៥០. វិបស្សនានិទ្ទេសវណ្ណនា

៤៧១-២. នាមរូបំ បរិគ្គយ្ហាតិ ឯត្ថ (វិសុទ្ធិ. ២.៦៦២ អាទយោ) នាមរូបបរិគ្គហំ កាតុកាមេន តាវ ឋបេត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ អវសេសេសុ យំ កិញ្ចិ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ វិតក្កាទីនិ ឈានង្គានិ ច តំសម្បយុត្តេ ច ផស្សាទយោ ធម្មេ លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានវសេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘សព្ពមេតំ អារម្មណាភិមុខំ នមនតោ នមនដ្ឋេន នាម’’ន្តិ វវត្ថបេតព្ពំ. តតោ តស្ស បច្ចយំ បរិយេសន្តោ ‘‘ហទយវត្ថុំ និស្សាយ វត្តតី’’តិ បស្សតិ, បុន វត្ថុស្ស បច្ចយភូតានិ ច ឧបាទារូបានិ ច បស្សិត្វា ‘‘ឥទំ សព្ពំ រុប្បនតោ វិការាបត្តិតោ រូប’’ន្តិ បរិគ្គណ្ហាតិ. បុន តទុភយំ ‘‘នមនលក្ខណំ នាមំ, រុប្បនលក្ខណំ រូប’’ន្តិ ឯវំ សង្ខេបតោ នាមរូបំ វវត្ថបេតិ. ឥទំ សព្ពំ សមថយានិកវសេន វុត្តំ. វិបស្សនាយានិកោ បន ចតុធាតុវវត្ថានមុខេន ភូតុបាទាយរូបានិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘សព្ពមេតំ រុប្បនតោ រូប’’ន្តិ បស្សតិ. តតោ ឯវំ បរិច្ឆិន្នរូបស្ស ចក្ខាទីនិ និស្សាយ បវត្តមានា អរូបធម្មាបិ អាបាថមាគច្ឆន្តិ. តតោ សព្ពេបិ តេ អរូបធម្មេ នមនលក្ខណេន ឯកតោ កត្វា ‘‘ឯតំ នាម’’ន្តិ បស្សតិ. សោ ‘‘ឥទំ នាមំ, ឥទំ រូប’’ន្តិ ទ្វេធា វវត្ថបេតិ. ឯវំ វវត្ថបេត្វា ‘‘នាមរូបតោ ឧទ្ធំ អញ្ញោ សត្តោ វា បុគ្គលោ វា បោសោ វា ទេវោ វា ព្រហ្មា វា នត្ថី’’តិ បស្សតិ.

យថាហិ អង្គសម្ភារា, ហោតិ សទ្ទោ រថោ ឥតិ;

ឯវំ ខន្ធេសុ សន្តេសុ, ហោតិ សត្តោតិ សម្មុតិ. (សំ. និ. ១.១៧១);

ឯវមេវ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ សតិ សត្តោ, បុគ្គលោតិ វា វោហារមត្តោ ហោតីតិ ឯវមាទិនា នយេន នាមរូបានំ យាថាវទស្សនសង្ខាតេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិភូតេន ញាណេន នាមរូបំ បរិគ្គយ្ហាតិ អត្ថោ.

តតោ តស្ស ច បច្ចយន្តិ បុន តស្ស នាមរូបស្ស បច្ចយំ បរិគ្គយ្ហាតិ អត្ថោ. វុត្តនយេន នាមរូបំ បរិគ្គណ្ហិត្វា ‘‘កោ នុ ខោ ឥមស្ស ហេតូ’’តិ បរិយេសន្តោ អហេតុវាទវិសមហេតុវាទេសុ ទោសំ ទិស្វា រោគំ ទិស្វា តស្ស និទានសមុដ្ឋានំ បរិយេសន្តោ វេជ្ជោ វិយ តស្ស ហេតុញ្ច បច្ចយញ្ច បរិយេសន្តោ អវិជ្ជា តណ្ហា ឧបាទានំ កម្មន្តិ ឥមេ ចត្តារោ ធម្មេ នាមរូបស្ស ឧប្បាទបច្ចយត្តា ‘‘ហេតូ’’តិ ច អាហារំ ឧបត្ថម្ភនស្ស បច្ចយត្តា ‘‘បច្ចយោ’’តិ ច បស្សតិ. ‘‘ឥមស្ស កាយស្ស អវិជ្ជាទយោ តយោ ធម្មា មាតា វិយ ទារកស្ស ឧបនិស្សយា ហោន្តិ, កម្មំ បិតា វិយ បុត្តស្ស ជនកំ, អាហារោ ធាតិ វិយ ទារកស្ស សន្ធារកោ’’តិ ឯវំ រូបកាយស្ស បច្ចយបរិគ្គហំ កត្វា បុន ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៤៣) នយេន នាមកាយស្សបិ ហេតុបច្ចយំ បរិគ្គណ្ហាតិ.

ឯវំ បរិគ្គណ្ហន្តោ ‘‘អតីតានាគតាបិ ធម្មា ឯវមេវ បវត្តន្តី’’តិ សន្និដ្ឋានំ ករោតិ. តស្ស យា សា បុព្ពន្តំ អារព្ភ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហំ អតីតមទ្ធានំ, ន នុ ខោ អហោសិំ, កិំ នុ ខោ, កថំ នុ ខោ, កិំ ហុត្វា កិំ អហោសិំ នុ ខោ អហំ អតីតមទ្ធាន’’ន្តិ បញ្ចវិធា វិចិកិច្ឆា វុត្តា, យាបិ អបរន្តំ អារព្ភ ‘‘ភវិស្សាមិ នុ ខោ អហំ អនាគតមទ្ធានំ, ន នុ ខោ, កិំ នុ ខោ, កថំ នុ ខោ, កិំ ហុត្វា កិំ ភវិស្សាមិ នុ ខោ អហំ អនាគតមទ្ធាន’’ន្តិ បញ្ចវិធា វុត្តា, យាបិ ឯតរហិ វា បន បច្ចុប្បន្នំ អទ្ធានំ អារព្ភ ‘‘អជ្ឈត្តំ កថំកថី ហោតិ, អហំ នុ ខោស្មិ, នោ នុ ខោស្មិ, កិំ នុ ខោស្មិ, កថំ នុ ខោស្មិ, អយំ នុ ខោ សត្តោ កុតោ អាគតោ, សោ កុហិំ គាមី ភវិស្សតី’’តិ ឆព្ពិធា វិចិកិច្ឆា វុត្តា, តា សព្ពាបិ បហីយន្តិ. ឯវំ បច្ចយបរិគ្គហណេន តីសុ អទ្ធាសុ កង្ខំ វិតរិត្វា ឋិតំ ញាណំ ‘‘កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធី’’តិបិ ‘‘ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិបិ ‘‘សម្មាទស្សន’’ន្តិបិ វុច្ចតិ.

ឯត្ថ បន តិស្សោ លោកិយបរិញ្ញា ញាតបរិញ្ញា តីរណបរិញ្ញា បហានបរិញ្ញាតិ. តត្ថ ‘‘រុប្បនលក្ខណំ រូបំ, វេទយិតលក្ខណា វេទនា’’តិ ឯវំ តេសំ តេសំ ធម្មានំ បច្ចត្តលក្ខណសល្លក្ខណវសេន បវត្តា បញ្ញា ញាតបរិញ្ញានាម. ‘‘រូបំ អនិច្ចំ, វេទនា អនិច្ចា’’តិអាទិនា តេសំយេវ ធម្មានំ សាមញ្ញលក្ខណំ អារោបេត្វា លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាបញ្ញា តីរណបរិញ្ញា នាម. តេសុ ឯវំ បន ធម្មេសុ និច្ចសញ្ញាទិបជហនវសេន បវត្តា លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនា បហានបរិញ្ញា នាម. តត្ថ សង្ខារបរិគ្គហតោ បដ្ឋាយ យាវ បច្ចយបរិគ្គហា ញាតបរិញ្ញាយ ភូមិ. កលាបសម្មសនតោ បដ្ឋាយ យាវ ឧទយព្ពយានុបស្សនា តីរណបរិញ្ញាយ ភូមិ. ភង្គានុបស្សនតោ បដ្ឋាយ បហានបរិញ្ញាយ ភូមិ. តតោ បដ្ឋាយ ហិ ‘‘អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតិ, ទុក្ខតោ អនុបស្សន្តោ សុខសញ្ញំ, អនត្តតោ អនុបស្សន្តោ អត្តសញ្ញំ, និព្ពិន្ទន្តោ នន្ទិំ, វិរជ្ជន្តោ រាគំ, និរោធេន្តោ សមុទយំ, បដិនិស្សជ្ជន្តោ អាទានំ បជហតី’’តិ (បដិ. ម. ១.៥២) ឯវំ បជហន្តោ និច្ចសញ្ញាទិបហានសាធិកានំ សត្តន្នំ អនុបស្សនានំ អាធិបច្ចំ ហោតិ. ឥតិ ឥមាសុ បរិញ្ញាសុ សង្ខារបរិច្ឆេទស្ស ចេវ បច្ចយបរិគ្គហស្ស ច សាធិតត្តា ឥមិនា យោគិនា ញាតបរិញ្ញា អធិគតា ហោតិ.

បុន ‘‘យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ រូបំ ហុត្វា អភាវតោ អនិច្ចំ, ឧទយព្ពយប្បដិបីឡិតត្តា ទុក្ខំ, អវសវត្តិត្តា អនត្តា. យា កាចិ វេទនា, យា កាចិ សញ្ញា, យេ កេចិ សង្ខារា, យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ វិញ្ញាណំ ហុត្វា អភាវតោ អនិច្ចំ, ឧទយព្ពយប្បដិបីឡិតត្តា ទុក្ខំ, អវសវត្តិត្តា អនត្តា’’តិ ឯវមាទិនា នយេន កលាបសម្មសនំ ករោតិ. ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘តិលក្ខណំ អារោបេត្វាន សង្ខារេ សម្មសន្តោ’’តិ.

ឯវំ សង្ខារេសុ អនិច្ចទុក្ខអនត្តវសេន កលាបសម្មសនំ កត្វា បុន សង្ខារានំ ឧទយព្ពយមេវ បស្សតិ. កថំ? ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា (បដិ. ម. ១.៥០) រូបសមុទយោ, តណ្ហាកម្មអាហារសមុទយា រូបសមុទយោ’តិ ឯវំ រូបក្ខន្ធស្ស បច្ចយសមុទយទស្សនដ្ឋេន រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ, និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សន្តោបិ រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតី’’តិ ឯវំ បញ្ចហាការេហិ រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. ‘‘អវិជ្ជានិរោធា រូបនិរោធោ, តណ្ហាកម្មអាហារនិរោធា រូបនិរោធោ’តិ ឯវំ រូបក្ខន្ធស្ស បច្ចយនិរោធទស្សនដ្ឋេន រូបក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ, វិបរិណាមលក្ខណំ បស្សន្តោបិ រូបក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតី’’តិ ឯវំ បញ្ចហាការេហិ វយំ បស្សតិ. តថា ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា វេទនាសមុទយោ, តណ្ហាកម្មផស្សសមុទយា វេទនាសមុទយោ’’តិ វេទនាក្ខន្ធស្ស, និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សន្តោបិ វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. ‘‘អវិជ្ជានិរោធា វេទនានិរោធោ, តណ្ហាកម្មផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ’’តិ វេទនាក្ខន្ធស្ស, វិបរិណាមលក្ខណំ បស្សន្តោបិ វេទនាក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ. ឯវំ សញ្ញាក្ខន្ធាទីសុបិ. អយំ បន វិសេសោ – វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស ផស្សដ្ឋានេ នាមរូបសមុទយា, នាមរូបនិរោធាតិ យោជេតព្ពំ. ឯវំ ឯកេកស្មិំ ខន្ធេ បច្ចយសមុទយវសេន ច និព្ពត្តិលក្ខណវសេន ច បច្ចយនិរោធវសេន ច វិបរិណាមលក្ខណវសេន ច ឧទយព្ពយទស្សនេន ទស ទស កត្វា បញ្ញាស លក្ខណានិ វុត្តានិ. តេសំ វសេន ឯវំ រូបស្ស ឧទយោ រូបស្ស វយោតិ បច្ចយតោ ចេវ លក្ខណតោ ច វិត្ថារេន មនសិការំ ករោតិ.

តស្សេវំ ករោតោ ‘‘ឥតិ កិរ ឥមេ ធម្មា អហុត្វា សម្ភោន្តិ, ហុត្វា បដិវេន្តី’’តិ ញាណំ វិសទំ ហោតិ. ‘‘ឯវំ កិរ ឥមេ ធម្មា អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា និរុជ្ឈន្តី’’តិ និច្ចំ នវាវ ហុត្វា សង្ខារា ឧបដ្ឋហន្តិ. ន កេវលញ្ច និច្ចំ នវា, សូរិយុគ្គមនេ ឧស្សាវពិន្ទុ វិយ, ឧទកពុព្ពុឡោ វិយ, ឧទកេ ទណ្ឌរាជិ វិយ, អារគ្គេ សាសបោ វិយ, វិជ្ជុប្បាទោ វិយ ច បរិត្តដ្ឋាយិនោ. មាយាមរីចិសុបិនអលាតចក្កគន្ធព្ពនគរផេណបិណ្ឌកទលិអាទយោ វិយ និស្សារា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ. ឯត្តាវតា ចានេន វយធម្មមេវ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នញ្ច វយំ ឧបេតីតិ ឥមិនា អាការេន សមបញ្ញាស លក្ខណានិ បដិវិជ្ឈិត្វា ឋិតំ ឧទយព្ពយានុបស្សនំ នាម បឋមំ តរុណវិបស្សនាញាណំ អធិគតំ ហោតិ, យស្សាធិគមា អារទ្ធវិបស្សកោតិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ.

អថស្ស អារទ្ធវិបស្សកស្ស កុលបុត្តស្ស ឱភាសោ ញាណំ បីតិ បស្សទ្ធិ សុខំ អធិមោក្ខោ បគ្គហោ ឧបដ្ឋានំ ឧបេក្ខា និកន្តីតិ ទស វិបស្សនុបក្កិលេសា ឧប្បជ្ជន្តិ. ឯត្ថ ឱភាសោ នាម វិបស្សនាក្ខណេ ញាណស្ស ពលវត្តា លោហិតំ បសីទតិ, តេន ឆវិតោ ឱភាសោ និព្ពត្តតិ, តំ ទិស្វា អយំ យោគី ‘‘មគ្គោ មយា បត្តោ’’តិ តមេវ ឱភាសំ អស្សាទេតិ. ញាណន្តិ វិបស្សនាញាណមេវេតំ, សង្ខារេ សម្មសន្តស្ស សូរំ បសន្នំ ហុត្វា បវត្តមានំ ទិស្វា បុព្ពេ វិយ ‘‘មគ្គោ’’តិ អស្សាទេតិ. បីតីតិ វិបស្សនាបីតិ ឯវ. តស្ស ហិ តស្មិំ ខណេ បញ្ចវិធា បីតិ ឧប្បជ្ជតិ. បស្សទ្ធីតិ វិបស្សនាបស្សទ្ធិ. តស្មិំ សមយេ នេវ កាយចិត្តានំ ទរថោ គារវតា កក្ខឡតា អកម្មញ្ញតា គេលញ្ញតា វង្កតា ហោតិ. សុខំ វិបស្សនាសុខមេវ. តស្ស កិរ តស្មិំ សមយេ សកលសរីរំ ឋបិតវដ្ដិ វិយ អភិសន្ទយមានំ អតិបណីតំ សុខំ ឧប្បជ្ជតិ.

អធិមោក្ខោ នាម វិបស្សនាក្ខណេ បវត្តា សទ្ធា. តស្មិំ ខណេ ចិត្តចេតសិកានំ អតិវិយ បសាទភូតា ពលវតី សទ្ធា ឧប្បជ្ជតិ. បគ្គហោ នាម វិបស្សនាសម្បយុត្តំ វីរិយំ. តស្មិញ្ហិ ខណេ អសិថិលមនច្ចារទ្ធំ សុបគ្គហិតំ វីរិយំ ឧប្បជ្ជតិ. ឧបដ្ឋានន្តិ វិបស្សនាសម្បយុត្តា សតិ. តស្មិញ្ហិ ខណេ សុបដ្ឋិតា សតិ ឧប្បជ្ជតិ. ឧបេក្ខាតិ ទុវិធា វិបស្សនាវជ្ជនវសេន. តស្មិំ ខណេ សព្ពសង្ខារគ្គហណេ មជ្ឈត្តភូតវិបស្សនុបេក្ខាសង្ខាតំ ញាណំ ពលវន្តំ ហុត្វា ឧប្បជ្ជតិ, មនោទ្វារេ អាវជ្ជនុបេក្ខា ច, សាវ តំ តំ ឋានំ អាវជ្ជេន្តស្ស សូរា តិខិណា ហុត្វា វហតិ. និកន្តិ វិបស្សនានិកន្តិ. ឱភាសាទីសុ អាលយំ កុរុមានា សុខុមា សន្តាការា និកន្តិ ឧប្បជ្ជតិ. ឯត្ថ ឱភាសាទយោ កិលេសវត្ថុភូតតាយ ‘‘ឧបក្កិលេសា’’តិ វុត្តា, ន អកុសលត្តា. និកន្តិ បន ឧបក្កិលេសោ ចេវ កិលេសវត្ថុ ច. បណ្ឌិតោ បន ភិក្ខុ ឱភាសាទីសុ ឧប្បន្នេសុ វិក្ខេបំ អគច្ឆន្តោ ‘‘ឱភាសាទយោ ធម្មា ន មគ្គោ, ឧបក្កិលេសវិនិមុត្តំ បន វីថិប្បដិបន្នំ វិបស្សនាញាណំ មគ្គោ’’តិ មគ្គញ្ច អមគ្គញ្ច វវត្ថបេតិ. តស្សេវំ ‘‘អយំ មគ្គោ, អយំ ន មគ្គោ’’តិ ញត្វា ឋិតំ ញាណំ ‘‘មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធី’’តិ វុច្ចតិ.

ឥតោ បដ្ឋាយ អដ្ឋវិធស្ស ញាណស្ស វសេន សិខាប្បត្តំ វិបស្សនាញាណំ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាម ហោតិ. ឧទយព្ពយានុបស្សនាញាណំ ភង្គានុបស្សនាញាណំ ភយតុបដ្ឋានញាណំ អាទីនវានុបស្សនាញាណំ និព្ពិទានុបស្សនាញាណំ មុញ្ចិតុកម្យតាញាណំ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណំ សង្ខារុបេក្ខាញាណន្តិ ឥមានិ អដ្ឋ ញាណានិ នាម. ឯតានិ និព្ពត្តេតុកាមេន យស្មា ឧបក្កិលេសេហិ អភិភូតំ ហុត្វា លក្ខណប្បដិវេធំ កាតុំ អសមត្ថំ ហោតិ ចិត្តំ, តស្មា បុនបិ ឧទយព្ពយមេវ បស្សិតព្ពំ. ឧទយព្ពយំ បស្សន្តស្ស អនិច្ចលក្ខណំ យថាភូតំ ឧបដ្ឋាតិ, ឧទយព្ពយប្បដិបីឡិតត្តា ទុក្ខលក្ខណញ្ច ‘‘ទុក្ខមេវ ច សម្ភោតិ, ទុក្ខំ តិដ្ឋតិ វេតិ ចា’’តិ (សំ. និ. ១.១៧១) បស្សតោ អនត្តលក្ខណញ្ច.

ឯត្ថ ច អនិច្ចំ អនិច្ចលក្ខណំ, ទុក្ខំ ទុក្ខលក្ខណំ, អនត្តា អនត្តលក្ខណន្តិ អយំ វិភាគោ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ អនិច្ចន្តិ ខន្ធបញ្ចកំ. កស្មា? ឧប្បាទវយញ្ញថត្តភាវា ហុត្វា អភាវតោ វា. អញ្ញថត្តំ នាម ជរា, ឧប្បាទវយញ្ញថត្តំ អនិច្ចលក្ខណំ, ហុត្វា អភាវសង្ខាតោ វា ឯកោ អាការវិការោ. ‘‘យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខ’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.១៥) វចនតោ តទេវ ខន្ធបញ្ចកំ ទុក្ខំ. កស្មា? អភិណ្ហំ បដិបីឡិតត្តា. អភិណ្ហប្បដិបីឡនាការោ ទុក្ខលក្ខណំ. ‘‘យំ ទុក្ខំ តទនត្តា’’តិ វចនតោ តទេវ ខន្ធបញ្ចកំ អនត្តា. កស្មា? អវសវត្តនតោ. អវសវត្តនាការោ អនត្តលក្ខណំ. ឥមានិបិ តីណិ លក្ខណានិ ឧទយព្ពយំ បស្សន្តស្សេវ អារម្មណានិ ហោន្តិ.

បុនបិ សោ រូបារូបធម្មេសុ ឯវ ‘‘អនិច្ចា’’តិអាទិនា វិបស្សតិ, តស្ស សង្ខារា លហុំ លហុំ អាបាថំ គច្ឆន្តិ. តតោ ឧប្បាទំ វា ឋិតិំ វា អារម្មណំ អកត្វា តេសំ ខយវយនិរោធេ ឯវ បស្សតោ សតិ សន្តិដ្ឋតីតិ ឥទំ ភង្គានុបស្សនាញាណំ នាម. ឥមស្ស ឧប្បាទតោ បដ្ឋាយ អស្ស យោគិនោ ‘‘យថា ឥមេ សង្ខារា បញ្ចក្ខន្ធា ភិជ្ជន្តិ, ឯវំ អតីតេបិ សង្ខារា ភិជ្ជិំសុ, អនាគតេបិ ភិជ្ជិស្សន្តី’’តិ និរោធមេវ បស្សតោ សតិ សន្តិដ្ឋតិ, តស្ស ភង្គានុបស្សនាញាណំ អាសេវន្តស្ស ពហុលីករោន្តស្ស សព្ពភវយោនិគតិដ្ឋិតិសត្តាវាសេសុ សព្ពេ សង្ខារា ជលិតអង្គារកាសុអាទយោ វិយ មហាភយំ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ. ឯតំ ភយតុបដ្ឋានញាណំ នាម. តស្ស តំ ភយតុបដ្ឋានញាណំ អាសេវន្តស្ស សព្ពេ ភវាទយោ អាទិត្តអង្គារា វិយ, សមុស្សិតខគ្គា វិយ បច្ចត្ថិកា អប្បដិសរណា សាទីនវា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ. ឥទំ អាទីនវានុបស្សនាញាណំ នាម. តស្ស ឯវំ សង្ខារេ អាទីនវតោ បស្សន្តស្ស ភវាទីសុ សង្ខារានំ អាទីនវត្តា សព្ពសង្ខារេសុ ឧក្កណ្ឋនា អនភិរតិ ឧប្បជ្ជតិ. ឥទំ និព្ពិទានុបស្សនាញាណំ នាម. សព្ពសង្ខារេសុ និព្ពិន្ទន្តស្ស ឧក្កណ្ឋន្តស្ស សព្ពស្មា សង្ខារគតា មុញ្ចិតុកាមតា និស្សរិតុកាមតាវ ហោតិ. ឥទំ មុញ្ចិតុកម្យតាញាណំ នាម. បុន តស្មា សង្ខារគតា មុញ្ចិតុំ បុន តេ ឯវ សង្ខារេ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណេន តិលក្ខណំ អារោបេត្វា តីរណំ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណំ នាម, យោ ឯវំ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សង្ខារេ បរិគ្គណ្ហន្តោ តេសុ អនត្តលក្ខណស្ស សុទិដ្ឋត្តា ‘‘អត្តា’’តិ វា ‘‘អត្តនិយ’’ន្តិ វា អគ្គណ្ហន្តោ សង្ខារេសុ ភយញ្ច នន្ទិញ្ច បហាយ សង្ខារេសុ ឧទាសិនោ ហោតិ មជ្ឈត្តោ, ‘‘អហ’’ន្តិ វា ‘‘មម’’ន្តិ វា ន គណ្ហាតិ, សព្ពសង្ខារេសុ ឧទាសិនោ មជ្ឈត្តោ តីសុ ភវេសុ ឧបេក្ខកោ, តស្ស តំ ញាណំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ នាម. តំ បនេតំ សព្ពសង្ខារប្បវត្តំ វិស្សជ្ជេត្វា និព្ពាននិន្នំ និព្ពានបក្ខន្ទំ ហោតិ, នោ ចេ និព្ពានំ សន្តតោ បស្សតិ, បុនប្បុនំ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ វា ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ វា ‘‘អនត្តា’’តិ វា តិវិធានុបស្សនាវសេន សង្ខារារម្មណមេវ ហុត្វា បវត្តតិ.

ឯវំ តិដ្ឋមានញ្ច ឯតំ អនិមិត្តោ អប្បណិហិតោ សុញ្ញតោតិ តិណ្ណំ វិមោក្ខានំ វសេន វិមោក្ខមុខភាវំ អាបជ្ជិត្វា តិដ្ឋតិ. តិស្សោ ហិ អនុបស្សនា តីណិ វិមោក្ខមុខានីតិ វុច្ចន្តិ. ឯត្ថ ច អនិច្ចតោ មនសិ ករោន្តោ (បដិ. ម. ១.២២៣-២២៤) អធិមោក្ខពហុលោ អនិមិត្តំ វិមោក្ខំ បដិលភតិ. ទុក្ខតោ មនសិ ករោន្តោ បស្សទ្ធិពហុលោ អប្បណិហិតំ វិមោក្ខំ បដិលភតិ. អនត្តតោ មនសិ ករោន្តោ វេទពហុលោ សុញ្ញតវិមោក្ខំ បដិលភតិ. ឯត្ថ ច អនិមិត្តោ វិមោក្ខោតិ អនិមិត្តាការេន និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តោ អរិយមគ្គោ. សោ ហិ អនិមិត្តាយ ធាតុយា ឧប្បន្នត្តា អនិមិត្តោ, កិលេសេហិ ច វិមុត្តត្តា វិមោក្ខោ. ឯតេនេវ នយេន អប្បណិហិតាការេន និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តោ អប្បណិហិតោ, សុញ្ញតាការេន និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តោ សុញ្ញតោតិ វេទិតព្ពោ. អធិគតសង្ខារុបេក្ខស្ស កុលបុត្តស្ស វិបស្សនា សិខាប្បត្តា ហោតិ. វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាតិ ឯតទេវ. ឯតំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ អាសេវន្តស្ស ភាវេន្តស្ស តិក្ខតរា សង្ខារុបេក្ខា ឧប្បជ្ជតិ.

តស្ស ឥទានិ មគ្គោ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ សង្ខារុបេក្ខា សង្ខារេ ‘‘អនិច្ចា’’តិ វា ‘‘ទុក្ខា’’តិ វា ‘‘អនត្តា’’តិ វា សម្មសិត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ. ភវង្គា វុដ្ឋាយ សង្ខារុបេក្ខាយ អាគតនយេនេវ អនិច្ចាទិអាការេន មនសិ ករិត្វា ឧប្បជ្ជតិ មនោទ្វារាវជ្ជនំ, តទេវ មនសិ ករោតោ បឋមំ ជវនចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, យំ ‘‘បរិកម្ម’’ន្តិ វុច្ចតិ. តទនន្តរំ តថេវ ទុតិយំ ជវនចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, យំ ‘‘ឧបចារ’’ន្តិ វុច្ចតិ. តទនន្តរម្បិ តថេវ ឧប្បជ្ជតិ ជវនចិត្តំ, យំ ‘‘អនុលោម’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឥទំ តេសំ បាដិយេក្កំ នាមំ. អវិសេសេន បន តិវិធមេតំ អាសេវនន្តិបិ បរិកម្មន្តិបិ ឧបចារន្តិបិ អនុលោមន្តិបិ វុច្ចតិ. ឥទំ បន អនុលោមញាណំ សង្ខារារម្មណាយ វុដ្ឋានគាមិនិយា វិបស្សនាយ បរិយោសានំ ហោតិ. និប្បរិយាយេន បន គោត្រភុញាណមេវ វិបស្សនាបរិយោសានន្តិ វុច្ចតិ. តតោ បរំ និរោធំ និព្ពានំ អារម្មណំ កុរុមានំ បុថុជ្ជនគោត្តំ អតិក្កមមានំ និព្ពានារម្មណេ បឋមសមន្នាហារភូតំ អបុនរាវដ្ដកំ គោត្រភុញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥទំ បន ញាណំ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិញ្ច ញាណទស្សនវិសុទ្ធិញ្ច ន ភជតិ, អន្តរា អព្ពោហារិកមេវ ហោតិ, វិបស្សនាសោតេ បតិតត្តា បន វិបស្សនាតិ វា សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា គោត្រភុញាណេ និរុទ្ធេ តេន ទិន្នសញ្ញាយ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា ទិដ្ឋិសំយោជនំ សីលព្ពតបរាមាសសំយោជនំ វិចិកិច្ឆាសំយោជនន្តិ តីណិ សំយោជនានិ សមុច្ឆេទវសេន វិទ្ធំសេន្តោ សោតាបត្តិមគ្គោ ឧប្បជ្ជតិ. តទនន្តរំ តស្សេវ វិបាកភូតានិ ទ្វេ តីណិ វា ផលចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ អនន្តរវិបាកត្តា លោកុត្តរានំ. ផលបរិយោសានេ បនស្ស ចិត្តំ ភវង្គំ ឱតរតិ.

តតោ ភវង្គំ វិច្ឆិន្ទិត្វា បច្ចវេក្ខណត្ថាយ មនោទ្វារាវជ្ជនំ ឧប្បជ្ជតិ. សោ ហិ ‘‘ឥមិនា វតាហំ មគ្គេន អាគតោ’’តិ មគ្គំ បច្ចវេក្ខតិ, តតោ ‘‘អយំ មេ អានិសំសោ លទ្ធោ’’តិ ផលំ បច្ចវេក្ខតិ, តតោ ‘‘ឥមេ នាម មេ កិលេសា បហីនា’’តិ បហីនកិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ, តតោ ‘‘ឥមេ នាម មេ កិលេសា អវសិដ្ឋា’’តិ ឧបរិមគ្គត្តយវជ្ឈេ កិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ, អវសានេ ‘‘អយំ មេ ធម្មោ អារម្មណតោ បដិវិទ្ធោ’’តិ អមតំ និព្ពានំ បច្ចវេក្ខតិ. ឥតិ សោតាបន្នស្ស អរិយសាវកស្ស បញ្ច បច្ចវេក្ខណានិ ហោន្តិ. តថា សកទាគាមិអនាគាមីនំ. អរហតោ បន អវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណំ នាម នត្ថិ. ឯវំ សព្ពានិបិ ឯកូនវីសតិ ហោន្តិ. ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោវ ចេសោ. បហីនាវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណញ្ហិ សេក្ខានំ ហោតិ វា, ន វា. ឯវំ បច្ចវេក្ខិត្វា សោ សោតាបន្នោ អរិយសាវកោ តស្មិំយេវ វា អាសនេ និសិន្នោ អបរេន វា សមយេន កាមរាគព្យាបាទានំ តនុភាវំ ករោន្តោ ទុតិយមគ្គំ បាបុណាតិ, តទនន្តរំ វុត្តនយេន ផលញ្ច. តតោ វុត្តនយេន កាមរាគព្យាបាទានំ អនវសេសប្បហានំ ករោន្តោ តតិយមគ្គំ បាបុណាតិ, វុត្តនយេន ផលញ្ច. តតោ តស្មិំយេវ វា អាសនេ និសិន្នោ អបរេន វា សមយេន រូបរាគអរូបរាគមានឧទ្ធច្ចអវិជ្ជានំ អនវសេសប្បហានំ ករោន្តោ ចតុត្ថមគ្គំ បាបុណាតិ, វុត្តនយេន ផលញ្ច. ឯត្តាវតា ចេស អរហា នាម អដ្ឋមោ អរិយបុគ្គលោ ហោតិ មហាខីណាសវោ. ឥតិ ឥមេសុ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាម.

ឯត្តាវតា បាតិមោក្ខសំវរសីលាទីនំ វុត្តត្តា សីលវិសុទ្ធិ ច មេត្តាសុភាទីនំ វុត្តត្តា ចិត្តវិសុទ្ធិ ច នាមរូបបរិគ្គហាទីនំ វសេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិកង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិមគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិយោ ចាតិ សត្ត វិសុទ្ធិយោ វុត្តា ហោន្តិ. ឥទំ វុត្តប្បការំ បដិបទាក្កមំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘បាបុណេយ្យានុបុព្ពេន, សព្ពសំយោជនក្ខយ’’ន្តិ. ឯត្ថ សក្កាយទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា សីលព្ពតបរាមាសោ កាមរាគោ បដិឃោ រូបរាគោ អរុបរាគោ មានោ ឧទ្ធច្ចំ អវិជ្ជាតិ ឥមេ ទស ធម្មា សព្ពសំយោជនា នាម. ឯតេសុ សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសា សោតាបត្តិមគ្គវជ្ឈា, កាមរាគបដិឃា ទុតិយមគ្គេន តនុភូតា ហុត្វា តតិយេន សមុគ្ឃាតំ គច្ឆន្តិ, សេសានិ បញ្ច ចតុត្ថេនាតិ. ឯវំ អនុបុព្ពេន សព្ពសំយោជនក្ខយសង្ខាតំ អរហត្តំ បាបុណាតីតិ វេទិតព្ពំ.

វិបស្សនានិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនកថាវណ្ណនា

៤៧៣-៥. អធិសីលអធិចិត្តានំ អធិបញ្ញាយ ច សិក្ខនា ឧត្តរិ ភិក្ខុកិច្ចំ នាម នត្ថិ យស្មា, អតោ អយំ ខុទ្ទសិក្ខា សមុទាហដា.

កេនាតិ ចេ? យស្ស ថេរស្ស លោកវិចារិនោ លោកេ វិចរន្តស្ស មហតោ កិត្តិសទ្ទស្ស បរិស្សមោ ន សម្ភោតិ ន ហោតិ, កិំ វិយ? មាលុតស្សេវ និច្ចសោ, យថា និច្ចំ វិចរន្តស្ស មាលុតស្ស បរិស្សមោ នត្ថិ, ឯវំ វិចរន្តស្ស កិត្តិសទ្ទស្ស បរិស្សមោ នត្ថិ, តេន ធម្មសិរិកេន សមុទាហដាតិ សម្ពន្ធោ.

ឯត្តាវតា ច –

និដ្ឋិតោ ខុទ្ទសិក្ខាយ, សមាសេន វិនិច្ឆយោ;

វិត្ថារោ បន ឯតិស្សា, សព្ពម្បិ បិដកត្តយំ.

តស្មា វិត្ថារកាមេន, សកលេ បិដកត្តយេ;

កត្តព្ពោ សាទរោ ឯត្ថ, ឥតរេន វិសេសតោតិ.

ខុទ្ទសិក្ខាវិនិច្ឆយោ.

ខុទ្ទសិក្ខា-បុរាណដីកា និដ្ឋិតា.

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស