោតិ.

ឥទានិ ឥមេសុ ឆសុ បយោគេសុ អាណត្តិយំ សង្កេតវិសង្កេតតំ ទស្សេតុំ ‘‘កាលវត្ថាវុធិរិយាបថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កាលោតិ បុព្ពណ្ហសាយន្ហាទិកាលោ ច យោព្ពនថាវរិយាទិកាលោបិ ច. ឥមេសុ យំ កិញ្ចិ កាលំ និយមេត្វា ‘‘ឥមស្មិំ នាម កាលេ មារេហី’’តិ អាណត្តោ សចេ តស្មិំយេវ កាលេ មារេតិ, អាណត្តិក្ខណេយេវ បារាជិកំ. សចេ និយមិតកាលតោ បុរេ វា បច្ឆា វា មារេតិ, អាណាបកោ មុច្ចតិ. វត្ថូតិ មារេតព្ពោ បុគ្គលោ. សចេ អាណត្តោ តមេវ មារេតិ, អាណាបកស្ស អាណត្តិក្ខណេយេវ បារាជិកំ. អថ អញ្ញំ មារេតិ, អាណាបកោ មុច្ចតិ. ឯវំ សេសេសុបិ វុត្តនយេនេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. អាវុធន្តិ អសិអាទិ. ឥរិយាបថោតិ មារេតព្ពស្ស គមនំ វា និសជ្ជា វាតិ ឯវមាទិកោ. កិរិយាវិសេសោតិ វិជ្ឈនំ វា ឆេទនំ វា ភេទនំ វា សូលារោបនំ វាតិ ឯវមាទិកោ. ឱកាសោតិ គាមោ វា វនំ វា គេហំ វាតិ ឯវមាទិកោ. ឥមេសុ យថា យថា វធកោ អាណត្តោ, តថា តថា កតេ អាណាបកស្ស អាបត្តិ, អញ្ញថា កតេ វិសង្កេតោ ហោតិ. អាណត្តិយំ បន អយំ វិសេសោ ‘‘អធិដ្ឋាយាតិ អធិដ្ឋហិត្វា អាណាបេតិ ‘ឯវំ វិជ្ឈ, ឯវំ បហរ, ឯវំ ឃាតេហី’’តិ វុត្តាយ បាឡិយា លព្ភតីតិ ញាតព្ពោ.

តតិយំ.

៨-៩. ឥទានិ ចតុត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ឈានាទិភេទ’’ន្តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – ‘‘ឈានំ វិមោក្ខោ សមាធិ សមាបត្តិ ញាណទស្សនំ មគ្គភាវនា ផលសច្ឆិកិរិយា កិលេសប្បហានំ វិនីវរណតា ចិត្តស្ស សុញ្ញាគារេ អភិរតី’’តិ ឯវំ វុត្តំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ អត្តនិ នត្ថិតាយ នោសន្តំ ‘‘មយិ អត្ថី’’តិ អត្តនិ វា តំ ‘‘អហំ ឯត្ថ សន្ទិស្សាមី’’តិ អត្តានំ វា តត្ថ ឧបនេត្វា ទីបេន្តោ ចុតោ ភវេ. កោដ្ឋាសំ វាតិ ឯត្ថ ‘‘ឈានលាភី, វិមោក្ខលាភី, សមាធិលាភី, សមាបត្តិលាភីម្ហី’’តិ ឯវមាទិនា នយេន កោដ្ឋាសតោ វាតិ អត្ថោ. ឯកេកំ វាតិ ‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស លាភី, ទុតិយស្ស ឈានស្ស លាភីម្ហី’’តិ ឯវមាទិនា នយេន ឯកេកំ វាតិ អត្ថោ. ‘‘អតីតភវេ សោតាបន្នោម្ហី’’តិ វទតោ អតីតភវំ សន្ធាយ កថិតត្តា បារាជិកំ នត្ថិ, តស្មា ‘‘បច្ចុប្បន្នភវស្សិត’’ន្តិ វុត្តំ, តស្ស បច្ចុប្បន្នភវនិស្សិតំ កត្វាតិ អត្ថោ. អញ្ញាបទេសរហិតន្តិ ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតិ, សោ ភិក្ខុ បឋមស្ស ឈានស្ស លាភី’’តិអាទិនា នយេន អញ្ញាបទេសំ វិនាតិ អត្ថោ. ឯវំ ទីបេន្តោ ហិ ថុល្លច្ចយមាបជ្ជតិ. ទីបេន្តោតិ ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិំ, សមាបជ្ជាមិ, សមាបន្នោ, បឋមស្ស ឈានស្ស លាភីម្ហិ, វសីម្ហិ, សច្ឆិកតំ អស្សា’’តិ ឯវមាទិនា នយេន ទីបេន្តោតិ អត្ថោ. ‘‘អធិគតោ’’តិ មានោ អធិមានោ, សោ យស្ស នត្ថិ, សោ អនធិមានិកោ. កេន ឯវំ ទីបេន្តោតិ ចេ? តំ ទស្សេតុំ ‘‘កាយេន វាចា’’តិអាទិ វុត្តំ, កាយេន វា វាចាយ វា តទុភយេន វាតិ អត្ថោ. វិញ្ញត្តិបថេតិ យត្ថ ឋិតោ មនុស្សជាតិកោ គហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា តស្ស វចនំ បកតិសោតេន សុត្វា សមនន្តរមេវ ‘‘ឥមំ នាម ឯស វទតី’’តិ ជានាតិ, តត្ថ ឋត្វា ទីបេន្តោ ចុតោ ភវេ, ន ទេវព្រហ្មាទីសុ អញ្ញតរេន ញាតេតិ អត្ថោ.

ចតុត្ថំ.

១០. ឥទានិ ចតុន្នម្បិ សាធារណវិនិច្ឆយំ វត្តុំ ‘‘បារាជិកេតេ ចត្តារោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថាយំ សង្ខេបោ – ចត្តារោបិ ឯតេ បារាជិកា ‘‘ឯកកម្មំ ឯកុទ្ទេសោ សមសិក្ខតា’’តិ ឯវំ វុត្តសំវាសស្ស អភព្ពតាយ អសំវាសា, យថាបុរេ បុព្ពេ គិហិកាលេ ច អនុបសម្បន្នកាលេ ច អសំវាសិកា, ឯវំ បច្ឆា បារាជិកំ អាបន្នាបិ អសំវាសាតិ. កិញ្ច ភិយ្យោ – អភព្ពា ភិក្ខុភាវាយ បុន តេន អត្តភាវេន ឧបសម្បទាយ អវត្ថុតាយ ឧបសម្បន្នា ភវិតុម្បិ អភព្ពាតិ អត្ថោ. កិំ វិយាតិ ចេ? សីសច្ឆិន្នោវ ជីវិតុំ, យថាបិ សីសច្ឆិន្នោ តេន អត្តភាវេន បុន ជីវិតុំ អភព្ពោ, ឯវមិមេ ចត្តារោតិ អធិប្បាយោ.

១១. ឥទានិ ឥមេសុ ចតូសុ បារាជិកេសុ យេ បរិយាយាណត្តីហិ សម្ភវន្តិ, តេ ទស្សេតុំ ‘‘បរិយាយោ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បរិយាយោតិ មរណាធិប្បាយស្ស កាយបយោគោ វា វចីបយោគោ វា. តស្មា ‘‘យោ ឦទិសេ មុហុត្តេ សត្ថំ វា អាហរិត្វា វិសំ វា ខាទិត្វា សោព្ភាទីសុ វា បបតិត្វា មរតិ, សោ ធនំ វា លភតិ, យសំ វា លភតី’’តិអាទិនា នយេន មរណំ អភិនន្ទន្តោ ‘‘ឥទំ សុត្វា យោ កោចិ មរតូ’’តិ យោ បរិយាយេន វទតិ, តំ សុត្វា សចេ កោចិ តថា មរតិ, បារាជិកំ. និយមិតេន បន យំ សន្ធាយ វុត្តំ, តស្សេវ មរណេ បារាជិកំ. អាណត្តិ បន វុត្តត្ថាយេវ. តតិយេ មនុស្សវិគ្គហបារាជិកេ លព្ភតីតិ សម្ពន្ធោ. ទុតិយេ បន អទិន្នាទានេ អាណត្តិ ឯវ លព្ភតិ, ន បរិយាយោតិ អត្ថោ. កស្មា នំ បរិយាយេន នាបជ្ជតីតិ? យថា មនុស្សវិគ្គហេ ‘‘មរណវណ្ណំ វា សំវណ្ណេយ្យា’’តិ វុត្តំ, តថា ឥធ អទិន្នាទានេ ‘‘វណ្ណំ វា សំវណ្ណេយ្យា’’តិ អវុត្តត្តា. សេសេសូតិ បឋមចតុត្ថេសុ បរិយាយាណត្តិទ្វយំ ន លព្ភតីតិ អត្ថោ.

១២. ឥទានិ ចតូសុបិ យថាសម្ភវំ អង្គភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘សេវេតុកាមតាចិត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ មេថុនធម្មស្សាតិ មេថុនធម្មបារាជិកស្ស. ពុធាតិ វិនយធរា.

១៣. មនុស្សសន្តិ មនុស្សសន្តកតា. ឯតេន បេតតិរច្ឆានគតបរិគ្គហេសុ អនាបត្តីតិ ទីបិតំ ហោតិ. តថាសញ្ញីតិ មនុស្សសន្តកវសេន បរបរិគ្គហិតសញ្ញីតិ អត្ថោ. វត្ថុនោ គរុតាតិ បញ្ចមាសកំ វា អតិរេកបញ្ចមាសកំ វា តទគ្ឃនកំ ភណ្ឌំ វា ហោតីតិ អត្ថោ. អវហារោ ចាតិ បញ្ចវីសតិយា អវហារេសុ យេន កេនចិ អវហារោ ហោតីតិ អត្ថោ. អទិន្នាទានហេតុយោតិ អទិន្នាទានបារាជិកស្ស ឯតានិ បញ្ច អង្គានីតិ អធិប្បាយោ.

១៤. បាណោ មានុស្សកោតិ មនុស្សជាតិកបាណោ. តស្មិំ បាណេ បាណសញ្ញិតា. ឃាតចេតនាតិ វធកចេតនា. បយោគោតិ តំសមុដ្ឋិតោ សាហត្ថិកាទីនំ ឆន្នំ បយោគានំ អញ្ញតរបយោគោ. តេន បយោគេន មរណំ. បញ្ចេតេ វធហេតុយោតិ មនុស្សវិគ្គហបារាជិកស្ស បញ្ច អង្គានីតិ អត្ថោ.

១៥. អសន្តតាតិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស អត្តនិ អសន្តតា ចាតិ អត្ថោ. បាបមិច្ឆតាយារោចនាតិ ឥមិនា យោ កេវលំ បាបមិច្ឆតំ វិនា មន្ទត្តា មោមូហត្តា ភណតិ, តស្ស អនាបត្តីតិ ទីបិតំ ហោតិ. តស្សាតិ យស្ស អារោចេតិ, តស្ស មនុស្សជាតិតា ច. ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតិ, សោ ភិក្ខុ អរហា’’តិអាទិនា (បរិ. ១៦០, ៣៣៦) នាញ្ញាបទេសោ ច. តទេវាតិ តទា ឯវ តង្ខណេយេវ ជាននំ. អសន្តទីបនេតិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនបារាជិកេតិ អត្ថោ.

១៦. ឥទានិ ‘‘បារាជិកា ច ចត្តារោ’’តិ ឯត្ថ ច-សទ្ទេន សង្គហិតេហិ សទ្ធិំ សមោធានេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អសាធារណា ចត្តារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកា វជ្ជប្បដិច្ឆាទិកា ឧក្ខិត្តានុវត្តិកា អដ្ឋវត្ថុកាតិ ឥមេ ចត្តារោ ភិក្ខុនីនំ ភិក្ខូហិ អសាធារណា នាម. ឯតាសុ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកា នាម យា កាយសំសគ្គរាគេន អវស្សុតា តេនេវ រាគេន អវស្សុតស្ស មនុស្សបុរិសស្ស អក្ខកានំ អធោ, ជាណុមណ្ឌលានំ កប្បរានញ្ច ឧបរិ យេន កេនចិ សរីរាវយវេន អាមសនាទិំ សាទិយតិ, តស្សា អធិវចនំ. យា បន ភិក្ខុនី អញ្ញិស្សា ភិក្ខុនិយា បារាជិកសង្ខាតំ វជ្ជំ ជានំ បដិច្ឆាទេតិ, សា វជ្ជប្បដិច្ឆាទិកា នាម. សមគ្គេន បន សង្ឃេន ឧក្ខិត្តំ ភិក្ខុំ យា ភិក្ខុនី យំទិដ្ឋិកោ សោ ហោតិ, តស្សា ទិដ្ឋិយា គហណវសេន អនុវត្តតិ, សា ឧក្ខិត្តានុវត្តិកា នាម. យា បន កាយសំសគ្គរាគេន តិន្តា តថាវិធស្សេវ បុរិសស្ស ហត្ថគ្គហណំ វា សង្ឃាដិកណ្ណគ្គហណំ វា សាទិយតិ, កាយសំសគ្គសង្ខាតស្ស អសទ្ធម្មស្ស បដិសេវនត្ថាយ បុរិសស្ស ហត្ថបាសេ សន្តិដ្ឋតិ វា, តត្ថ ឋត្វា សល្លបតិ វា, សង្កេតំ វា គច្ឆតិ, បុរិសស្ស អាគមនំ វា សាទិយតិ, កេនចិ វា បដិច្ឆន្នោកាសំ បវិសតិ, ហត្ថបាសេ ឋត្វា កាយំ ឧបសំហរតិ, អយំ អដ្ឋវត្ថុកា នាមាតិ វេទិតព្ពា.

អភព្ពកា ឯកាទសាតិ ឯត្ថ បណ្ឌកោ ថេយ្យសំវាសកោ តិត្ថិយបក្កន្តកោ តិរច្ឆានគតោ មាតុឃាតកោ បិតុឃាតកោ អរហន្តឃាតកោ ភិក្ខុនិទូសកោ សង្ឃភេទកោ លោហិតុប្បាទកោ ឧភតោព្យញ្ជនកោតិ ឥមេ ឯកាទស អភព្ពបុគ្គលា នាម. វិព្ភន្តា ភិក្ខុនីតិ យទា ភិក្ខុនី វិព្ភមិតុកាមា ហុត្វា សេតវត្ថំ វា កាសាយមេវ វា គិហិនិវាសនាការេន និវាសេតិ, តទា បារាជិកមាបន្នា នាម ហោតិ, បុន ឧបសម្បទំ ន លភតិ, សា ច បារាជិកាតិ អត្ថោ. មុទុបិដ្ឋិកោ នាម កតបរិកម្មាយ មុទុកាយ បិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ. សោ ឯត្តាវតា ន បារាជិកោ, អថ ខោ យទា អនភិរតិយា បីឡិតោ អត្តនោ អង្គជាតំ អត្តនោ មុខមគ្គវច្ចមគ្គេសុ អញ្ញតរំ បវេសេតិ, តទា បារាជិកោ ហោតិ.

១៧-១៨. លម្ពីតិ អង្គជាតស្ស ទីឃត្តា ឯវំ វុត្តោ. សោបិ យទា អនភិរតិយា បីឡិតោ អត្តនោ អង្គជាតំ អត្តនោ មុខេ វា វច្ចមគ្គេ វា បវេសេតិ, តទា បារាជិកោ ហោតិ. មុខេន គណ្ហន្តោតិ ឯត្ថ យោ អនភិរតិយា បីឡិតោ បរស្ស សុត្តស្ស វា បមត្តស្ស វា អង្គជាតំ អត្តនោ មុខេន គណ្ហាតិ, សោ ចាតិ អត្ថោ. តត្ថេវាតិ បរស្ស អង្គជាតេវាតិ អត្ថោ. យោ អនភិរតិយា បីឡិតោ បរស្ស អង្គជាតំ កម្មនិយំ ទិស្វា អត្តនោ វច្ចមគ្គេន តស្ស ឧបរិ និសីទតិ, តំ អត្តនោ វច្ចមគ្គំ បវេសេតិ, សោ ចាតិ អត្ថោ. ឯតេ ចត្តារោ អនុលោមិកា មេថុនស្សាតិ សម្ពន្ធោ. កថមិតិ ចេ? មគ្គេ មគ្គប្បវេសនសទិសតាយ, ន ឧភិន្នំ រាគវសេន សទិសភាវូបគតានំ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិសទិសតាយ. ឥធាគតា ចត្តារោតិ មេថុនធម្មាទិវសេន បារាជិកា ចត្តារោ ចាតិ ឯវំ សមោធានតោ ចតុវីសតិ បារាជិកាតិ អត្ថោ.

ឯត្ថាហ – មាតុឃាតកបិតុឃាតកអរហន្តឃាតកា តតិយបារាជិកំ អាបន្នា, ភិក្ខុនិទូសកោ លម្ពីអាទយោ ចត្តារោ បឋមបារាជិកំ អាបន្នាយេវាតិ កត្វា កុតោ ចតុវីសតីតិ? អធិប្បាយោ បនេត្ថ អត្ថិ, មាតុឃាតកាទយោ ហិ ចត្តារោ ឥធ អនុបសម្បន្នាយេវ អធិប្បេតា, លម្ពីអាទយោ ចត្តារោ កិញ្ចាបិ បឋមបារាជិកេន សង្គហិតា, យស្មា ឯកេន បរិយាយេន មេថុនធម្មំ អប្បដិសេវិនោបិ ហោន្តិ, តស្មា វិសុំ វុត្តាតិ. បារាជិកវិនិច្ឆយោ.

បារាជិកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សង្ឃាទិសេសនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩. ឥទានិ សង្ឃាទិសេសំ បកាសេតុំ ‘‘គរុកា នវា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. គរុកាតិ សង្ឃាទិសេសា ឥធ អធិប្បេតា, អញ្ញត្ថ បន បារាជិកាបិ សង្គយ្ហន្តិ. កស្មា ‘‘តេរសា’’តិ អវត្វា ‘‘នវា’’តិ វុត្តន្តិ ចេ? វីតិក្កមក្ខណេយេវ អាបជ្ជិតព្ពត្តា បឋមាបត្តិកា វុត្តា, យាវតតិយកា បន ចត្តារោ សង្ឃាទិសេសា សង្ឃាយត្តត្តា ចិរេន អាបជ្ជន្តីតិ ន វុត្តា. តត្ថ មោចេតុកាមតាតិ មោចេតុកាមតាយាតិ អត្ថោ ‘‘អលជ្ជិតា’’តិអាទីសុ វិយ. ឥមិនា បន នយេន មោចនស្សាទោ មុច្ចនស្សាទោ មុត្តស្សាទោ មេថុនស្សាទោ ផស្សស្សាទោ កណ្ឌូវនស្សាទោ ទស្សនស្សាទោ និសជ្ជនស្សាទោ វាចស្សាទោ គេហសិតបេមំ វនភង្គិយន្តិ ឯកាទស អស្សាទា វុត្តា, តេសុ ឯកំយេវ មោចនស្សាទំ គហេត្វា សេសា បដិក្ខិត្តា ហោន្តិ.

តេសំ អស្សាទានំ វសេន ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ – មោចេតុំ អស្សាទោ មោចនស្សាទោ. មោចនស្សាទចេតនាយ និមិត្តេ ឧបក្កមតិ, មុច្ចតិ, សង្ឃាទិសេសោ. ន មុច្ចតិ ចេ, ថុល្លច្ចយំ. មុច្ចនស្សាទេ សចេ អត្តនោ ធម្មតាយ មុច្ចមានំ អស្សាទេតិ, ន ឧបក្កមតិ, អនាបត្តិ. សចេ មុច្ចមានំ អស្សាទេន្តោ ឧបក្កមិត្វា មោចេតិ, សង្ឃាទិសេសោវ. អត្តនោ ធម្មតាយ មុត្តេ អស្សាទោ មុត្តស្សាទោ. ឯត្ថាបិ ឧបក្កមស្ស នត្ថិតាយ អនាបត្តិ. ឯវំ សព្ពត្ថ. មេថុនស្សាទេន ឥត្ថិំ គណ្ហន្តស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តិ, អយំ មេថុនស្សាទោ. ផស្សស្សាទោ ទុវិធោ អជ្ឈត្តិកោ ពាហិរោ ចាតិ. តត្ថ អជ្ឈត្តិកេ តាវ អត្តនោ និមិត្តំ ‘‘ថទ្ធំ មុទុកន្តិ ជានិស្សាមី’’តិ វា លោលភាវេន វា កីឡាបយតោ សចេ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. ពាហិរផស្សស្សាទេ កាយសំសគ្គរាគេន មាតុគាមំ ផុសតោ អាលិង្គតោ ច មុត្តេ អនាបត្តិ. កណ្ឌូវនស្សាទេ ទទ្ទុកច្ឆាទីនំ វសេន ខជ្ជមានំ និមិត្តំ កណ្ឌូវនស្សាទេន កណ្ឌូវតោ មុត្តេបិ អនាបត្តិ. ទស្សនស្សាទេ មាតុគាមស្ស អនោកាសំ ឧបនិជ្ឈាយតោ មុត្តេបិ អនាបត្តិ. និសជ្ជនស្សាទេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ រហោ និសិន្នស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តិ. វាចាយ អស្សាទោ វាចស្សាទោ. តេន អស្សាទេន មាតុគាមំ មេថុនប្បដិសំយុត្តាហិ វាចាហិ ឱភាសន្តស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តិ. គេហសិតបេមេ មាតាទីនំ មាតាទិបេមេន អាលិង្គនាទិំ ករោន្តស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តិ. វនភង្គេ ច សន្ថវករណត្ថាយ ឥត្ថិយា បេសិតំ បុប្ផាទិវនភង្គសញ្ញិតំ បណ្ណាការំ ‘‘ឥត្ថន្នាមាយ នាម ឥទំ មេ បេសិត’’ន្តិ អស្សាទេន អាមសន្តស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តិ. ឯតេសុ បន មោចនស្សាទវសេនេវ ឧបក្កមន្តស្ស អាបត្តិ, សេសានំ វសេន អនាបត្តីតិ វេទិតព្ពំ.

សុក្កស្សាតិ ‘‘នីលំ បីតកំ លោហិតកំ ឱទាតំ តក្កវណ្ណំ ទកវណ្ណំ តេលវណ្ណំ ខីរវណ្ណំ ទធិវណ្ណំ សប្បិវណ្ណ’’ន្តិ (បារា. ២៣៧) ឯវំ អាគតេសុ ទសសុ វណ្ណេសុ យស្ស កស្សចិ សុក្កស្សាតិ អធិប្បាយោ. ឧបក្កម្មាតិ ‘‘អជ្ឈត្តរូបេ មោចេតិ, ពហិទ្ធារូបេ មោចេតិ, អជ្ឈត្តពហិទ្ធារូបេ មោចេតិ, អាកាសេ កដិំ កម្បេន្តោ មោចេតី’’តិ (បារា. ២៣៧) ឯវំ វុត្តេសុ ចតូសុ ឧបាយេសុ អញ្ញតរេន ឧបាយេន ‘‘រាគូបត្ថម្ភេ មោចេតិ, វច្ចូបត្ថម្ភេ មោចេតិ, បស្សាវូបត្ថម្ភេ មោចេតិ, វាតូបត្ថម្ភេ មោចេតិ, ឧច្ចាលិង្គបាណកទដ្ឋូបត្ថម្ភេ មោចេតី’’តិ ឯវំ វុត្តេសុ បញ្ចសុ កាលេសុ កិស្មិញ្ចិ កាលេ អង្គជាតេ កម្មនិយំ បត្តេ ‘‘អារោគ្យត្ថាយ មោចេតិ, សុខត្ថាយ មោចេតិ, ភេសជ្ជត្ថាយ, ទានត្ថាយ, បុញ្ញត្ថាយ, យញ្ញត្ថាយ, សគ្គត្ថាយ, ពីជត្ថាយ, វីមំសត្ថាយ, ទវត្ថាយ មោចេតី’’តិ (បារា. ២៣៧) ឯវំ វុត្តេសុ ទសសុ អធិប្បាយេសុ យេន កេនចិ អធិប្បាយេន ហត្ថាទីសុ យេន កេនចិ ឧបក្កមិត្វាតិ អត្ថោ. វិមោចយន្តិ អន្តមសោ យំ ឯកា ខុទ្ទកមក្ខិកា បិវេយ្យ, តត្តកម្បិ មោចេន្តោតិ អត្ថោ. អញ្ញត្រ សុបិនន្តេនាតិ យា សុបិនន្តេ សុក្កវិស្សដ្ឋិ ហោតិ, តំ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. សមណោតិ យោ កោចិ ឧបសម្បន្នោ. គរុកន្តិ សង្ឃាទិសេសំ. ផុសេតិ អាបជ្ជេយ្យាតិ អត្ថោ.

សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទំ បឋមំ.

២០. ឥទានិ កាយសំសគ្គំ ទីបេតុំ ‘‘ឥត្ថិសញ្ញី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ឥត្ថិសញ្ញីតិ តទហុជាតាយបិ មនុស្សិត្ថិយា ឥត្ថិសញ្ញីយេវ ហុត្វាតិ អត្ថោ. សចេ តត្ថ វេមតិកោ វា បណ្ឌកបុរិសតិរច្ឆានគតសញ្ញី វា ហោតិ, ថុល្លច្ចយំ, តថា ឥត្ថិយា កាយេន កាយប្បដិពទ្ធាមសនេ ច កាយប្បដិពទ្ធេន កាយាមសនេ ច យក្ខីបេតីបណ្ឌកានំ កាយេន កាយាមសនេ ច. បុរិសតិរច្ឆានគតិត្ថីនំ បន កាយេន កាយាមសនេបិ ទុក្កដំ, តថា យក្ខីអាទីនំ កាយេន កាយប្បដិពទ្ធាទីសុ ច. មតិត្ថិយា បន ថុល្លច្ចយំ. កាយសំសគ្គរាគវាតិ ឥមិនា មាតុបេមាទិំ មោក្ខាធិប្បាយញ្ច បដិក្ខិបតិ. សម្ផុសន្តោតិ កាយសំសគ្គរាគេន ឧបក្កម្ម អន្តមសោ លោមេនបិ មនុស្សិត្ថិំ សម្ផុសន្តោតិ អត្ថសម្ពន្ធោ. ឥមិនា យោ ឥត្ថិយា អាលិង្គតោបិ កាយេន ន វាយមតិ, កេវលំ ផស្សំយេវ អនុភវតិ, តស្ស អនាបត្តីតិ ទីបិតំ ហោតិ.

កាយសំសគ្គសិក្ខាបទំ ទុតិយំ.

២១. ឥទានិ ទុដ្ឋុល្លវាចំ បកាសេតុំ ‘‘តថា សុណន្តិ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តថាតិ ឥត្ថិសញ្ញី. មនុស្សិត្ថិំ សុណន្តិន្តិ សម្ពន្ធោ. សុណន្តិន្តិ ឥមិនា បដិពលាយបិ ឥត្ថិយា អវិញ្ញត្តិបថេ ឋិតាយ ទូតេន វា បណ្ណេន វា អារោចេន្តស្ស ទុដ្ឋុល្លវាចាបត្តិន ហោតីតិ ទីបិតំ ហោតិ. វិញ្ញុញ្ចាតិ ឥមិនា យា មហល្លិកាបិ ពាលាបិ ឯឡមូគាបិ អសទ្ធម្មប្បដិសំយុត្តំ កថំ ន ជានាតិ, សា ឥធ នាធិប្បេតាតិ ទស្សេតិ. វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គានំ វសេន មគ្គំ វា មេថុនំ វា អារព្ភាតិ សម្ពន្ធោ. ទុដ្ឋុល្លវាចាយ រាគោ ទុដ្ឋុល្លវាចារាគោ, តេន ទុដ្ឋុល្លវាចារាគេន. តំ អស្សាទេន្តោ ឱភាសេត្វា ទុរុត្តវចនំ វត្វា គរុកំ ផុសេតិ អត្ថោ.

កថំ ទ្វេ មគ្គេ អារព្ភ បសំសតិ គរហតិ? តត្ថ បសំសាយបិ តាវ ‘‘ឥត្ថិលក្ខណេន សុភលក្ខណេន សមន្នាគតាសី’’តិ វទតិ, ន តាវសីសំ ឯតិ. ‘‘តវ វច្ចមគ្គោ ច បស្សាវមគ្គោ ច សុភោ សុសណ្ឋានោ ទស្សនីយោ, ឦទិសេន នាម ឥត្ថិលក្ខណេន សុភលក្ខណេន សមន្នាគតាសី’’តិ វទតិ, សីសំ ឯតិ, សង្ឃាទិសេសោ ហោតីតិ អត្ថោ. គរហណេ បន ‘‘សិខរណីសិ, សម្ភិន្នាសិ, ឧភតោព្យញ្ជនាសី’’តិ ឥមានិ តីណិ សុទ្ធានិយេវ សីសំ ឯន្តិ វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គានំ និយតវចនត្តា អច្ចោឡារិកត្តា ច. អញ្ញានិ បន ‘‘អនិមិត្តាសិ, និមិត្តមត្តាសី’’តិអាទីនិ មគ្គានំ អនិយតវចនត្តា មេថុនេន ឃដេត្វា វុត្តានិ ឯវ សីសំ ឯន្តិ. មេថុនប្បដិសំយុត្តេ ‘‘ទេហិ មេ, អរហសិ មេ ទាតុ’’ន្តិអាទីហិ បន សីសំ ន ឯតិ, ‘‘មេថុនធម្មំ ទេហី’’តិអាទិនា មេថុនធម្មេ ឃដិតេយេវ សង្ឃាទិសេសោ. ឥត្ថិយា វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គេ ឋបេត្វា អធក្ខកំ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលំ អាទិស្ស វណ្ណាទិភណនេ ថុល្លច្ចយំ, តថា យក្ខីបេតីបណ្ឌកេសុ វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គេ មេថុនេបិ. ឥមេសំ បន យក្ខីអាទីនំ អធក្ខកាទិកេ វុត្តប្បការេ បទេសេ ទុំក្កដំ, តថា ឥត្ថិយាទីនំ ឧព្ភក្ខកេ អធោជាណុមណ្ឌលេ កាយប្បដិពទ្ធេ ចាតិ.

ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទំ តតិយំ.

២២. ឥទានិ អត្តកាមបារិចរិយំ ទស្សេតុំ ‘‘វត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ វត្វាតិ ទុដ្ឋុល្លោភាសនេ វុត្តប្បការំ ឥត្ថិំ ឥត្ថិសញ្ញីយេវ ហុត្វា វត្វាតិ អត្ថោ. អត្តកាមុបដ្ឋានវណ្ណន្តិ ឯត្ថ មេថុនធម្មសង្ខាតេន កាមេន ឧបដ្ឋានំ កាមុបដ្ឋានំ, អត្តនោ អត្ថាយ កាមុបដ្ឋានំ អត្តកាមុបដ្ឋានំ, អត្តនា វា កាមិតំ ឥច្ឆិតន្តិ អត្តកាមំ, សយំ មេថុនរាគវសេន បត្ថិតន្តិ អត្ថោ, អត្តកាមញ្ច តំ ឧបដ្ឋានញ្ចាតិ អត្តកាមុបដ្ឋានំ, តស្ស វណ្ណោ អត្តកាមុបដ្ឋានវណ្ណោ, តំ អត្តកាមុបដ្ឋានវណ្ណំ. ‘‘ឯតទគ្គំ, ភគិនិ, បារិចរិយានំ យា មាទិសំ សីលវន្តំ កល្យាណធម្មំ ព្រហ្មចារិំ ឯតេន ធម្មេន បរិចរេយ្យា’’តិ ឯវំ វត្វាតិ សម្ពន្ធោ. មេថុនរាគិនោតិ ឥមិនា គិលានបច្ចយាទីហិ ឧបដ្ឋានស្ស វណ្ណំ ភណតោ អនាបត្តីតិ ទីបិតំ ហោតិ. វាចា មេថុនយុត្តេនាតិ ឯត្ថ មេថុនយុត្តេនេវ វាចាយ មេថុនយាចនេ គរុកំ ហោតិ, ន អញ្ញថាតិ អធិប្បាយោ.

អត្តកាមបារិចរិយសិក្ខាបទំ ចតុត្ថំ.

២៣. ឥទានិ សញ្ចរិត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘បដិគ្គហេត្វា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ បដិគ្គហេត្វាតិ ឥត្ថិយា វា បុរិសេន វា ឧភិន្នំ មាតាទីហិ វា ‘‘ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា ឯវំ ភណាហី’’តិ វុត្តោ តេសំ វចនំ ‘‘សាធូ’’តិ វា ‘‘ហោតូ’’តិ វា ‘‘ភណាមី’’តិ វា យេន កេនចិ អាការេន វចីភេទំ កត្វា, សីសកម្បនាទីហិ វា សម្បដិច្ឆិត្វាតិ អត្ថោ. សន្ទេសន្តិ ឯត្ថ បន ឥត្ថី ទសវិធា មាតុរក្ខិតា បិតុរក្ខិតា មាតាបិតុរក្ខិតា ភាតុរក្ខិតា ភគិនិរក្ខិតា ញាតិរក្ខិតា គោត្តរក្ខិតា ធម្មរក្ខិតា សារក្ខា សបរិទណ្ឌាតិ. ទស ភរិយាយោ ធនក្កីតា ឆន្ទវាសិនី ភោគវាសិនី បដវាសិនី ឱទបត្តកិនី ឱភដចុម្ពដកា ទាសី ច ភរិយា ច កម្មការី ច ភរិយា ច ធជាហដា មុហុត្តិកា ចាតិ.

តាសុ មាតុរក្ខិតា ភិក្ខុំ បហិណតិ ‘‘គច្ឆ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ ព្រូហិ ‘ហោមិ ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ធនក្កីតា…បេ… មុហុត្តិកា ចា’’តិ, អយំ ឥត្ថិយា សន្ទេសោ នាម. សចេ មាតុរក្ខិតាយ មាតាបិតាភាតាភគិនិអាទយោ ភិក្ខុំ បហិណន្តិ ‘‘គច្ឆ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ ព្រូហិ ‘ហោតុ ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ធនក្កីតា…បេ… មុហុត្តិកា ចា’’តិ, អយម្បិ ឥត្ថិយា សន្ទេសោយេវ នាម. ឯវំ បិតុរក្ខិតាទីសុបិ នយោ នេតព្ពោ. បុរិសោ ភិក្ខុំ បហិណតិ ‘‘គច្ឆ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ មាតុរក្ខិតំ ព្រូហិ…បេ… សបរិទណ្ឌំ ព្រូហិ ‘ហោតុ កិរ ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ធនក្កីតា…បេ… មុហុត្តិកា ចា’’តិ, អយំ បុរិសស្ស សន្ទេសោ នាម. សចេ បុរិសស្ស មាតាបិតាភាតាភគិនិអាទយោ ភិក្ខុំ បហិណន្តិ ‘‘គច្ឆ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ មាតុរក្ខិតំ ព្រូហិ…បេ… សបរិទណ្ឌំ ព្រូហិ ‘ហោតុ ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ធនក្កីតា…បេ… មុហុត្តិកា ចា’’តិ, អយម្បិ បុរិសស្ស សន្ទេសោយេវ នាម, អាណាបនន្តិ អត្ថោ.

វីមំសិត្វាតិ ឯត្ថ វុត្តប្បការេន សាសនំ គហេត្វា តស្សា ឥត្ថិយា វា បុរិសស្ស វា តេសំ អវស្សារោចនកានំ មាតាបិតាភាតាភគិនិអាទីនំ វា អារោចេត្វាតិ អត្ថោ. ហរន្តិ យត្ថ បហិតោ, តត្ថ គន្ត្វា តស្សា ឥត្ថិយា វា បុរិសស្ស វា អារោចេតិ, សា ឥត្ថី វា បុរិសោ វា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆតុ វា, មា វា, លជ្ជាយ វា តុណ្ហី ហោតុ, បុន អាគន្ត្វា តស្សា ឥត្ថិយា វា បុរិសស្ស វា ហរន្តោ គរុកំ ផុសេតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្តាវតា ‘‘បដិគ្គណ្ហតិ វីមំសតិ បច្ចាហរតី’’តិ វុត្តំ អង្គត្តយំ សម្បាទិតំ ហោតិ. ឥមាយ តិវង្គសម្បត្តិយា សង្ឃាទិសេសោ, ឥតោ យេហិ កេហិចិ ទ្វីហិ អង្គេហិ ថុល្លច្ចយំ, ឯកេន ទុក្កដំ. យក្ខីបេតីបណ្ឌកេសុ អង្គត្តយេនបិ ថុល្លច្ចយមេវ, ឯកេន វា ទ្វីហិ វា ទុក្កដន្តិ.

សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទំ បញ្ចមំ.

២៤. ឥទានិ កុដិការសិក្ខាបទំ អាវិ កាតុំ ‘‘សំយាចិតបរិក្ខារ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – ‘‘វាសិំ ទេថ, ផរសុំ ទេថា’’តិអាទិនា សយំ បវត្តិតយាចនាយ គហិតបរិក្ខារំ សំយាចិតបរិក្ខារំ បទភាជនេ វុត្តនយេន សង្ឃំ តិក្ខត្តុំ យាចិត្វា លទ្ធភិក្ខូហិ វា សង្ឃេនេវ វា តត្ថ គន្ត្វា សារម្ភានារម្ភសបរិក្កមនាបរិក្កមនភាវំ ញត្វា អទេសិតវត្ថុកំ ‘‘កុដិ នាម ឧល្លិត្តា វា ហោតិ អវលិត្តា វា ឧល្លិត្តាវលិត្តា វា’’តិ (បារា. ៣៤៩) ឯវំ វុត្តលក្ខណំ កុដិំ. ‘‘តត្រិទំ បមាណំ, ទីឃសោ ទ្វាទស វិទត្ថិយោ សុគតវិទត្ថិយា, តិរិយំ សត្តន្តរា’’តិ (បារា. ៣៤៨) ឯវំ វុត្តបមាណាតិក្កន្តំ, ‘‘មយ្ហំ វាសាគារំ ឯសា’’តិ ឯវំ អត្តា ឧទ្ទេសោ ឯតិស្សាតិ អត្តុទ្ទេសា, តំ អត្តុទ្ទេសំ កត្វា គរុំ សង្ឃាទិសេសំ ផុសេតិ សម្ពន្ធោ. អយំ បនេត្ថ វិនិច្ឆយោ – អទេសិតវត្ថុកំ បមាណាតិក្កន្តំ កុន្ថកិបិល្លិកាទីនំ អាសយេ កតត្តា សារម្ភំ ទ្វីហិ ពលីពទ្ទេហិ យុត្តេន សកដេន គន្តុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អបរិក្កមនំ ឧល្លិត្តាទិភេទំ កុដិំ អត្តនោ វសនត្ថាយ ករោន្តោ វា ការាបេន្តោ វា ‘‘ឥទានិ និដ្ឋានំ គមិស្សតី’’តិ បឋមបិណ្ឌទានេ ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយបិណ្ឌទានេន លេបេ ឃដិតេ ទ្វេ ច សង្ឃាទិសេសេ ទ្វេ ច ទុក្កដានិ, សចេ ទេសិតវត្ថុកាយេវ វា បមាណាតិក្កន្តាយេវ វា ហោតិ, ឯកំ សង្ឃាទិសេសំ ទ្វេ ច ទុក្កដានិ អាបជ្ជតីតិ.

កុដិការសិក្ខាបទំ ឆដ្ឋំ.

២៥. ឥទានិ វិហារការសិក្ខាបទំ ទស្សេតុំ ‘‘មហល្លក’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ មហល្លកន្តិ សស្សាមិកភាវេន សំយាចិតកុដិតោ មហន្តភាវោ ឯតស្ស អត្ថិ, យស្មា វា វត្ថុំ ទេសាបេត្វា បមាណាតិក្កមេនាបិ កាតុំ វដ្ដតិ, តស្មា បមាណមហន្តតាយបិ មហល្លកោ, តំ មហល្លកំ វិហារំ វា កត្វាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ បន អទេសិតវត្ថុកភាវេន ឯកោ សង្ឃាទិសេសោ, សេសំ អនន្តរសទិសមេវ. ឥធ ច តត្ថ ច វាសាគារំ ឋបេត្វា ឧបោសថាគារំ វា ជន្តាឃរំ វា អគ្គិសាលំ វា ភវិស្សតីតិ ឯវមាទិនា នយេន ករោន្តស្ស អនាបត្តិ.

វិហារការសិក្ខាបទំ សត្តមំ.

២៦. ឥទានិ អមូលកសិក្ខាបទំ បកាសេតុំ ‘‘អមូលកេនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អមូលកេនាតិ យំ ចោទកេន ចុទិតកម្ហិ បុគ្គលេ អទិដ្ឋំ អសុតំ អបរិសង្កិតំ, ឥទំ ឯតេសំ ទស្សនសវនបរិសង្កាសង្ខាតានំ មូលានំ អភាវតោ អមូលកំ, តេន អមូលកេន វត្ថុនាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ អទិដ្ឋំ នាម អត្តនោ បសាទចក្ខុនា វា ទិព្ពចក្ខុនា វា អទិដ្ឋំ. អសុតំ នាម តថេវ កេនចិ វុច្ចមានំ ន សុតំ. អបរិសង្កិតំ នាម ចិត្តេន អបរិសង្កិតំ, តំ បន ទិដ្ឋសុតមុតវសេន តិវិធំ. តត្ថ ភិក្ខុញ្ច មាតុគាមញ្ច តថារូបេ ឋានេ ទិស្វា ‘‘អទ្ធា ឥមេហិ កត’’ន្តិ វា ‘‘ករិស្សន្តី’’តិ វា បរិសង្កតិ, ឥទំ ទិដ្ឋបរិសង្កិតំ នាម. អន្ធការេ បដិច្ឆន្នោកាសេ វា ភិក្ខុស្ស ច មាតុគាមស្ស ច វចនំ សុត្វា ទុតិយស្ស អត្ថិភាវំ អជានន្តោ បុព្ពេ វុត្តនយេន បរិសង្កតិ, ឥទំ សុតបរិសង្កិតំ នាម. ធុត្តេហិ ឥត្ថីហិ សទ្ធិំ បច្ចន្តវិហារេសុ បុប្ផគន្ធសុរាទីហិ អនុភវិត្វា គតដ្ឋានំ ទិស្វា ‘‘កេន នុ ខោ ឥទំ កត’’ន្តិ វីមំសន្តោ តត្រ កេនចិ ភិក្ខុនា គន្ធាទីហិ បូជា កតា ហោតិ, ភេសជ្ជត្ថាយ អរិដ្ឋំ វា បីតំ, សោ តស្ស គន្ធំ ឃាយិត្វា ‘‘អយំ សោ ភវិស្សតី’’តិ បរិសង្កតិ, ឥទំ មុតបរិសង្កិតំ នាម. ឯវំ តិវិធាយ បរិសង្កាយ អភាវេន អបរិសង្កិតន្តិ អត្ថោ.

ចោទេន្តោតិ ‘‘បារាជិកំ ធម្មំ អាបន្នោសិ, អស្សមណោសិ, អសក្យបុត្តិយោសី’’តិអាទីហិ វចនេហិ សយំ ចោទេន្តោតិ អត្ថោ. ឯវំ ចោទេន្តស្ស វាចាយ វាចាយ សង្ឃាទិសេសោ. ចោទាបេន្តោ វាតិ អត្តនា តស្ស សមីបេ ឋត្វា អញ្ញំ ភិក្ខុំ អាណាបេត្វា ចោទាបេន្តោ តស្ស អាណត្តស្ស វាចាយ វាចាយ គរុំ ផុសេតិ អត្ថោ. អថ សោបិ ចាវនាធិប្បាយេន ‘‘មយាបិ ទិដ្ឋំ អត្ថី’’តិអាទិនា នយេន ចោទេតិ, ទ្វិន្នម្បិ វាចាយ អាបត្តិ. វត្ថុនា អន្តិមេន ចាតិ ភិក្ខុនោ អនុរូបេសុ ឯកូនវីសតិយា បារាជិកេសុ អញ្ញតរេនាតិ អត្ថោ. ចាវេតុន្តិ ព្រហ្មចរិយា ចាវេតុំ, យោ សុទ្ធំ វា អសុទ្ធំ វា កតូបសម្បទំ បុគ្គលំ សុទ្ធទិដ្ឋិកោ សមានោ ចាវនាធិប្បាយេន ចោទេតិ វា ចោទាបេតិ វា, តស្ស សង្ឃាទិសេសោតិ អធិប្បាយោ. សុណមានន្តិ ឥមិនា បរម្មុខា ទូតេន វា បណ្ណេន វា ចោទេតិ. ចោទេន្តស្ស ន រុហតីតិ ទីបិតំ ហោតិ. បរម្មុខា បន សត្តហិ អាបត្តិក្ខន្ធេហិ វទន្តស្ស ទុក្កដំ.

អមូលកសិក្ខាបទំ អដ្ឋមំ.

២៧. ឥទានិ អញ្ញភាគិយសិក្ខាបទំ ទស្សេតុំ ‘‘អញ្ញស្ស កិរិយ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អញ្ញស្ស កិរិយន្តិ អញ្ញស្ស ខត្តិយាទិជាតិកស្ស បារាជិកស្ស វីតិក្កមសង្ខាតំ កិរិយំ ទិស្វាតិ សម្ពន្ធោ. តេន លេសេនាតិ ‘‘ទស លេសា ជាតិលេសោ នាមលេសោ គោត្តលេសោ លិង្គលេសោ អាបត្តិលេសោ បត្តលេសោ ចីវរលេសោ ឧបជ្ឈាយលេសោ អាចរិយលេសោ សេនាសនលេសោ’’តិ (បារា. ៣៩៤) ឯវំ វុត្តេសុ ទសសុ លេសេសុ យោ តស្មិំ បុគ្គលេ ទិស្សតិ, តេន លេសេន តទញ្ញំ បុគ្គលំ ព្រហ្មចរិយា ចាវេតុំ អន្តិមវត្ថុនា ចោទេន្តោ គរុកំ ផុសេតិ អត្ថោ. តត្ថ អញ្ញម្បិ វត្ថុំ លិស្សតិ សិលិស្សតិ វោហារមត្តេនេវ ឦសកំ អល្លីយតីតិ លេសោ, ជាតិយេវ លេសោ ជាតិលេសោ. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ. លេសេន ចោទេន្តោ កថំ ចោទេតិ? អញ្ញោ ខត្តិយជាតិកោ ឥមិនា ចោទកេន បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ ហោតិ, សោ អញ្ញំ អត្តនោ វេរិំ ខត្តិយជាតិកំ ភិក្ខុំ បស្សិត្វា តំ ខត្តិយជាតិលេសំ គហេត្វា ឯវំ ចោទេតិ ‘‘ខត្តិយោ មយា ទិដ្ឋោ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ, ត្វម្បិ ខត្តិយោ បារាជិកំ ធម្មំ អាបន្នោសី’’តិ វា ‘‘សោ ត្វំ ខត្តិយោ, នាញ្ញោ, បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោសី’’តិ វា ចោទេតិ. ឯវំ នាមលេសាទយោបិ វេទិតព្ពា.

អញ្ញភាគិយសិក្ខាបទំ នវមំ.

២៨. ឯត្តាវតា ‘‘គរុកា នវា’’តិ ឧទ្ទិដ្ឋេ វិត្ថារតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេសុ អាបន្នេសុ បដិបជ្ជនាការំ ទស្សេតុំ ‘‘ឆាទេតិ ជានមាបន្ន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តស្សាយំ បិណ្ឌត្ថោ – យោ ភិក្ខុ ‘‘អយំ ឥត្ថន្នាមា អាបត្តី’’តិ អាបត្តិវសេន វា ‘‘ឥទំ ភិក្ខូនំ ន វដ្ដតី’’តិ ឯវំ វត្ថុវសេន វា ជានមាបន្នំ អាបត្តិំ យាវ ឆាទេតិ, តាវ តេន ភិក្ខុនា អកាមា បរិវាសោ វសិតព្ពោតិ. ចរេយ្យាតិ មានត្តំ សមាទាយ វសេយ្យ. កិត្តកំ ទិវសន្តិ ចេ? ឆ រត្តិយោ. មានត្តវាសោ បន សង្ឃេយេវ, ន គណេ, ន បុគ្គលេ, តេន វុត្តំ ‘‘សង្ឃេ’’តិ. បរិវុត្ថោតិ ‘‘តយោ ខោ ឧបាលិ បារិវាសិកស្ស ភិក្ខុនោ រត្តិច្ឆេទា សហវាសោ វិប្បវាសោ អនារោចនា’’តិ (ចូឡវ. ៨៣) ឯវំ វុត្តំ រត្តិច្ឆេទំ អកត្វា បរិវុត្ថោតិ អត្ថោ. តត្ថ សហវាសោតិ បកតត្តេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ឯកច្ឆន្នេ ឧទកបាតដ្ឋានព្ភន្តរេ វាសោ. វិប្បវាសោ នាម អញ្ញំ បកតត្តំ ភិក្ខុំ វិនា វាសោ. អនារោចនាតិ អាគន្តុកាទីនំ អនារោចនា. ឯតេសុ តីសុ ឯកេនាបិ រត្តិច្ឆេទោ ហោតិ ឯវ. ឯត្ថ បន ឧបចារសីមគតានំ អារោចេតព្ពំ, ន ពហិ ឋិតានំ, ពហិ ឋិតានម្បិ សចេ សទ្ទំ សុណាតិ, បស្សតិ, ទូរំ វា គន្ត្វា អារោចេតព្ពមេវ, អនារោចេន្តស្ស រត្តិច្ឆេទោ ចេវ វត្តភេទេ ទុក្កដញ្ច ហោតិ. អជានន្តស្សេវ ឧបចារសីមំ បវិសិត្វា គច្ឆន្តិ ចេ, រត្តិច្ឆេទោវ ហោតិ, ន វត្តភេទោ.

ចិណ្ណមានត្តន្តិ ‘‘ចត្តារោ ខោ, ឧបាលិ, មានត្តចារិកស្ស ភិក្ខុនោ រត្តិច្ឆេទា សហវាសោ វិប្បវាសោ អនារោចនា ឩនេ គណេ ចរណ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៩២) ឯវំ វុត្តំ រត្តិច្ឆេទំ អកត្វា ចិណ្ណមានត្តំ បរិនិដ្ឋិតមានត្តន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ បន សហវាសាទយោ បរិវាសេ វុត្តប្បការា ឯវ. ‘‘ឩនេ គណេ ចរណ’’ន្តិ ឯត្ថ គណោ ចត្តារោ វា អតិរេកា វា ភិក្ខូ, តស្មា សចេបិ តីហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ វសតិ, រត្តិច្ឆេទោ ហោតិយេវ, ‘‘សចេ បន តេន តេសំ អត្ថិភាវំ ទិស្វា អារោចិតេ បក្កមន្តិ, ឩនេ គណេ ចរណទោសោ ន ហោតី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៩៧) អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ កិរ. អព្ភេយ្យាតិ តំ ភិក្ខុំ វីសតិគណោ សង្ឃោ អព្ភេយ្យ សម្បដិច្ឆេយ្យ, អព្ភានកម្មវសេន ឱសារេយ្យាតិ អត្ថោ. សចេ ឯកេនបិ ឩនោ វីសតិគណោ ភិក្ខុសង្ឃោ តំ ភិក្ខុំ អព្ភេយ្យ, សោ ច ភិក្ខុ ន អព្ភិតោ, តេ ច ភិក្ខូ គារយ្ហា, ទុក្កដំ អាបជ្ជន្តីតិ អត្ថោ.

២៩. ឥទានិ យថា ឆាទិតា អាបត្តិ ឆន្នា ហោតិ, តំ បការំ ទស្សេតុំ ‘‘អាបត្តី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាយំ បទយោជនា – អាបត្តិតា ច អនុក្ខិត្តតា ច អនន្តរាយតា ច បហុត្តតា ច អាបត្តិនុក្ខិត្តអនន្តរាយបហុត្តតាយោ, ឯតាសុ ចតូសុ តថាសញ្ញិតា ច ឆាទេតុកាមោ ហុត្វា ឆាទនា ចាតិ ឯវំ ទសហង្គេហិ អរុណុគ្គមម្ហិ ឆន្នា ហោតីតិ. ឯត្ថ បន អាបត្តិអាទីសុ ចតូសុ អាបត្តិសញ្ញិតា ច អនុក្ខិត្តសញ្ញិតា ច អនន្តរាយសញ្ញិតា ច បហុត្តសញ្ញិតា ចាតិ ឯវំ សញ្ញាវសេន យោជេត្វា អដ្ឋង្គានិ គហេតព្ពានិ, ឆាទេតុកាមោតិ ឥទមេកំ, ឆាទនាតិ ឥទមេកន្តិ ឯវំ ទស.

ឯតេសុ បន អាទិតោ បដ្ឋាយ អយំ វិនិច្ឆយោ – ‘‘អាបត្តិ ច ហោតិ អាបត្តិសញ្ញី ចា’’តិ ឯត្ថ យំ អាបន្នោ, សា តេរសន្នំ អញ្ញតរា ហោតិ, សោបិ ច តត្ថ គរុកាបត្តិសញ្ញីយេវ ហុត្វា ជានន្តោ ឆាទេតិ, ឆន្នា ហោតិ. សចេ តត្ថ អនាបត្តិសញ្ញី វា អញ្ញាបត្តិសញ្ញី វា វេមតិកោ វា ហោតិ, អច្ឆន្នាវ ហោតិ. តិវិធំ បន ឧក្ខេបនីយកម្មំ, តេន អកតោ អនុក្ខិត្តោ. សោ ចេ បកតត្តសញ្ញី ហុត្វា ឆាទេតិ, ឆន្នា ហោតិ. សចេ អបកតត្តសញ្ញី ឆាទេតិ, អច្ឆន្នា ហោតិ. អបកតត្តេន បន បកតត្តសញ្ញិនាបិ អបកតត្តសញ្ញិនាបិ ឆាទិតំ អច្ឆាទិតមេវ ហោតីតិ. អនន្តរាយិកោតិ យស្ស ទសសុ រាជចោរអគ្គិឧទកមនុស្សាមនុស្សវាឡសរីសបជីវិតព្រហ្មចរិយន្តរាយេសុបិ ឯកោបិ នត្ថិ, សោ ចេ អនន្តរាយិកសញ្ញី ហុត្វា ឆាទេតិ, ឆន្នា ហោតិ. សចេ សោ អន្ធការភីរុកោ អនន្តរាយេ ឯវ វាឡាទិអន្តរាយសញ្ញី ហុត្វា ឆាទេតិ, អច្ឆន្នាវ ហោតិ. បហូតិ យោ សក្កោតិ សភាគភិក្ខុនោ សមីបំ គន្តុញ្ចេវ អារោចិតុញ្ច, សោ ចេ បហុសញ្ញី ហុត្វា ឆាទេតិ, ឆន្នា ហោតិ. យោ បន អបហុ ហុត្វា បហុសញ្ញី, បហុ វា អបហុសញ្ញី ហុត្វា ឆាទេតិ, អច្ឆន្នាវ ហោតីតិ.

អរុណុគ្គមម្ហីតិ ឯត្ថ បុរេភត្តំ វា អាបត្តិំ អាបន្នោ ហោតិ បច្ឆាភត្តំ វា, យាវ អរុណំ ន ឧគ្គច្ឆតិ, តាវ អារោចេតព្ពា. សចេ បន អរុណព្ភន្តរេ សតក្ខត្តុម្បិ ឆាទេតុកាមតា ឧប្បជ្ជតិ, អច្ឆន្នាវ ហោតិ. អារោចេន្តោ បន សភាគសង្ឃាទិសេសំ អាបន្នស្ស អារោចេតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ អារោចេតិ, អាបត្តិ បន អាវិកតា ហោតិ, អារោចនបច្ចយា បន អញ្ញំ ទុក្កដំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. ឥមិនា អញ្ញម្បិ វត្ថុសភាគាបត្តិំ អារោចេតុំ ន វដ្ដតីតិ ទីបិតោ ហោតិ. អារោចេន្តេន បន ‘‘អហំ តវ សន្តិកេ ឯកំ អាបត្តិំ អាវិ ករោមី’’តិ វា ‘‘អាចិក្ខាមី’’តិ វា ‘‘អារោចេមី’’តិ វា ‘‘ឯកំ អាបត្តិំ អាបន្នភាវំ ជានាហី’’តិ វា ‘‘ឯកំ គរុកាបត្តិំ អាវិ ករោមី’’តិ វា អាទិនា នយេន វត្តព្ពំ, ឯត្តាវតា អច្ឆន្នាវ ហោតិ. សចេ ‘‘លហុកាបត្តិំ អារោចេមី’’តិ វទតិ, ឆន្នាវ ហោតីតិ. សង្ឃាទិសេសវិនិច្ឆយោ.

សង្ឃាទិសេសនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ចីវរនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣០. ឯវំ គរុកេ សិក្ខិតព្ពាការំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ចីវរេសុ ទស្សេតុំ ‘‘ចីវរ’’ន្តិ ឧទ្ធដំ. តត្ថ ជាតិតោ ឆ ចីវរានិ (មហាវ. ៣៣៩; បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦២-៤៦៣; កង្ខា. អដ្ឋ. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា), តានិ កានីតិ ចេ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ខោមា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ខោមំ នាម ខោមវាកសុត្តេហិ កតំ វត្ថំ. សាណំ នាម សាណវាកេហិ កតំ វត្ថំ. ភង្គំ នាម ខោមសុត្តាទីហិ បញ្ចហិ មិស្សេត្វា កតំ វត្ថំ. បាដេក្កំ វាកមយមេវ វាតិ វទន្តិ. កម្ពលំ នាម មនុស្សលោមំ វាឡលោមំ ឋបេត្វា លោមេហិ វាយិត្វា កតំ វត្ថំ. ឆឡេតានីតិ ឆ ឯតានិ. សហ អនុលោមេហីតិ សានុលោមានិ. ជាតិតោ បន កប្បិយានិ ឆ ចីវរានីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៣១. ឥទានិ តេសំ អនុលោមានិ ទស្សេតុំ ‘‘ទុកូល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣០៥) ទុកូលំ សាណស្ស អនុលោមំ វាកមយត្តា. បដ្ដុណ្ណន្តិ បដ្ដុណ្ណទេសេ បាណកេហិ សញ្ជាតវត្ថំ. សោមារទេសេ, ចីនទេសេ ជាតំ សោមារចីនជំ បដន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥមានិ តីណិបិ កោសេយ្យស្ស អនុលោមានិ បាណកេហិ កតសុត្តមយត្តា. ឥទ្ធិជន្តិ ឯហិភិក្ខូនំ បុញ្ញិទ្ធិយា និព្ពត្តចីវរំ. តំ បន ខោមាទីនំ អញ្ញតរំ ហោតិ. កប្បរុក្ខេហិ និព្ពត្តំ ជាលិនិយា ទេវកញ្ញាយ អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស ទិន្នវត្ថាទិកំ ទេវទិន្នំ. តម្បិ ខោមាទីហិ និព្ពត្តវត្ថសទិសត្តា ឆន្នម្បិ អនុលោមំ ហោតិយេវ កប្បាសិកស្ស វា, ឥទ្ធិជម្បិ តថេវ វេទិតព្ពំ. តស្ស តស្សាតិ ខោមាទិកស្ស. អនុលោមិកន្តិ អនុរូបំ.

៣២-៣៣. ឯវំ ជាតិតោ សានុលោមានិ ឆ ចីវរានិ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេសុ អធិដ្ឋានាទិកំ វិធានំ ទស្សេតុំ ‘‘តិចីវរ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ (កង្ខា. អដ្ឋ. កថិនសិកខាបទវណ្ណនា; មហាវ. ៣៥៨) ធិដ្ឋានតោ បុព្ពេ តិចីវរំ នាម បាដេក្កំ នត្ថិ សង្ឃាដិអាទិប្បហោនកស្ស បច្ចត្ថរណាទិវសេនាបិ អធិដ្ឋាតុំ អនុញ្ញាតត្តា. តស្មា ‘‘តិចីវរំ អធិដ្ឋេយ្យ ន វិកប្បេយ្យា’’តិ ឯត្ថ ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិ’’ន្តិ ឯវំ នាមេ គហិតេ ‘‘អធិដ្ឋាន’’មិច្ចេវ វត្តព្ពំ, ‘‘វិកប្បេមី’’តិ បន ន វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. ឯវំ សេសេសុបិ. មុខបុញ្ឆនញ្ច និសីទនញ្ច មុខបុញ្ឆននិសីទនំ. កណ្ឌុច្ឆាទិន្តិ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិំ អធិដ្ឋេយ្យ, ន វិកប្បេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ ឥមេសុ នវសុ ចីវរេសុ. តិចីវរន្តិ តិចីវរាធិដ្ឋាននយេន អធិដ្ឋិតតិចីវរំ. វិនា អលទ្ធសម្មុតិកោ ភិក្ខុ អវិប្បវាសសម្មុតិអលទ្ធដ្ឋានេ ឯកាហម្បិ ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ន វសេយ្យាតិ អត្ថោ. ‘‘ន ភិក្ខវេ ចាតុមាសំ និសីទនេន វិប្បវសិតព្ពំ, យោ វិប្បវសេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ខុទ្ទកក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ២៦៣) វុត្តត្តា ចាតុមាសំ និសីទនំ វិនា ន វសេយ្យាតិ អត្ថោ.

៣៤. ឥទានិ អធិដ្ឋានវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ មិច្ចធិដ្ឋយេតិ ឥតិ អធិដ្ឋយេ, ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ ឯវំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋយេតិ អត្ថោ. អហត្ថបាសមេតន្តិ ទូរេ ឋិតំ បន ឋបិតោកាសំ សល្លក្ខេត្វា សចេ ឯកំ, ‘‘ឯត’’ន្តិ, ពហូនិ ចេ, ‘‘ឯតានី’’តិ វត្វា អធិដ្ឋយេតិ អត្ថសម្ពន្ធោ. សេសេសុបិ អយំ នយោតិ យថា ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វុត្តំ, ឯវំ ‘‘ឥមំ ឧត្តរាសង្គំ, ឥមំ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ ឯវំ អត្តនោ នាមេនេវ វត្វា សម្មុខាបិ បរម្មុខាបិ វុត្តនយេន អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

៣៥. ឥទានិ សចេ បុព្ពេ អធិដ្ឋិតំ តិចីវរំ និសីទនំ វស្សិកសាដិកំ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទីតិ ឥមេសុ ឆសុ ចីវរេសុ អញ្ញតរំ ចីវរំ អត្ថិ, បុន តថាវិធំ ចីវរំ អធិដ្ឋហិត្វា បរិហរិតុំ ឥច្ឆន្តេន ‘‘ទ្វេ បន ន វដ្ដន្តី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩; កង្ខា. អដ្ឋ. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តត្តា បុព្ពេ អធិដ្ឋិតំ បច្ចុទ្ធរិត្វា អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អធិដ្ឋហន្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ ឧត្តានមេវ. បត្តាធិដ្ឋហនេ តថាតិ ‘‘ឥមំ បត្តំ, ឯតំ បត្ត’’ន្តិ ឯវំ នាមមត្តមេវ វិសេសោ. សេសំ តាទិសមេវាតិ អត្ថោ.

៣៦. ឯតំ ឥមំ វ សង្ឃាដិំ សំសេតិ ឯត្ថ សចេ អន្តោគព្ភេ វា សាមន្តវិហារេ វា ហោតិ, ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘ឯតំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វាចា ភិន្ទិតព្ពា, សចេ ហត្ថបាសេ ហោតិ, ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិ’’ន្តិ តេសំ តេសំ នាមវសេន វាចា ភិន្ទិតព្ពាតិ អត្ថោ. បច្ចុទ្ធារេបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ បន ‘‘ទ្វេ ចីវរស្ស អធិដ្ឋានា កាយេន វា អធិដ្ឋេតិ, វាចាយ វា អធិដ្ឋេតី’’តិ (បរិ. ៣២២) វុត្តត្តា សង្ឃាដិអាទិកំ ហត្ថេន គហេត្វា ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិអាទិនា នយេន ចិត្តេន អាភោគំ កត្វា កាយវិការំ ករោន្តេន កាយេន អធិដ្ឋាតព្ពំ, យេន កេនចិ សរីរាវយវេន អផុសន្តស្ស ន វដ្ដតិ. វាចាយ អធិដ្ឋហន្តេន វចីភេទំ កត្វាវ អធិដ្ឋាតព្ពំ. តថា បត្តេបិ. វិទូតិ បណ្ឌិតោ.

៣៧-៨. ឥទានិ តេសំ បមាណបរិច្ឆេទំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ឃាដិ បច្ឆិមន្តេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទីឃតោ មុដ្ឋិបញ្ចកតោ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩; កង្ខា. អដ្ឋ. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា) បដ្ឋាយ ‘‘តត្រិទំ សុគតស្ស សុគតចីវរប្បមាណំ, ទីឃសោ នវ វិទត្ថិយោ សុគតវិទត្ថិយា, តិរិយំ ឆ វិទត្ថិយោ’’តិ (បាចិ. ៥៤៨) ឯវំ វុត្តសុគតចីវរូនាបិ វដ្ដតិ. តិរិយំ បន មុដ្ឋិត្តិកំ. ច-សទ្ទេន អតិរេកម្បិ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. ឧត្តរាសង្គស្សបិ ឯតទេវ បមាណន្តិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘តថា ឯកំសិកស្សាបី’’តិ វុត្តំ. អន្តរវាសកស្ស បន ‘‘បារុបនេនបិ ហិ សក្កា នាភិំ បដិច្ឆាទេតុ’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) អដ្ឋកថាវចនតោ ‘‘ទ្វិហត្ថោ វា’’តិ វុត្តំ.

៣៩. និសីទនស្ស ទីឃេនាតិ ឯត្ថ (បាចិ. ៥៣១ អាទយោ; បាចិ. អដ្ឋ. ៥៣១; កង្ខា. អដ្ឋ. និសីទនសិក្ខាបទវណ្ណនា) និសីទនន្តិ សន្ថតសទិសំ សន្ថរិត្វា ឯកស្មិំ អន្តេ វុត្តប្បមាណេន ទ្វីសុ ឋានេសុ ផាលេត្វា កតាហិ តីហិ ទសាហិ យុត្តស្ស បរិក្ខារស្សេតំ នាមំ.

៤០. កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ (បាចិ. ៥៣៨; មហាវ. ៣៥៤; បាចិ. អដ្ឋ. ៥៣៧; កង្ខា. អដ្ឋ. កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា) នាម យស្ស អធោនាភិឧព្ភជាណុមណ្ឌលំ កណ្ឌុ វា បិឡកា វា អស្សាវោ វា ថុល្លកច្ឆុ វា អាពាធោ, តស្ស បដិច្ឆាទនត្ថាយ អនុញ្ញាតំ ចីវរំ. គាថាយោ សុវិញ្ញេយ្យាវ.

៤១. អឌ្ឍតេយ្យាវាតិ (បាចិ. ៥៤៤) ឯត្ថ តតោ ឧទ្ធំ ន វដ្ដតីតិ អត្ថោ.

៤២. ឯត្ថាតិ សង្ឃាដិតោ បដ្ឋាយ យាវ វស្សិកសាដិកា, តាវ ទស្សិតចីវរេសូតិ អត្ថោ. តទុត្តរិន្តិ តតោ តេសំ ចីវរានំ វុត្តប្បមាណតោ ឧត្តរិំ ករោន្តស្ស ឆេទនបាចិត្តិ ហោតីតិ បាឋសេសោ, តំ អតិរេកំ ឆិន្ទិត្វា បុន បាចិត្តិយំ ទេសេតព្ពន្តិ អត្ថោ. បច្ចត្ថរណមុខចោឡាតិ ឯត្ថ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, យាវ មហន្តំ បច្ចត្ថរណំ អាកង្ខតិ, តាវ មហន្តំ បច្ចត្ថរណំ កាតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៣) វុត្តត្តា បច្ចត្ថរណស្ស បមាណបរិច្ឆេទោ នត្ថិ,. មុខបុញ្ឆនចោឡស្ស បន ឧក្កដ្ឋវសេន វា អន្តិមវសេន វា បមាណបរិច្ឆេទោ ន វុត្តោ, តស្មា តម្បិ អប្បមាណិកំ. តេន វុត្តំ ‘‘អាកង្ខិតប្បមាណិកា’’តិ, ឥច្ឆិតប្បមាណិកាតិ អត្ថោ. យាវ ឯកំ ធោវីយតិ, តាវ អញ្ញំ បរិភោគត្ថាយ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ ទ្វេបិ វដ្ដន្តិ.

៤៣. ន ទីបិតន្តិ កត្ថ ន ទីបិតំ? អដ្ឋកថាសុ. កស្មាតិ ចេ? ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូនំ បរិបុណ្ណំ ហោតិ តិចីវរំ, អត្ថោ ច ហោតិ បរិស្សាវនេហិបិ ថវិកាហិបិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បរិក្ខារចោឡក’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៧) ពហូនំ បត្តថវិកបរិស្សាវនាទីនំ សង្គហវសេន វុត្តត្តា បាដេក្កំ និធានមុខន្តិ. យស្មា បន ភគវតា ‘‘យំ យំ លព្ភតិ, តំ តំ ឥមិនា វិធានេន អធិដ្ឋហិត្វា បុន យេន យេន បរិស្សាវនាទិនា អត្ថោ ហោតិ, តំ តំ កត្វា គណ្ហន្តូ’’តិ អនុកម្បាយ អនុញ្ញាតំ, តស្មា វិកប្បនុបគបច្ឆិមចីវរប្បមាណំ ថវិកម្បិ បដបរិស្សាវនម្បិ ពហូនិបិ ឯកតោ កត្វា ‘‘ឥមានិ ចីវរានិ បរិក្ខារចោឡានិ អធិដ្ឋាមី’’តិ វត្វា អធិដ្ឋាតុម្បិ វដ្ដតិយេវ. តស្មា វុត្តំ ‘‘តថា វត្វា’’តិ, ‘‘បរិក្ខារចោឡ’’ន្តិ វត្វាតិ អត្ថោ. វិកប្បិយន្តិ វិកប្បនុបគំ.

៤៤. អហតកប្បានន្តិ (មហាវ. ៣៤៨) ឯកវារំ ធោវិតកានំ.

៤៥. ឧតុទ្ធដានន្តិ ឧតុតោ ទីឃកាលតោ ឧទ្ធដានំ, កតវត្ថកិច្ចានំ បិលោតិកានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សេសាតិ ឧត្តរាសង្គអន្តរវាសកា. បំសុ វិយ កុច្ឆិតភាវំ បដិក្កូលភាវំ ឧលតិ គច្ឆតីតិ បំសុកូលំ, ចោឡខណ្ឌានមេតំ នាមំ, តស្មិំ បំសុកូលេ យថារុចីតិ អត្ថោ. កស្មាតិ ចេ? ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អហតានំ ទុស្សានំ អហតកប្បានំ ទិគុណំ សង្ឃាដិំ ឯកច្ចិយំ ឧត្តរាសង្គំ ឯកច្ចិយំ អន្តរវាសកំ, ឧតុទ្ធដានំ ទុស្សានំ ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ ទិគុណំ ឧត្តរាសង្គំ ទិគុណំ អន្តរវាសកំ, បំសុកូលេ យាវទត្ថំ, បាបណិកេ ឧស្សាហោ ករណីយោ’’តិ វុត្តត្តា, តស្មា សុសានាទីសុ បតិតបំសុកូលេ ច អន្តរាបណេ បតិតបិលោតិកចីវរេ ច បដបរិច្ឆេទោ នត្ថិ, បដសតម្បិ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ.

៤៦. ឥទានិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឆិន្នកំ សង្ឃាដិំ ឆិន្នកំ ឧត្តរាសង្គំ ឆិន្នកំ អន្តរវាសក’’ន្តិ (មហាវ. ៣៤៥) វត្វា បុន ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ តិចីវរេ កយិរមានេ សព្ពំ ឆិន្នកំ នប្បហោតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ ឆិន្នកានិ ឯកំ អច្ឆិន្នកន្តិ. ទ្វេ ឆិន្នកានិ ឯកំ អច្ឆិន្នកំ នប្បហោតិ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ អច្ឆិន្នកានិ ឯកំ ឆិន្នកន្តិ. ឯកំ ឆិន្នកំ នប្បហោតិ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អន្វាធិកម្បិ អារោបេតុំ. ន ច, ភិក្ខវេ, សព្ពំ អច្ឆិន្នកំ ធារេតព្ពំ, យោ ធារេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៣៦០) ឯវំ វុត្តវិធានំ ទស្សេតុំ ‘‘តីសូ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តស្ស អត្ថោ – តីសុ ចីវរេសុ យំ ឆិន្ទិត្វា សិព្ពិតុំ សព្ពបច្ឆិមប្បមាណំ បហោតិ, តំ ឆិន្ទិតព្ពំ. សព្ពេសុ បន អប្បហោន្តេសុ អន្វាធិកំ អាទិយេយ្យាតិ. តត្ថ អន្វាធិ នាម អនុវាតំ វិយ សំហរិត្វា ចីវរស្ស ឧបរិ សង្ឃាដិអាការេន អារោបេតព្ពំ. អាគន្តុកបត្តន្តិបិ វទន្តិ. ឥទំ បន អប្បហោនកេ អនុញ្ញាតំ. សចេ បហោតិ, ន វដ្ដន្តិ, ឆិន្ទិតព្ពមេវ. អនាទិណ្ណន្តិ អនារោបិតំ អន្វាធិកំ. ន ធារេយ្យាតិ តិចីវរាធិដ្ឋានវសេន អធិដ្ឋហិត្វា ន ធារេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

៤៧-៨. ឥទានិ ឧទោសិតសិក្ខាបទនយំ ទស្សេតុំ ‘‘គាមេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ បន សចេ គាមោ (បារា. ៤៧៨; បារា. អដ្ឋ. ២.៤៧៧-៤៧៨; កង្ខា. អដ្ឋ. ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា) ឯកស្ស រញ្ញោ វា ភោជកស្ស វា វសេន ឯកកុលស្ស ហោតិ, បាការាទិនា បរិក្ខិត្តត្តា ឯកូបចារោ ច, ឯវរូបេ គាមេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា តស្មិំ គាមេ យថារុចិតដ្ឋានេ វសិតុំ លព្ភតិ. សចេ សោ គាមោ អបរិក្ខិត្តោ, យស្មិំ ឃរេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ ហោតិ, តស្មិំ ឃរេ វសិតព្ពំ, តស្ស វា ឃរស្ស សមន្តតោ ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពំ.

សចេ សោ គាមោ វេសាលិកុសិនារាទយោ វិយ នានារាជូនំ វា ភោជកានំ វា ហោតិ, វុត្តប្បការេន បរិក្ខិត្តោ ច, ឯវរូបេ គាមេ យស្មិំ ឃរេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តស្មិំ ឃរេ វា វត្ថព្ពំ. យស្សា វីថិយា តំ ឃរំ ហោតិ, តស្សា វីថិយា តស្ស ឃរស្ស សម្មុខាដ្ឋានេ សភាយេ វា នគរទ្វារេ វា វត្ថព្ពំ, តេសំ សភាយទ្វារានំ ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ពំ. សចេ អបរិក្ខិត្តោ, យស្មិំ ឃរេ និក្ខិត្តំ, តត្ថ វា តស្ស ហត្ថបាសេ វា វត្ថព្ពំ.

និវេសនាទយោ ហម្មិយបរិយោសានា គាមបរិក្ខេបតោ ពហិ សន្និវិដ្ឋាតិ វេទិតព្ពា. ឥតរថា តេសំ គាមគ្គហណេនេវ គហិតត្តា គាមស្ស ឯកកុលនានាកុលឯកូបចារនានូបចារតាវសេនេវ វិនិច្ឆយោ វត្តព្ពោ សិយា. និវេសនាទីនំ វសេនេវ បាឡិយំ (បារា. ៤៧៨ អាទយោ) អត្ថោ វិភត្តោ, ន គាមវសេន. ឧទោសិតវិនិច្ឆយេ អយំ នយោ វុត្តោយេវ.

និវេសនេតិ ឯត្ថ សចេ ឯកកុលស្ស និវេសនំ ហោតិ បរិក្ខិត្តញ្ច, អន្តោនិវេសនេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អន្តោនិវេសនេ វត្ថព្ពំ. អបរិក្ខិត្តញ្ចេ ហោតិ, យស្មិំ គព្ភេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តស្មិំ វត្ថព្ពំ, តស្ស គព្ភស្ស ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ពំ. សចេ នានាកុលស្ស ហោតិ បរិក្ខិត្តញ្ច, យស្មិំ គព្ភេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តស្មិំ គព្ភេ វត្ថព្ពំ, សព្ពេសំ សាធារណទ្វារមូលេ វា តេសំ គព្ភទ្វារមូលេ វា តេសំ គព្ភទ្វារមូលានំ វា ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពំ. អបរិក្ខិត្តញ្ចេ ហោតិ, យស្មិំ គព្ភេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តស្មិំ គព្ភេ វត្ថព្ពំ, ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ពំ.

ឧទោសិតោតិ យានាទីនំ ភណ្ឌានំ សាលា. បាសាទោតិ ទីឃបាសាទោ. ហម្មិយន្តិ មុណ្ឌច្ឆទនបាសាទោ. នាវា បន ថលំ អារោបេត្វា និក្ខិត្តាបិ ហោតិ, សមុទ្ទេ ឋិតាបិ. សចេ ឯកកុលស្ស នាវា ហោតិ, អន្តោនាវាយ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អន្តោនាវាយ វត្ថព្ពំ. នានាកុលស្ស នាវា ហោតិ នានាគព្ភា នានាឱវរកា, យស្មិំ ឱវរកេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តស្មិំ វត្ថព្ពំ, ចីវរស្ស ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ពំ.

អដ្ដោតិ បដិរាជាទីនំ បដិពាហនត្ថំ ឥដ្ឋកាហិ កតោ ពហលភិត្តិកោ ចតុបញ្ចភូមិកោ បតិស្សយវិសេសោ. មាឡោតិ ឯកកូដសង្គហិតោ ចតុរស្សបាសាទោ. ឥមេសុ បន ឧទោសិតាទីសុ មាឡបរិយោសានេសុ និវេសនេ វុត្តនយេនេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. និវេសនន្តិ បន ឧទោសិតាទីនំ វសេន អកតាយ បតិស្សយវិកតិយា អធិវចនំ.

អារាមោ នាម បុប្ផារាមផលារាមាទិកោ. សចេ ឯកកុលស្ស អារាមោ ហោតិ បរិក្ខិត្តោ ច, អន្តោអារាមេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អន្តោអារាមេ វត្ថព្ពំ. សចេ អបរិក្ខិត្តោ, ចីវរស្ស ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពំ. សចេ នានាកុលស្ស អារាមោ ហោតិ បរិក្ខិត្តោ ច, ទ្វារមូលេ វា វត្ថព្ពំ, ទ្វារមូលស្ស ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ពំ. អបរិក្ខិត្តោ ចេ, ចីវរស្ស ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពំ.

សត្ថោ នាម ជង្ឃសត្ថសកដសត្ថានមញ្ញតរោ. សចេ ឯកកុលស្ស សត្ថោ ហោតិ, សត្ថេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា បុរតោ វា បច្ឆតោ វា សត្តព្ភន្តរា ន វិជហិតព្ពា, បស្សតោ អព្ភន្តរំ ន វិជហិតព្ពំ. អព្ភន្តរំ នាម អដ្ឋវីសតិហត្ថំ ហោតិ. សចេ គច្ឆន្តោ សត្ថោ សកដេ វា ភគ្គេ, គោណេ វា នដ្ឋេ អន្តរា ឆិជ្ជតិ, យស្មិំ កោដ្ឋាសេ ចីវរំ និក្ខិបិតព្ពំ, តត្ថ វសិតព្ពំ. សចេ នានាកុលស្ស ហោតិ, សត្ថេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា ចីវរស្ស ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពំ.

ខេត្តខលេសុ អារាមេ វុត្តសទិសោវ វិនិច្ឆយោ. ទុមេតិ រុក្ខមូលេ. សចេ ឯកកុលស្ស រុក្ខមូលំ ហោតិ, យំ មជ្ឈន្ហិកកាលេ សមន្តា ឆាយា ផរតិ, តស្មិំ ឋានេ អវិរឡេ បទេសេ តស្ស ឆាយាយ ផុដ្ឋោកាសស្ស អន្តោ ឯវ និក្ខិបិតព្ពំ. សចេ វិរឡសាខស្ស បន រុក្ខស្ស អាតបេន ផុដ្ឋោកាសេ ឋបេតិ, អរុណុគ្គមនេ សចេ សោ ភិក្ខុ តស្ស ហត្ថបាសេ ន ហោតិ, អញ្ញស្មិំ វា ឋានេ តស្ស ឆាយាយបិ ហោតិ, និស្សគ្គិយំ ហោតិយេវ. នានាកុលស្ស ចេ ហោតិ, ចីវរស្ស ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពំ.

អជ្ឈោកាសេ បន វិញ្ឈាដវីអាទីសុ អរញ្ញេសុបិ សមុទ្ទមជ្ឈេ មច្ឆពន្ធានំ អគមនបថេសុ ទីបកេសុបិ ចីវរំ ឋបេត្វា តតោ សមន្តា សត្តព្ភន្តរេ បទេសេ យត្ថ កត្ថចិ វសិតព្ពំ. សចេ សត្តព្ភន្តរតោ កេសគ្គមត្តម្បិ អតិក្កមិត្វា អរុណំ ឧដ្ឋបេតិ, និស្សគ្គិយំ ហោតិ.

ឯត្ថ បន បាឡិយំ ‘‘គាមោ ឯកូបចារោ នានូបចារោ’’តិអាទិនា (បារា. ៤៧៧) អវិសេសេន មាតិកំ និក្ខិបិត្វាបិ គាមនិវេសនឧទោសិតខេត្តធញ្ញករណអារាមវិហារានំ ឯកូបចារនានូបចារតា ‘‘គាមោ ឯកូបចារោ នាម ឯកកុលស្ស គាមោ ហោតិ បរិក្ខិត្តោ ច អបរិក្ខិត្តោ ចា’’តិអាទិនា (បារា. ៤៧៨) បរិក្ខិត្តាបរិក្ខិត្តវសេន វិភត្តា. អដ្ដមាឡបាសាទហម្មិយនាវាសត្ថរុក្ខមូលអជ្ឈោកាសានម្បិ ឯវំ អវត្វា ‘‘ឯកកុលស្ស អដ្ដោ ហោតិ, នានាកុលស្ស អដ្ដោ ហោតី’’តិអាទិនា (បារា. ៤៨៤) នយេន ឯកកុលនានាកុលវសេន ច អន្តេ ‘‘អជ្ឈោកាសោ ឯកូបចារោ នាម អគាមកេ អរញ្ញេ សមន្តា សត្តព្ភន្តរា ឯកូបចារោ, តតោ បរំ នានូបចារោ’’តិ (បារា. ៤៩៤) ច ឯវំ ឯកូបចារនានូបចារតា វិភត្តា. តស្មា គាមាទីសុ បរិក្ខិត្តំ ឯកូបចារំ, អបរិក្ខិត្តំ នានូបចារន្តិ ច អដ្ដាទីសុ យំ ឯកកុលស្ស, តំ ឯកូបចារំ នានាកុលស្ស នានូបចារន្តិ ច គហេតព្ពំ. អជ្ឈោកាសបទេ វុត្តនយេន គហេតព្ពំ.

ភិក្ខុសម្មុតិយាញ្ញត្រាតិ យំ គិលានស្ស ភិក្ខុនោ ចីវរំ អាទាយ បក្កមិតុំ អសក្កោន្តស្ស ញត្តិទុតិយេន កម្មេន អវិប្បវាសសម្មុតិ ទីយតិ, តំ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. លទ្ធសម្មុតិកស្ស បន យាវ រោគោ ន វូបសម្មតិ, តស្មិំ វូបសន្តេ អញ្ញោ វា កុប្បតិ, អនាបត្តិយេវ.

៤៩. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិំ យាវ អាពាធា អធិដ្ឋាតុំ, តតោ បរំ វិកប្បេតុំ. វស្សិកសាដិកំ វស្សានំ ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ, តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) វុត្តត្តា រោគបរិយន្តា កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ, វស្សានបរិយន្តា វស្សិកសាដិកាតិ អត្ថោ. សេសាតិ តិចីវរាទយោ កាលវសេន អបរិយន្តិកាតិ អត្ថោ.

៥០. បច្ចត្ថរណាទិត្តយំ សទសម្បិ អទសម្បិ រត្តម្បិ អរត្តម្បិ អាទិណ្ណកប្បម្បិ អនាទិណ្ណកប្បម្បិ លព្ភតីតិ អត្ថោ. និសីទនន្តិ និសីទនញ្ច រត្តំ អនាទិណ្ណកប្បញ្ច លព្ភតីតិ អធិប្បាយោ. បច្ចត្ថរណបរិក្ខារមុខបុញ្ឆនចោឡានិ បន នីលម្បិ បីតកម្បិ លោហិតកម្បិ បុប្ផទសាទិកម្បិ វដ្ដន្តិ, តស្មា ‘‘សទសម្បី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវរូបំ បន និវាសេតុំ វា បារុបិតុំ វា ន វដ្ដតិ, កេវលំ បច្ចត្ថរណាទិវសេន អធិដ្ឋានមត្តំ កាតុំ វដ្ដតិ.

៥១. តិចីវរំ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ វស្សិកសាដិកាតិ ឥទំ បន សេសចីវរបញ្ចកំ អទសំ រជិតំយេវ កប្បតិ, តញ្ច អាទិណ្ណកប្បមេវាតិ អត្ថោ. សទសំវ និសីទនន្តិ ឥទំ បន បុព្ពេ ‘‘សទសម្បី’’តិ ឯត្ថ វុត្តត្តា អទសម្បិ និសីទនំ វដ្ដតីតិ សម្មោហនិវារណត្ថំ វុត្តន្តិ វទន្តិ.

៥២. អនធិដ្ឋិតន្តិ តិចីវរាទិវសេន អនធិដ្ឋិតំ. អនិស្សដ្ឋំ នាម អញ្ញេសំ អវិស្សជ្ជិតំ, តំ បន វិកប្បេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ អត្ថោ.

ឥទានិ វិកប្បនុបគស្ស បមាណំ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន ទស្សេតុំ ‘‘ហត្ថទីឃ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អាយាមេន អដ្ឋង្គុលំ សុគតង្គុលេន ចតុរង្គុលវិត្ថតំ បច្ឆិមំ ចីវរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) វុត្តត្តា ទីឃតោ ឯកហត្ថំ បុថុលតោ ឧបឌ្ឍហត្ថំ វិកប្បេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

៥៣. តិចីវរស្សាតិ វិនយតិចីវរស្ស, ន ធុតង្គតិចីវរស្ស. តស្ស បន ឥមេសុ នវសុ ចីវរត្តយមេវ លព្ភតិ, ន អញ្ញំ លព្ភតិ. សព្ពមេតន្តិ សព្ពំ អធិដ្ឋានវិធានញ្ច បរិហរណវិធានញ្ចាតិ អត្ថោ. បរិក្ខារចោឡិយោ សព្ពន្តិ តិចីវរាទិកំ នវវិធម្បិ ចីវរំ. តថា វត្វាតិ ‘‘បរិក្ខារចោឡ’’ន្តិ វត្វា. អធិដ្ឋតីតិ អធិដ្ឋាតិ. កិំ បន តិចីវរំ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតីតិ? អាម វដ្ដតិ, ‘‘បរិក្ខារចោឡំ នាម បាដេក្កំ និធានមុខមេតន្តិ តិចីវរំ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. ឧទោសិតសិក្ខាបទេ បន តិចីវរំ អធិដ្ឋហិត្វា បរិហរន្តស្ស បរិហារោ វុត្តោ’’តិ អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) វុត្តំ, តស្មា តិចីវរំ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋហន្តេន បច្ចុទ្ធរិត្វា បុន អធិដ្ឋាតព្ពំ.

៥៤. ឥទានិ ឯតេសំ អធិដ្ឋានវិជហនាការំ ទស្សេតុំ ‘‘អច្ឆេទវិស្សជ្ជនគាហវិព្ភមា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អច្ឆេទោតិ ចោរាទីហិ អច្ឆិន្ទនំ. វិស្សជ្ជនន្តិ អញ្ញេសំ ទានំ. កថំ បន ទិន្នំ, កថំ គហិតំ សុទិន្នំ សុគ្គហិតញ្ច ហោតីតិ? សចេ ‘‘ឥទំ តុយ្ហំ ទេមិ ទទាមិ ទជ្ជាមិ ឱណោជេមិ បរិច្ចជាមិ និស្សជ្ជាមិ វិស្សជ្ជាមី’’តិ វា ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ទេមិ…បេ… វិស្សជ្ជាមី’’តិ វា វទតិ, សម្មុខាបិ បរម្មុខាបិ ទិន្នំយេវ ហោតិ. ‘‘តុយ្ហំ គណ្ហាហី’’តិ វុត្តេ ‘‘មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ វទតិ, សុទិន្នំ សុគ្គហិតញ្ច. ‘‘តវ សន្តកំ ករោហិ, តវ សន្តកំ ហោតុ, តវ សន្តកំ ករិស្សតី’’តិ វុត្តេ ‘‘មមសន្តកំ ករោមិ, មម សន្តកំ ហោតុ, មម សន្តកំ ករិស្សាមី’’តិ វទតិ, ទុទ្ទិន្នំ ទុគ្គហិតញ្ច. សចេ បន ‘‘តវ សន្តកំ ករោហី’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធុ, ភន្តេ, មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ គណ្ហាតិ, សុគ្គហិតំ.

គាហោតិ វិស្សាសគ្គាហោ (បារា. អដ្ឋ. ១.១៣១). សោ បន ឯវំ វេទិតព្ពោ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតស្ស វិស្សាសំ គហេតុំ. សន្ទិដ្ឋោ ច ហោតិ, សម្ភត្តោ ច, អាលបិតោ ច, ជីវតិ ច, ជានាតិ ច ‘គហិតេ មេ អត្តមនោ ភវិស្សតី’’’តិ (មហាវ. ៣៥៦). តត្ថ សន្ទិដ្ឋោតិ ទិដ្ឋមត្តកមិត្តោ. សម្ភត្តោតិ ទឡ្ហមិត្តោ. អាលបិតោតិ ‘‘មម សន្តកំ យំ ឥច្ឆសិ, តំ គណ្ហេយ្យាសិ, អាបុច្ឆិត្វា គហណេ ការណំ នត្ថី’’តិ វុត្តោ. ជីវតីតិ អនុដ្ឋានសេយ្យាយ សយិតោបិ យាវ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទំ ន បាបុណាតិ. គហិតេ ច អត្តមនោតិ គហិតេ ច តុដ្ឋចិត្តោ. ឯវរូបស្ស សន្តកំ ‘‘គហិតេ មេ អត្តមនោ ភវិស្សតី’’តិ ជានន្តេន គហេតុំ វដ្ដតិ. អនវសេសបរិយាទានវសេន ចេតានិ បញ្ច អង្គានិ វុត្តានិ, វិស្សាសគ្គាហោ បន តីហិ អង្គេហិ រុហតិ. កថំ? សន្ទិដ្ឋោ ជីវតិ គហិតេ អត្តមនោ, សម្ភត្តោ ជីវតិ គហិតេ អត្តមនោ, អាលបិតោ ជីវតិ គហិតេ អត្តមនោតិ ឯវំ.

យោ បន ជីវតិ, ន ច គហិតេ អត្តមនោ ហោតិ, តស្ស សន្តកំ វិស្សាសភាវេន គហិតម្បិ បុន ទាតព្ពំ. ទទន្តេន មតកធនំ តាវ យេ តស្ស ធនេ ឥស្សរា គហដ្ឋា វា បព្ពជិតា វា, តេសំ ទាតព្ពំ. យោ បន បឋមំយេវ ‘‘សុដ្ឋុ កតំ តយា មម សន្តកំ គណ្ហន្តេនា’’តិ វចីភេទេន វា ចិត្តុប្បាទមត្តេន វា អនុមោទិត្វា បច្ឆា កេនចិ ការណេន កុបិតោ, សោ បច្ចាហរាបេតុំ ន លភតិ. យោបិ អទាតុកាមោ, ចិត្តេន បន អធិវាសេតិ, ន កិញ្ចិ វទតិ, សោបិ បុន បច្ចាហរាបេតុំ ន លភតិ. យោ បន ‘‘មយា តុម្ហាកំ សន្តកំ គហិត’’ន្តិ វា ‘‘បរិភុត្ត’’ន្តិ វា វុត្តេ នាធិវាសេតិ, ‘‘បដិទេហី’’តិ ភណតិ, សោ បច្ចាហរាបេតុំ លភតិ.

វិព្ភមាតិ ឥមិនា ភិក្ខុនិយាយេវ អធិដ្ឋានវិជហនំ គហិតំ ហោតិ. សា បន យទា វិព្ភមតិ, តទា អស្សមណី ហោតិ. ភិក្ខុ បន វិព្ភមន្តោបិ យាវ សិក្ខំ ន បច្ចក្ខាតិ, តាវ ភិក្ខុយេវាតិ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតីតិ. លិង្គសិក្ខាតិ លិង្គបរិវត្តនញ្ច សិក្ខាបច្ចក្ខានញ្ចាតិ អត្ថោ. សព្ពេសូតិ នវសុ ចីវរេសុ. អធិដ្ឋានវិយោគការណាតិ អធិដ្ឋានវិជហនការណា, ឥមេសុ អញ្ញតរេន អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ អត្ថោ.

កិញ្ច ភិយ្យោ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) – តិចីវរស្ស បន វិនិព្ពិទ្ធឆិទ្ទញ្ច អធិដ្ឋានវិជហនំ ករោតីតិ អត្ថោ. តត្ថ សង្ឃាដិឧត្តរាសង្គានំ ទីឃន្តតោ វិទត្ថិប្បមាណស្ស តិរិយន្តតោ អដ្ឋង្គុលប្បមាណស្ស បទេសស្ស ឱរតោ កនិដ្ឋង្គុលិនខបិដ្ឋិប្បមាណកំ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ភិន្ទតិ. អន្តរវាសកស្ស ទីឃន្តតោ វិទត្ថិប្បមាណស្សេវ តិរិយន្តតោ ចតុរង្គុលប្បមាណស្ស បទេសស្ស ឱរតោ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ភិន្ទតិ, បរតោ បន ន ភិន្ទតិ. តស្មា ឆិទ្ទេ ជាតេ តិចីវរំ អតិរេកចីវរំ ហោតិ, សូចិកម្មំ កត្វា បុន អធិដ្ឋាតព្ពំ. ឥតរេសំ បន ឆិទ្ទេន វិជហនំ នាម នត្ថិ. យោ បន តិចីវរេបិ ទុព្ពលដ្ឋានេ បឋមំ អគ្គឡំ ទត្វា បច្ឆា ទុព្ពលដ្ឋានំ ឆិន្ទិត្វា អបនេតិ, អធិដ្ឋានំ ន ភិជ្ជតិ. មណ្ឌលបរិវត្តនេបិ ឯសេវ នយោ. យោ បន ឧភោ កោដិយោ មជ្ឈេ ករោន្តោ សចេ បឋមំ ឆិន្ទិត្វា បច្ឆា ឃដេតិ, អធិដ្ឋានំ វិជហតិ, អថ ឃដេត្វា ឆិន្ទតិ, ន វិជហតិ. រជកេហិ ធោវាបេត្វា សេតកំ ករោន្តស្សាបិ ន វិជហតិ ឯវ.

៥៥. ឥទានិ អកប្បិយចីវរានិ ទស្សេតុំ ‘‘កុសវាកផលកានី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ កុសចីរំ (មហាវ. ៣៧១; មហាវ. អដ្ឋ. ) នាម កុសេ គន្ថេត្វា កតចីវរំ. វាកចីរំ នាម តាបសានំ វក្កលំ. ផលកចីរំ នាម ផលកានិ សិព្ពិត្វា កតចីវរំ. កេសកម្ពលន្តិ កេសេហិ តន្តំ វាយិត្វា កតកម្ពលំ. វាលកម្ពលន្តិ ចមរវាលេហិ វាយិត្វា កតកម្ពលំ. ឧលូកបក្ខន្តិ ឧលូកសកុណស្ស បក្ខេហិ កតនិវាសនំ. អជិនក្ខិបន្តិ សលោមំ សខុរំ អជិនមិគចម្មំ. ឥមេសុ សត្តសុ វត្ថេសុ យំ កិញ្ចិ ធារយតោ ថុល្លច្ចយន្តិ អត្ថោ. យថា ឥមេសុ ថុល្លច្ចយំ, តថា អក្កនាឡំ និវាសេន្តស្ស. អក្កនាឡំ នាម អក្កទណ្ឌេ វាកាទីហិ គន្ថេត្វា កតចីវរំ. ‘‘ន ភិក្ខវេ អក្កនាឡំ និវាសេតព្ពំ, យោ និវាសេយ្យ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (មហាវ. ៣៧១) ហិ វុត្តំ.

៥៦. កទលេរកក្កទុស្សេ បោត្ថកេ ចាបីតិ ឯត្ថ កទលិឯរកអក្កមកចិវាកេហិ កតានិ វត្ថានិ ឯវំ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ. ឯតេសុ បោត្ថកោយេវ បាឡិយំ អាគតោ, ឥតរានិ តគ្គតិកត្តា អដ្ឋកថាសុ បដិក្ខិត្តានិ. ឥមេសុ ចតូសុបិ ទុក្កដមេវ. ‘‘ន ភិក្ខវេ នគ្គិយំ តិត្ថិយសមាទានំ សមាទិយិតព្ពំ, យោ សមាទិយេយ្យ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (មហាវ. ៣៧០) វុត្តត្តា នគ្គិយម្បិ ន កប្បតិ ឯវ. សព្ពមេវ នីលកំ សព្ពនីលកំ. ឯវំ សេសេសុបិ. ឯត្ថ នីលំ ឧមាបុប្ផវណ្ណំ ហោតិ. មញ្ជេដ្ឋកំ មញ្ជេដ្ឋកវណ្ណមេវ. បីតកំ កណិការបុប្ផវណ្ណំ. លោហិតកំ ជយសុមនបុប្ផវណ្ណំ. កណ្ហកំ អទ្ទារិដ្ឋកវណ្ណំ.

៥៧. មហារង្គំ នាម សតបទិបិដ្ឋិវណ្ណំ. មហានាមំ នាម រត្តសម្ភិន្នវណ្ណំ ហោតិ. បទុមបុប្ផវណ្ណន្តិបិ វុត្តំ, មន្ទរត្តន្តិ អត្ថោ. តិរីដកេតិ រុក្ខតចេ. អច្ឆិន្នទីឃទសកេតិ សព្ពសោ អច្ឆិន្នទសកេ ច មជ្ឈេ ឆិន្នទសកេ ចាតិ អត្ថោ. អញ្ញមញ្ញំ សំសិព្ពិត្វា កតទសំ ផលទសំ នាម. កេតកបុប្ផាទិបុប្ផសទិសាហិ ទសាហិ យុត្តំ បុប្ផទសំ នាម. ឯតេសុបិ ‘‘បោត្ថកេ ចាបី’’តិ ឯត្ថ វុត្តអបិ-សទ្ទេន ទុក្កដន្តិ វេទិតព្ពំ. តថាតិ យថា ឯតេសុ កទលិទុស្សាទីសុ បុប្ផទសាវសានេសុ ទុក្កដំ, តថា កញ្ចុកវេឋនេសុបិ យំ កិញ្ចិ ធារេន្តស្ស ទុក្កដន្តិ អត្ថោ.

ឯតេសុ បន អយំ វិនិច្ឆយោ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៧២) – សព្ពនីលកាទីនិ រជនានិ វមេត្វា បុន រជិត្វា ធារេតព្ពានិ, ន សក្កា ចេ វមេតុំ, បច្ចត្ថរណាទីនិ វា ការេតព្ពានិ, តិបដ្ដចីវរស្ស មជ្ឈេ វា ទាតព្ពានិ. អច្ឆិន្នទសកាទីនិ ទសា ឆិន្ទិត្វា ធារេតព្ពានិ. កញ្ចុកំ វិជដេត្វា រជិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ. វេឋនេបិ ឯសេវ នយោ. តិរីដកំ បាទបុញ្ឆនំ កាតព្ពំ. សព្ពន្តិ ឥមំ វុត្តប្បការំ កុសចីរាទិកំ អកប្បិយចីវរំ អច្ឆិន្នចីវរោ លភតីតិ អត្ថោ. វុត្តម្បិ ចេតំ បរិវារេ.

‘‘អកប្បកតំ នាបិ រជនាយ រត្តំ,

តេន និវត្ថោ យេន កាមំ វជេយ្យ;

ន ចស្ស ហោតិ អាបត្តិ,

សោ ច ធម្មោ សុគតេន ទេសិតោ;

បញ្ហា មេសា កុសលេហិ ចិន្តិតា’’តិ. (បរិ. ៤៨១);

អយញ្ហិ បញ្ហោ អច្ឆិន្នចីវរភិក្ខុំ សន្ធាយ វុត្តោ, តស្មា ហិ យំ កិញ្ចិ អកប្បិយចីវរំ និវាសេត្វា វា បារុបិត្វា វា អច្ឆិន្នចីវរកេន អញ្ញំ បរិយេសិតព្ពំ. ឯត្ថ បន ‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, មនុស្សា និស្សីមគតានំ ភិក្ខូនំ ចីវរំ ទេន្តិ ‘ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទេមា’តិ, អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សាទិតុំ, ន តាវ តំ គណនូបគំ, យាវ ន ហត្ថំ គច្ឆតី’’តិ (មហាវ. ២៥៩) វុត្តត្តា យាវ អាហរិត្វា តំ ន ទិន្នំ, ‘‘តុម្ហាកំ, ភន្តេ, ចីវរំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ បហិណិត្វា វា នារោចិតំ, តាវ គណនំ ន ឧបេតិ, អនធិដ្ឋិតំ វដ្ដតិ. បត្តេបិ ឯសេវ នយោ. អានេត្វា ទិន្នេ វា អារោចិតេ វា បរិហារោ នត្ថិ, ទសាហំ អធិដ្ឋាតព្ពំ. ចីវរវិនិច្ឆយោ.

ចីវរនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. រជននិទ្ទេសវណ្ណនា

៥៨. ឥទានិ តេសំ ចីវរានំ រជនវិធានំ ទស្សេតុំ ‘‘រជនានិ ចា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឆ រជនានិ មូលរជនំ ខន្ធរជនំ តចរជនំ បត្តរជនំ បុប្ផរជនំ ផលរជន’’ន្តិ (មហាវ. ៣៤៤) ឯវំ ភគវតា អនុញ្ញាតត្តា ‘‘ឆប្បការានិ អនុញ្ញាតានិ សត្ថុនា’’តិ វុត្តំ.

៥៩. តត្ថ មូលេតិ មូលរជនេតិ អត្ថោ. ហលិទ្ទិំ វិវជ្ជិយ សព្ពំ លព្ភន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ សេសេសុបិ. តុង្គហារកោ នាម ឯកោ សកណ្ដករុក្ខោ, តស្ស ហរិតាលវណ្ណំ ខន្ធរជនំ ហោតិ. គិហិបរិភុត្តំ បន អល្លិបត្តេន ឯកវារំ រជិតុំ វដ្ដតិ. ផលរជនេ អកប្បិយំ នាម នត្ថិ, សព្ពំ វដ្ដតីតិ. រជនវិនិច្ឆយោ.

រជននិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

៦០. ឥទានិ ភាជនវិកតិំ ទស្សេតុំ ‘‘បត្តោ ចា’’តិ ឧទ្ធដំ. ឯត្ថ បន បឋមគាថា សុវិញ្ញេយ្យា.

៦១. ទុតិយេ ‘‘មគធនាឡិទ្វយតណ្ឌុលសាធិត’’ន្តិ វត្តព្ពេ វិភត្តិលោបំ អកត្វា គាថាពន្ធសុខត្ថំ ‘‘មគធេ នាឡិទ្វយតណ្ឌុលសាធិត’’ន្តិ វុត្តំ, បចិតន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ (បារា. ៦០២; បារា. អដ្ឋ. ២.៦០២; កង្ខា. អដ្ឋ. បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា) មគធនាឡិ នាម អឌ្ឍតេរសបលំ គណ្ហាតិ. ឱទនន្តិ ឯត្ថ សព្ពប្បការសម្បន្នំ អវស្សាវិតោទនំ គហេតព្ពំ. ឱទនស្ស ចតុត្ថភាគប្បមាណំ នាតិឃនំ នាតិតនុកំ ហត្ថហារិយមុគ្គសូបញ្ច អាលោបស្ស អាលោបស្ស អនុរូបំ យាវ ចរិមកាលោបប្បហោនកំ មច្ឆមំសាទិព្យញ្ជនញ្ច យោ បត្តោ គណ្ហាតិ, សោ ឧក្កដ្ឋោ នាមាតិ អត្ថោ. សប្បិតេលតក្ករសកញ្ជិកាទីនិ បន គណនូបគានិ ន ហោន្តិ, តានិ ហិ ឱទនគតិកានេវ ហោន្តិ, នេវ ហាបេតុំ, ន វឌ្ឍេតុំ សក្កោន្តិ. ឯវមេតំ សព្ពំ បក្ខិត្តំ សចេ បត្តស្ស ហេដ្ឋិមរាជិសមំ តិដ្ឋតិ, សុត្តេន វា ហីរេន វា ឆិន្ទន្តស្ស សុត្តស្ស វា ហីរស្ស វា ហេដ្ឋិមន្តំ ផុសតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ អតិក្កមិត្វា ថូបីកតំ តិដ្ឋតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋោមកោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ ន សម្បាបុណាតិ, អន្តោគតមេវ ហោតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ នាម បត្តោ.

៦២. ‘‘មជ្ឈិមោ នាម បត្តោ នាឡិកោទនំ គណ្ហាតី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘មជ្ឈិមោ តស្សុបឌ្ឍោ វា’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថាបិ វុត្តប្បការេន មជ្ឈិមោ មជ្ឈិមោមកោ មជ្ឈិមុក្កដ្ឋោតិ បត្តត្តិកំ វេទិតព្ពំ. ‘‘ឱមកោ នាម បត្តោ បត្ថោទនំ គណ្ហាតី’’តិ (បារា. ៦០២) វចនតោ ‘‘តតោបឌ្ឍោ’’តិ វុត្តំ. មគធនាឡិយា ឧបឌ្ឍនាឡិកោទនញ្ច តទូបិយំ សូបំ ព្យញ្ជនញ្ច គណ្ហាតិ, សោ ឱមកោ នាម. ឥធាបិ ឱមកោ ឱមកោមកោ ឱមកុក្កដ្ឋោតិ បត្តត្តិកំ វេទិតព្ពំ. ឥមេសុ បន នវសុ បត្តេសុ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ ច ឱមកោមកោ ច អបត្តោ. ឯតេសុ អធិដ្ឋាតព្ពកិច្ចំ នត្ថិ, សេសា សត្ត បត្តា អធិដ្ឋាតព្ពា, វិកប្បេតព្ពា ចាតិ អត្ថោ.

៦៣. អតិរេកបត្តោតិ (បារា. ៦០១) អនធិដ្ឋិតោ អវិកប្បិតោ. សកោតិ សសន្តកោ. កប្បោតិ កប្បិយោ. អយមេវេត្ថ សង្ខេបោ – យោ បត្តោ កាកណិកមត្តស្សាបិ មូលស្ស ទាតព្ពស្ស នត្ថិតាយ សកោ. អយោបត្តោ បញ្ចហិ បាកេហិ មត្តិកាបត្តោ ទ្វីហិ បាកេហិ បក្កត្តា កប្បោ. សោ ទសាហបរមំ កាលំ អនធិដ្ឋិតោ អវិកប្បិតោ ធារេយ្យោតិ.

៦៤. អច្ឆេទាទយោ ចីវរេ វុត្តប្បភេទាយេវ. ឆិទ្ទេនាតិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦០៨; កង្ខា. អដ្ឋ. បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា) ឯត្ថ យស្ស បត្តស្ស មុខវដ្ដិតោ ហេដ្ឋា ទ្វង្គុលប្បទេសេ យេន ឆិទ្ទេន កង្គុសិត្ថំ និក្ខមតិ, តត្តកេន ឆិទ្ទេន ភិជ្ជតិ. តស្មិំ បន អយចុណ្ណាទីហិ បដិបាកតិកេ កតេ ទសាហព្ភន្តរេ បុន អធិដ្ឋាតព្ពំ. បត្តាធិដ្ឋានមុជ្ឈតីតិ បត្តោ អធិដ្ឋានំ ឧជ្ឈតិ.

៦៥. ឥទានិ បរិហរណវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘បត្តំ ន បដិសាមេយ្យ សោទក’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. សោទកំ (ចូឡវ. ២៥៤) បត្តំ ន បដិសាមេយ្យ, អាតបេ ច សោទកំ បត្តំ ន ឱតបេតិ អធិប្បាយោ. ន និទហេតិ និរុទកំ កត្វាបិ អតិកាលំ ន និទហេតិ អធិប្បាយោ. ភុម្យាតិ ភូមិយំ. ន ឋបេតិ តដ្ដិកាចម្មខណ្ឌាទីសុ យេន កេនចិ អនត្ថតាយ បំសុសក្ខរមិស្សាយ ភូមិយា ន ឋបេយ្យាតិ អត្ថោ. នោ ច លគ្គយេតិ ឯត្ថបិ នាគទន្តាទីសុ (ចូឡវ. ២៥៤) យត្ថ កត្ថចិ លគ្គន្តស្ស ទុក្កដមេវ.

៦៦. មិឌ្ឍន្តេតិ (ចូឡវ. ២៥៤; ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៥៤) មិឌ្ឍបរិយន្តេ. សចេ បន បរិវត្តេត្វា តត្ថេវ បតិដ្ឋាតិ, ឯវរូបាយ វិត្ថិណ្ណាយ មិឌ្ឍិយា អព្ភន្តរបរិច្ឆេទេ ឋបេតុំ វដ្ដតិ, ន បរិយន្តេ. បរិភណ្ឌន្តេតិ ពាហិរបស្សេ កតាយ តនុកមិឌ្ឍិយា អន្តេតិ អត្ថោ. អង្កេ វាតិ (ចូឡវ. ២៥៤) ទ្វិន្នំ ឩរូនំ មជ្ឈេ. ឯត្ថ បន អំសពទ្ធកេ អំសកូដេ លគ្គេត្វា អង្កេ ឋបេតុំ វដ្ដតិ, ន ឥតរថា. អាតបត្តកេតិ ឆត្តេ. ឯត្ថ ភត្តបូរោបិ អំសកូដេ លគ្គិតបត្តោបិ ឋបេតុំ ន វដ្ដតិ.