៤៩. ចតុរារក្ខនិទ្ទេសវណ្ណនា

៤៦១-២. អសុភន្តិ អសុភភាវនា. ឥមេ ចត្តារោ ចតុរារក្ខា នាមាតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ តេ ទស្សេតុំ ‘‘អារកត្តាទិនា’’តិអាទិមាហ. អារកត្តាទិនាតិ ឯត្ថ អារកត្តា, អរីនំ អរានញ្ច ហតត្តា, បច្ចយាទីនំ អរហត្តា, បាបករណេ រហាភាវាតិ ឥមេហិ តាវ ចតូហិ ការណេហិ សោ ភគវា អរហន្តិ អនុស្សរិតព្ពោតិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អារកត្តា ហតត្តា ច, កិលេសារីន សោ មុនិ;

ហតសំសារចក្ការោ, បច្ចយាទីន ចារហោ;

ន រហោ ករោតិ បាបានិ, អរហំ តេន វុច្ចតី’’តិ. (បារា. អដ្ឋ. ១.១; វិសុទ្ធិ. ១.១៣០);

ភគវា បន សព្ពកិលេសេហិ សុវិទូរវិទូរេ ឋិតោ មគ្គេន សវាសនកិលេសានំ ហតត្តា, តស្មា ‘‘អារកត្តា អរហ’’ន្តិ វុត្តោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សោ តតោ អារកា នាម;

យស្ស យេនាសមង្គិតា;

អសមង្គី ច ទោសេហិ,

នាថោ តេនារហំ មតោ’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.១២៥);

ភគវតា បន សព្ពកិលេសារយោ ហតា, តស្មា ‘‘អរីនំ ហតត្តាបិ អរហ’’ន្តិ វុត្តោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យស្មា រាគាទិសង្ខាតា, សព្ពេបិ អរយោ ហតា;

បញ្ញាសត្ថេន នាថេន, តស្មាបិ អរហំ មតោ’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.១២៦);

យំ បនេតំ អវិជ្ជាភវតណ្ហាមយនាភិបុញ្ញាភិសង្ខារអបុញ្ញាភិសង្ខារអានេញ្ជាភិសង្ខារារំ ជរាមរណនេមិ ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៣) វចនតោ អាសវសមុទយមយេន អក្ខេន វិជ្ឈិត្វា តិភវរថេ យោជិតំ អនាទិកាលប្បវត្តំ សំសារចក្កំ, តស្ស ភគវតោ ពោធិរុក្ខមូលេ សម្មប្បធានវីរិយបាទេហិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលបថវិយំ បតិដ្ឋាយ សទ្ធាហត្ថេន កម្មក្ខយករញាណផរសុំ គហេត្វា សព្ពេ អរា ហតា. តស្មា ‘‘អរានំ ហតត្តា អរហ’’ន្តិ វុត្តោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អរា សំសារចក្កស្ស, ហតា ញាណាសិនា យតោ;

លោកនាថេន តេនេស, អរហន្តិ បវុច្ចតី’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.១២៨);

អគ្គទក្ខិណេយ្យត្តា ចីវរាទីនំ បច្ចយានំ ឧត្តមបូជាយ ច យុត្តោ ភគវា, តស្មា ‘‘បច្ចយាទីនំ អរហត្តា ច អរហ’’ន្តិ វុច្ចតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បូជាវិសេសំ សហ បច្ចយេហិ,

យស្មា អយំ អរហតិ លោកនាថោ;

អត្ថានុរូបំ អរហន្តិ លោកេ,

តស្មា ជិនោ អរហតិ នាមមេត’’ន្តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.១២៩);

យថា លោកេ កេចិ បណ្ឌិតមានិនោ អសិលោកភយេន រហោ បាបានិ ករោន្តិ, តថា ភគវា កទាចិបិ ន ករោតិ, តស្មា ‘‘បាបករណេ រហាភាវា ច អរហ’’ន្តិ វុច្ចតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យស្មា នត្ថិ រហោ នាម, បាបកម្មេសុ តាទិនោ;

រហាភាវេន តេនេស, អរហំ ឥតិ វិស្សុតោ’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.១៣០) –

ឯវំ អារកត្តាទិនា អរហន្តិ ភាវេតព្ពំ.

សម្មា សាមញ្ច សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា បន សម្មាសម្ពុទ្ធោ. សម្មាតិ ញាយេនេវ, អភិញ្ញេយ្យេ ធម្មេ អភិញ្ញេយ្យតោ បរិញ្ញេយ្យេ ធម្មេ បរិញ្ញេយ្យតោ បហាតព្ពេ ធម្មេ បហាតព្ពតោ សច្ឆិកាតព្ពេ ធម្មេ សច្ឆិកាតព្ពតោ ភាវេតព្ពេ ធម្មេ ភាវេតព្ពតោ ឯវាតិ អត្ថោ. សាមញ្ចាតិ អត្តនាវ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អភិញ្ញេយ្យំ អភិញ្ញាតំ, ភាវេតព្ពញ្ច ភាវិតំ;

បហាតព្ពំ បហីនំ មេ, តស្មា ពុទ្ធោស្មិ ព្រាហ្មណា’’តិ. (ម. និ. ២.៣៩៩; សុ. និ. ៥៦៣);

‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថាទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា’’តិ ឯវំ វុត្តេ នវភេទេ ភគវតោ គុណេ យា បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនតោ សតិយេវ អនុស្សតិ, បវត្តិតព្ពដ្ឋានម្ហិយេវ វា បវត្តត្តា សទ្ធាបព្ពជិតស្ស កុលបុត្តស្ស អនុរូបា សតីតិ អនុស្សតិ, ពុទ្ធំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ ពុទ្ធានុស្សតិ, យា ឯវំ នវវិធេន បវត្តា សតិ, សា ពុទ្ធានុស្សតិ នាមាតិ អត្ថោ. សព្ពាការេន បន អាចរិយេន ពុទ្ធឃោសេន ពុទ្ធានុស្សតិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១២៣ អាទយោ) វុត្តា, អត្ថិកេន បន តតោ បច្ចាសីសិតព្ពា.

៤៦៣-៤. ចតុរារក្ខាយ សាយំបាតំ ភាវេតព្ពត្តា មេត្តាភាវនំ ទស្សេន្តេន ថេរេន សព្ពត្ថកកម្មដ្ឋានភាវនាវសេន ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា. ឥតរថា ‘‘អត្តានំ ឧបមំ កត្វា, ន ហនេយ្យ ន ឃាតយេ’’តិ (ធ. ប. ១២៩-១៣០) វចនតោ សព្ពបឋមំ ‘‘អហំ សុខិតោ ហោមិ, អវេរោ’’តិអាទិនា នយេន ភាវេត្វាវ អត្តនិ ចិត្តំ និបរិពន្ធមានំ កត្វា បច្ឆា អាចរិយុបជ្ឈាយាទីសុ កមេន ភាវេតព្ពា. អត្តនិ បន អប្បនា ន ហោតិ. គោចរគាមម្ហិ ឥស្សរេ ជនេតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ (បារា. អដ្ឋ. ២.១៦៥) គោចរគាមេ. សីមដ្ឋសង្ឃតោ បដ្ឋាយ បរិច្ឆិជ្ជ បរិច្ឆិជ្ជាតិ អត្ថោ. ឯវំ មេត្តំ ភាវេន្តោ ភិក្ខុសង្ឃេ មេត្តាយ សហវាសីនំ មុទុចិត្តំ ជនេតិ, អថស្ស សុខសំវាសតា ហោតិ. សីមដ្ឋកទេវតាសុ មេត្តាយ មុទុកតចិត្តាហិ ទេវតាហិ ធម្មិកាយ រក្ខាយ សុសំវិហិតរក្ខោ ហោតិ. គោចរគាមម្ហិ ឥស្សរជនេ មេត្តាយ មុទុកតចិត្តសន្តានេហិ ឥស្សរេហិ ធម្មិកាយ រក្ខាយ សុរក្ខិតបរិក្ខារោ ហោតិ. តត្ថ មនុស្សេ មេត្តាយ បសាទិតចិត្តេហិ តេហិ អបរិភូតោ ហុត្វា វិចរតិ. សព្ពសត្តេសុ មេត្តាយ សព្ពត្ថ អប្បដិហតចារោ ហោតិ.

៤៦៥-៦. វណ្ណតោ ច សណ្ឋានតោ ច ឱកាសតោ ច ទិសតោ ច បរិច្ឆេទតោ ច កេសាទិកោដ្ឋាសេ វវត្ថបេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថ វណ្ណតោតិ (វិសុទ្ធិ. ១.១១០) កេសាទីនំ វណ្ណតោ. សណ្ឋានតោតិ តេសំយេវ សណ្ឋានតោ. ឱកាសតោតិ ‘‘អយំ កោដ្ឋាសោ ឥមស្មិំ នាម ឱកាសេ បតិដ្ឋិតោ’’តិ ឯវំ តស្ស តស្ស ឱកាសតោ. ទិសតោតិ ឥមស្មិំ សរីរេ នាភិតោ ឧទ្ធំ ឧបរិមា ទិសា, អធោ ហេដ្ឋិមា ទិសា, តស្មា ‘‘អយំ កោដ្ឋាសោ ឥមិស្សា នាម ទិសាយា’’តិ ទិសា វវត្ថបេតព្ពា. បរិច្ឆេទតោតិ សភាគបរិច្ឆេទតោ វិសភាគបរិច្ឆេទតោតិ ទ្វេ បរិច្ឆេទា. តត្ថ ‘‘អយំ កោដ្ឋាសោ ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច តិរិយញ្ច ឥមិនា នាម បរិច្ឆេទោ’’តិ ឯវំ សភាគបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ. ‘‘កេសា ន លោមា, លោមា ន កេសា’’តិ ឯវំ អមិស្សកវសេន វិសភាគបរិច្ឆេទោ.

ឯវំ បញ្ចហិ អាការេហិ វវត្ថានាការំ ទស្សេត្វា ឥទានិ មនសិ ករោន្តេន ឯវំ មនសិ កាតព្ពន្តិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘អនុបុព្ពតោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អនុបុព្ពតោតិ សជ្ឈាយករណកាលតោ បដ្ឋាយ ‘‘កេសា នខា’’តិ ឯវំ ឯកន្តរិកាយ វា ‘‘លោមា កេសា’’តិ ឯវំ ឧប្បដិបាដិយា វា ន មនសិ កាតព្ពំ, អថ ខោ ‘‘កេសា លោមា’’តិអាទិនា នយេន អនុបដិបាដិយា មនសិ កាតព្ពំ, អនុបដិបាដិយា មនសិ ករោន្តេនាបិ នាតិសីឃំ នាតិសណិកំ មនសិ កាតព្ពំ, ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណេ ចេតសោ វិក្ខេបោ បដិពាហិតព្ពោ. ‘‘បណ្ណត្តិំ សមតិក្កម្ម, មុញ្ចន្តស្សានុបុព្ពតោ’’តិ បាឋោ គហេតព្ពោ. ឯវញ្ហិ សតិ ភាវនាក្កមេន អត្ថោ សុវិញ្ញេយ្យោ ហោតិ. ‘‘កេសា លោមា’’តិអាទិបញ្ញត្តិំ អមនសិកត្វា បដិក្កូលភាវេន ឯវំ ចិត្តំ ឋបេតព្ពំ. មុញ្ចន្តស្សានុបុព្ពតោតិ យោ យោ កោដ្ឋាសោ អាបាថំ នាគច្ឆតិ, តំ តំ អនុបុព្ពតោ មុញ្ចន្តស្សាតិ អត្ថោ.

៤៦៧. ឥទានិ យថា បដិក្កូលមនសិការោ កាតព្ពោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘វណ្ណអាសយសណ្ឋានា’’តិអាទិមាហ. ឯតេហិ វណ្ណាទីហិ កោដ្ឋាសេហិ បដិក្កូលាតិ ភាវនាតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថ (វិភ. អដ្ឋ. ៣៥៦; វិសុទ្ធិ. ១.១៧៨) កេសា តាវ វណ្ណតោបិ បដិក្កូលា. តថា ហិ យាគុភត្តាទីសុ កេសវណ្ណំ កិញ្ចិ ទិស្វា ជិគុច្ឆន្តិ. សណ្ឋានតោបិ បដិក្កូលា. តថា ហិ រត្តិំ ភុញ្ជន្តា កេសសណ្ឋានំ មកចិវាកាទិកំ ឆុបិត្វា ជិគុច្ឆន្តិ. តេលមក្ខនាទិវិរហិតានញ្ច អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តានញ្ច គន្ធោ អតិវិយ បដិក្កូលោតិ គន្ធតោបិ បដិក្កូលា. អសុចិដ្ឋានេ ជាតសូបេយ្យបណ្ណំ វិយ បុព្ពលោហិតមុត្តករីសបិត្តសេម្ហាទិនិស្សន្ទេន ជាតត្តា អាសយតោបិ បដិក្កូលា. គូថរាសិម្ហិ ឧដ្ឋិតកណ្ណិកំ វិយ ឯកតិំសកោដ្ឋាសរាសិម្ហិ ជាតត្តា ឱកាសតោបិ បដិក្កូលា. ឧទ្ធុមាតកំ វិនីលកំ វិបុព្ពកំ វិច្ឆិទ្ទកំ វិក្ខាយិតកំ វិក្ខិត្តកំ ហតវិក្ខិត្តកំ លោហិតកំ បុឡវកំ អដ្ឋិកន្តិ ឥមេសុ ឧទ្ធុមាតកាទីសុ វត្ថូសុ អសុភាការំ គហេត្វា បវត្តា ភាវនា វា អសុភំ នាមាតិ អត្ថោ.

៤៦៨. យំ បនេតំ អរហន្តានំ វដ្ដទុក្ខសមុច្ឆេទសង្ខាតំ សមុច្ឆេទមរណំ (វិសុទ្ធិ. ១.១៦៧), សង្ខារានំ ខណភង្គសង្ខាតំ ខណិកមរណំ, ‘‘រុក្ខោ មតោ, លោហំ មត’’ន្តិអាទិ សម្មុតិមរណញ្ច, ន តំ ឥធ អធិប្បេតំ. ឥធ បន មរណន្តិ ឯកភវបរិយាបន្នស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទោ អធិប្បេតោ. តម្បិ កាលមរណំ អកាលមរណន្តិ ទុវិធំ ហោតិ. តត្ថ កាលមរណំ បុញ្ញក្ខយេន វា អាយុក្ខយេន វា ឧភយក្ខយេន វា ហោតិ, អកាលមរណំ ឧបបីឡកឧបច្ឆេទកកម្មវសេន. ‘‘មរណំ មេ ភវិស្សតី’’តិ វា ‘‘ជីវិតំ ឧច្ឆិជ្ជិស្សតី’’តិ វា ‘‘មរណំ មរណ’’ន្តិ វា យោនិសោ ភាវយិត្វានាតិ សម្ពន្ធោ.

៤៦៩-៧០. យស្ស បន ឯត្តាវតា ឧបចារជ្ឈានំ ន ឧប្បជ្ជតិ, តេន វធកបច្ចុបដ្ឋានតោ សម្បត្តិវិបត្តិតោ ឧបសំហរណតោ កាយពហុសាធារណតោ អាយុទុព្ពលតោ អនិមិត្តតោ អទ្ធានបរិច្ឆេទតោ ខណបរិត្តតោតិ ឥមេហិ អដ្ឋហិ អាការេហិ មរណំ អនុស្សរិតព្ពំ, ឥទានិ តេ ទស្សេតុំ ‘‘វធកស្សេវុបដ្ឋាន’’ន្តិអាទិមាហ. អសិំ ឧក្ខិបិត្វា សីសំ ឆិន្ទិតុំ ឋិតវធកោ វិយ មរណំ បច្ចុបដ្ឋិតមេវាតិ ភាវនា មរណស្សតិ នាមាតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ សព្ពត្ថ. សព្ពំ អារោគ្យំ ព្យាធិបរិយោសានំ, សព្ពំ យោព្ពនំ ជរាបរិយោសានំ, សព្ពំ ជីវិតំ មរណបរិយោសានំ, តស្មា ‘‘អយំ យោព្ពនាទិកាយសម្បត្តិ តាវទេវ សោភតិ, យាវ មរណសង្ខាតា វិបត្តិ ន ភវិស្សតី’’តិ ឯវមាទិនា សម្បត្តិវិបត្តិតោ ច, សត្តហាការេហិ ឧបសំហរណតោ មរណំ អនុស្សរិតព្ពំ យសមហត្តតោ បុញ្ញមហត្តតោ ថាមមហត្តតោ ឥទ្ធិមហត្តតោ បញ្ញាមហត្តតោ បច្ចេកពុទ្ធតោ សម្មាសម្ពុទ្ធតោតិ. តត្ថ ‘‘ឥទំ មរណំ នាម មហាយសានំ មហាបរិវារានំ មហាសម្មតមន្ធាតាទីនម្បិ ឧបរិ បតតិ, កិមង្គំ បន មយ្ហំ ឧបរិ ន បតិស្សតី’’តិ ឯវំ យសមហត្តតោ,

‘‘ជោតិកោ ជដិលោ ឧគ្គោ,

មេណ្ឌកោ អថ បុណ្ណកោ;

ឯតេ ចញ្ញេ ច យេ លោកេ,

មហាបុញ្ញាតិ វិស្សុតា;

សព្ពេ មរណមាបន្នា,

មាទិសេសុ កថាវ កា’’តិ. –

ឯវំ បុញ្ញមហត្តតោ,

‘‘វាសុទេវោ ពលទេវោ, ភីមសេនាទយោ មហា;

ពលា មច្ចុវសំ បត្តា, មាទិសេសុ កថាវ កា’’តិ. –

ឯវំ ថាមមហត្តតោ,

‘‘មហាមោគ្គល្លានាទីនំ មហិទ្ធិកានម្បិ ឧបរិ បតតិ, មាទិសេសុ កថាវ កា’’តិ ឯវំ ឥទ្ធិមហត្តតោ, ‘‘សារិបុត្តាទីនំ មហាបញ្ញានម្បិ ឧបរិ បតតិ, មាទិសេសុ កថាវ កា’’តិ ឯវំ បញ្ញាមហត្តតោ. ឯវំ ឥតរេសម្បិ បច្ចេកពុទ្ធសម្មាសម្ពុទ្ធានម្បិ មហន្តភាវំ ចិន្តេត្វា ‘‘តេសម្បិ ឧបរិ មរណំ បតតិ, កិមង្គំ បន មយ្ហំ ឧបរិ ន បតិស្សតី’’តិ ឯវំ ឧបសំហរណតោ ច, ‘‘អយំ កាយោ ពហុសាធារណោ អជ្ឈត្តិកានំយេវ អនេកសតានំ រោគានំ ពាហិរានំ អហិវិច្ឆិកាទីនញ្ចា’’តិ កាយពហុសាធារណតោ ច, ‘‘អស្សាសបស្សាសបដិពទ្ធំ ជីវិត’’ន្តិអាទិនា នយេន អាយុទុព្ពលតោ ច,

‘‘ជីវិតំ ព្យាធិ កាលោ ច,

ទេហនិក្ខេបនំ គតិ;

បញ្ចេតេ ជីវលោកស្មិំ;

អនិមិត្តា ន នាយរេ’’តិ. (សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២០; ជា. អដ្ឋ. ២.២.៣៤) –

ឯវំ កាលវវត្ថានស្ស អភាវតោ ច, ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, ចិរំ ជីវតិ, សោ វស្សសតំ ជីវតិ អប្បំ វា ភិយ្យោ’’តិ (សំ. និ. ១.១៤៥) វុត្តត្តា ឯវមាទិនា នយេន អទ្ធានស្ស បរិច្ឆេទាច ភាវនា មរណស្សតិ នាមាតិ អត្ថោ. ខណបរិត្តតោ ច មរណស្សតិ ភាវេតព្ពា.

‘‘ជីវិតំ អត្តភាវោ ច,

សុខទុក្ខា ច កេវលា;

ឯកចិត្តសមាយុត្តា,

លហុ សោ វត្តតេ ខណោ’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.១៧៦) –

ហិ វុត្តំ. ចតុរារក្ខវិនិច្ឆយោ.

ចតុរារក្ខនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.