៤៤. ឧបោសថនិទ្ទេសវណ្ណនា

៤១១. សុត្តុទ្ទេសោ សង្ឃស្សេវ. សេសានន្តិ ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ វា.

៤១២. បុព្ពករណេ បុព្ពកិច្ចេ, បត្តកល្លេ សមានិតេតិ សព្ពបឋមំ កត្តព្ពំ បុព្ពករណំ. តទនន្តរំ កត្តព្ពំ បុព្ពកិច្ចំ នាម. ឯត្ថ –

‘‘សម្មជ្ជនី បទីបោ ច, ឧទកំ អាសនេន ច;

ឧបោសថស្ស ឯតានិ, បុព្ពករណន្តិ វុច្ចតិ.

‘‘ឆន្ទបារិសុទ្ធិឧតុក្ខានំ, ភិក្ខុគណនា ច ឱវាទោ;

ឧបោសថស្ស ឯតានិ, បុព្ពកិច្ចន្តិ វុច្ចតី’’តិ –. (មហាវ. អដ្ឋ. ១៦៨);

ឯវំ អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេន បុព្ពករណញ្ច បុព្ពកិច្ចញ្ច វេទិតព្ពំ.

‘‘ឧបោសថោ យាវតិកា ច ភិក្ខូ កម្មប្បត្តា,

សភាគាបត្តិយោ ច ន វិជ្ជន្តិ;

វជ្ជនីយា ច បុគ្គលា តស្មិំ ន ហោន្តិ,

បត្តកល្លន្តិ វុច្ចតី’’តិ –. (មហាវ. អដ្ឋ. ១៦៨);

វុត្តវសេន បត្តកល្លេ សមានិតេ, បជ្ជិតេតិ អត្ថោ. ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, បាតិមោក្ខុទ្ទេសា. និទានំ ឧទ្ទិសិត្វា អវសេសំ សុតេន សាវេតព្ពំ, អយំ បឋមោ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ. និទានំ ឧទ្ទិសិត្វា ចត្តារិ បារាជិកានិ ឧទ្ទិសិត្វា អវសេសំ សុតេន សាវេតព្ពំ, អយំ ទុតិយោ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ. និទានំ ឧទ្ទិសិត្វា ចត្តារិ បារាជិកានិ ឧទ្ទិសិត្វា តេរស សង្ឃាទិសេសេ ឧទ្ទិសិត្វា អវសេសំ សុតេន សាវេតព្ពំ, អយំ តតិយោ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ. និទានំ ឧទ្ទិសិត្វា ចត្តារិ បារាជិកានិ ឧទ្ទិសិត្វា តេរស សង្ឃាទិសេសេ ឧទ្ទិសិត្វា ទ្វេ អនិយតេ ឧទ្ទិសិត្វា អវសេសំ សុតេន សាវេតព្ពំ, អយំ ចតុត្ថោ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ. វិត្ថារេនេវ បញ្ចមោ. ឥមេ ខោ ភិក្ខវេ បញ្ច បាតិមោក្ខុទ្ទេសា’’តិ (មហាវ. ១៥០) វុត្តត្តា សោ សុត្តុទ្ទេសោ បញ្ចធា វិភាវិតោតិ អត្ថោ.

៤១៣. វិនាន្តរាយន្តិ (មហាវ. ១៥០) រាជន្តរាយាទិទសវិធំ អន្តរាយំ វិនា សង្ខេបេនុទ្ទេសោ វិនិវារិតោ បដិក្ខិត្តោតិ អត្ថោ. ថេរោវាតិ សង្ឃត្ថេរោវ. ឯត្ថាតិ បញ្ចសុ ឧទ្ទេសេសុ. ‘‘ទ្វីសុ វា តីសុ វា វិសទេសុ ថេរោវ ឥស្សរោ’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា អវត្តន្តេបិ អន្តរាយេ សំខិត្តេន ឧទ្ទិសិតុំ វដ្ដតីតិ អធិប្បាយោ. កត្ថ វុត្តន្តិ ចេ? ‘‘យោ តត្ថ ភិក្ខុ ព្យត្តោ បដិពលោ, តស្សាធេយ្យ’’ន្តិ (មហាវ. ១៥៥) វុត្តបាឡិយា អដ្ឋកថាយំ ‘‘យោ តត្ថ ភិក្ខុ ព្យត្តោ បដិពលោតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ទហរស្សាបិ ព្យត្តស្ស បាតិមោក្ខោ អនុញ្ញាតោ, អថ ខោ ឯត្ថ អយមធិប្បាយោ – សចេ សង្ឃត្ថេរស្ស បញ្ច វា ចត្តារោ វា តយោ វា បាតិមោក្ខុទ្ទេសា នាគច្ឆន្តិ, ទ្វេ បន អខណ្ឌា សុវិសទា វាចុគ្គតា ហោន្តិ, ថេរាយត្តោវ បាតិមោក្ខោ. សចេ បន ឯត្តកម្បិ វិសទំ កាតុំ ន សក្កោតិ, ព្យត្តស្ស ភិក្ខុនោ អាយត្តោវ ហោតី’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. បាឡិយម្បិ វុត្តមេវ ‘‘តេហិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូហិ ឯកោ ភិក្ខុ សាមន្តា អាវាសា សជ្ជុកំ បាហេតព្ពោ ‘គច្ឆ, អាវុសោ, សំខិត្តេន វា វិត្ថារេន វា បាតិមោក្ខំ បរិយាបុណិត្វា អាគច្ឆា’’’តិ (មហាវ. ១៦៣).

៤១៤. ឧទ្ទិសន្តេ វាតិ (មហាវ. ១៧២) បាតិមោក្ខេ ឧទ្ទិសិយមានេ សមា វា ថោកតរា វា យទិ អាគច្ឆេយ្យុំ, ឧទ្ទិដ្ឋំ សុឧទ្ទិដ្ឋំ, តេហិ សទ្ធិំ និសីទិត្វា អវសេសកំ សោតព្ពន្តិ អត្ថោ.

៤១៥. ឧទ្ទិដ្ឋមត្តេ (មហាវ. ១៧២) វា សកលាយ វា ឯកច្ចាយ វា បរិសាយ វុដ្ឋិតាយ សមា វា ថោកតរា វា យទិ អាគច្ឆេយ្យុន្តិ សម្ពន្ធោ. បារិសុទ្ធិន្តិ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ. ករេយ្យេសន្តិ ករេយ្យ ឯសំ, ឯតេសំ សន្តិកេតិ អត្ថោ. ពហុកាថ ចេតិ អថ ពហុកា ចេ, បុន អាគតា ពហុកា ចេតិ អត្ថោ,. ‘‘ឧទ្ទិស្សមានេ, ឧទ្ទិដ្ឋមត្តេ ឯកច្ចាយ វុដ្ឋិតាយ សកលាយ វុដ្ឋិតាយា’’តិ (មហាវ. ១៧២) អាគតេសុ សព្ពវិកប្បេសុ បុព្ពកិច្ចំ កត្វា បុន អាទិតោ បដ្ឋាយ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសេតិ អត្ថោ.

៤១៦. ឥតរានន្តិ អាគន្តុកានំ. សចេតរោតិ សចេ ចាតុទ្ទសិកោតិ អត្ថោ. សមានេតរេនុវត្តន្តូតិ សមា វា ឩនា វា ឥតរេ អាគន្តុកា បុរិមានំ អាវាសិកានំ អនុវត្តន្តូតិ អត្ថោ. សចេធិកាតិ អាគន្តុកា សចេ អធិកា, បុរិមា អាវាសិកា អនុវត្តន្តូតិ អត្ថោ. សេសេប្យយំ នយោតិ ‘‘អាគន្តុកានំ បន្នរសោ ហោតិ, អាវាសិកានំ ចាតុទ្ទសោ’’តិ ឥតរេបិ សមថោកា អាគន្តុកា អាវាសិកានំ អនុវត្តន្តូតិអាទិនា នយេន វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ អត្ថោ.

៤១៧. មូលដ្ឋាតិ អាវាសិកា. សមថោកានំ អាគន្តុកានំ. សាមគ្គិំ ទេន្តុ កាមតោតិ យទិ ឥច្ឆន្តិ, ទេន្តូតិ អត្ថោ.

៤១៨. នោ ចេ ទេន្តិ, អាគន្តុកេហិ ពហិ គន្ត្វាន ឧបោសថោ កាតព្ពោតិ អត្ថោ. អនិច្ឆាយ សាមគ្គី ទេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ.

៤១៩. ‘‘ន ភិក្ខវេ បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន សញ្ចិច្ច ន សាវេតព្ពំ. យោ ន សាវេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិវុត្តត្តា (មហាវ. ១៥៤) ‘‘សាវេយ្យ សុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន វាយមិតុំ កថំ សាវេយ្យន្តិ, វាយមន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ (មហាវ. ១៥៤) វុត្តត្តា ‘‘សញ្ចិច្ច អស្សាវេន្តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ វុត្តំ.

៤២០. តថាតិ ទុក្កដន្តិ អត្ថោ. កល្លោតិ អគិលានោ. បេសិតោតិ អាណត្តោ. ‘‘ន ភិក្ខវេ ថេរេន អាណត្តេន អគិលានេន ន សម្មជ្ជិតព្ពំ. យោ ន សម្មជ្ជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិអាទិ (មហាវ. ១៥៩) វុត្តំ.

៤២១-៣. ឥទានិ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ទស្សេតុំ ‘‘សម្មជ្ជិត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. អញ្ជលិំ (មហាវ. ១៦៨) បគ្គយ្ហាតិ សម្ពន្ធោ. តេតិ អវសេសា ទ្វេ ឯវំ សមុទីរិយា វត្តព្ពាតិ អត្ថោ. ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គាទិករណវសេន សមត្តបុព្ពារម្ភេន តេ ទ្វេ ភិក្ខូ នវេន ឯវមីរិយា វត្តព្ពាតិ អត្ថោ.

៤២៤-៥. ឥទានិ ទ្វីហិ កត្តព្ពំ ទស្សេតុំ ‘‘ទ្វីសុ ថេរេនា’’តិ វុត្តំ.

៤២៦. ឯត្តាវតា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ចតុន្នំ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១៦៨) ច ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិណ្ណំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ កាតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១៦៨) ច ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទ្វិន្នំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ កាតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១៦៨) ច វុត្តំ សង្ឃុបោសថញ្ច បារិសុទ្ធិឧបោសថញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ យត្ថ ឯកោ ភិក្ខុ វិហរតិ, តស្ស អនុញ្ញាតំ អធិដ្ឋានុបោសថំ ទស្សេតុំ ‘‘បុព្ពកិច្ច’’ន្តិអាទិមាហ. ឯត្ថ ច បុព្ពកិច្ចំ នាម សម្មជ្ជនាទិកំយេវ.

៤២៧. សង្ឃុបោសថបារិសុទ្ធិឧបោសថអធិដ្ឋានឧបោសថានំ វសេន តំ តំ ឧបោសថំ យទិ កយិរុន្តិ សម្ពន្ធោ.

៤២៨. វគ្គេ (មហាវ. ១៧៣) ច សមគ្គេ ច ‘‘វគ្គោ’’តិ សញ្ញិនោ ច ‘‘វគ្គោ នុ ខោ, សមគ្គោ នុ ខោ’’តិ ឯវំ វិមតិស្ស ច ទុក្កដំ, ‘‘នស្សន្តេតេ វិនស្សន្តេតេ, កោ តេហិ អត្ថោ’’តិ ឯវំ អនាគតានំ ភិក្ខូនំ អត្ថិភាវំ ញត្វា ភេទាធិប្បាយេន ឧបោសថំ ករោតោ ថុល្លច្ចយំ ហោតីតិ អត្ថោ. តទុភយេបិ ‘‘សមគ្គោ’’តិ សញ្ញិនោ អនាបត្តិ.

៤២៩-៤៣០. សេសសហធម្មិកា នាម ភិក្ខុំ ឋបេត្វា អវសេសា ចត្តារោ. អភព្ពស្សាតិ ឯត្ថ បណ្ឌកថេយ្យសំវាសក តិត្ថិយបក្កន្តក តិរច្ឆានគត មាតុឃាតក បិតុឃាតក អរហន្តឃាតក ភិក្ខុនិទូសក សង្ឃភេទក លោហិតុប្បាទកឧភតោព្យញ្ជនកា អភព្ពា គហិតា. ឯត្ថ បន នាគមាណវកាទយោ តិរច្ឆានគតបក្ខិកាតិ វេទិតព្ពា. ឯតេសំ និសិន្នបរិសាយញ្ច បាតិមោក្ខំ ន ឧទ្ទិសេតិ សម្ពន្ធោ.

តថាតិ យោ បន សង្ឃោ សភាគាបត្តិកោ, សោបិ ន ឧទ្ទិសេ, បរិវុត្ថេន ឆន្ទេនបិ ន ឧទ្ទិសេតិ អត្ថោ. ឯត្ថ បន ចតុព្ពិធំ បារិវាសិយំ បរិសបារិវាសិយំ រត្តិបារិវាសិយំ ឆន្ទបារិវាសិយំ អជ្ឈាសយបារិវាសិយន្តិ.

ឯត្ថ បន ភិក្ខូ កេនចិទេវ ករណីយេន សន្និបតិតា មេឃាទីហិ ឧបទ្ទុតា ‘‘អនោកាសា មយំ, អញ្ញត្រ គច្ឆាមា’’តិ ឆន្ទំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ ឧដ្ឋហន្តិ. ឥទំ បរិសបារិវាសិយំ. កិញ្ចាបិ បរិសបារិវាសិយំ, ឆន្ទស្ស បន អវិស្សដ្ឋត្តា កម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ.

បុនបិ ភិក្ខូនំ ‘‘ឧបោសថាទីនិ ករិស្សាមា’’តិ រត្តិំ សន្និបតិត្វា ធម្មំ សុណន្តានំយេវ អរុណោ ឧគ្គច្ឆតិ. សចេ ‘‘ចាតុទ្ទសិកំ ករិស្សាមា’’តិ និសិន្នា, ‘‘បន្នរសោ’’តិ កាតុំ វដ្ដតិ. សចេ បន្នរសិកំ កាតុំ និសិន្នា, បាដិបទេ អនុបោសថេ ឧបោសថំ កាតុំ ន វដ្ដតិ, អញ្ញំ បន សង្ឃកិច្ចំ កាតុំ វដ្ដតិ. ឥទំ រត្តិបារិវាសិយំ នាម.

បុន ភិក្ខូ ‘‘យំកិញ្ចិទេវ អព្ភានាទិកម្មំ ករិស្សាមា’’តិ សន្និបតិតា ហោន្តិ, តត្រេកោ នក្ខត្តបាឋកោ ឯវំ វទតិ ‘‘អជ្ជ នក្ខត្តំ ទារុណ’’ន្តិ, តេ តស្ស វចនេន ឆន្ទំ វិស្សជ្ជេត្វា តត្ថេវ និសិន្នា ហោន្តិ. អថញ្ញោ អាគន្ត្វា ‘‘កិំ នក្ខត្តេន, ករោថា’’តិ វទតិ. ឥទំ ឆន្ទបារិវាសិយញ្ចេវ អជ្ឈាសយបារិវាសិយញ្ច. តស្មិំ បារិវាសិយេ បុន ឆន្ទបារិសុទ្ធិំ អនានេត្វា កម្មំ កាតុំ ន វដ្ដតិ. ឥទំ សន្ធាយ ‘‘ឆន្ទេន បរិវុត្ថេនា’’តិ វុត្តំ.

៤៣១. អាបន្នមាបត្តិំ (មហាវ. ១៦៩; មហាវ. អដ្ឋ. ១៦៩) អទេសយិត្វាន វា ‘‘អហំ, អាវុសោ, ឥត្ថន្នាមាយ អាបត្តិយា វេមតិកោ, យទា និព្ពេមតិកោ ភវិស្សាមិ, តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សាមី’’តិ វត្វា វិមតិំ អនាវិកត្វាន វា ‘‘ន ច ភិក្ខវេ អនុបោសថេ ឧបោសថោ កាតព្ពោ អញ្ញត្រ សង្ឃសាមគ្គិយា’’តិ (មហាវ. ១៨៣) វុត្តត្តា អនុបោសថេបិ វា កាតុំ ន ច កប្បតីតិ អត្ថោ.

៤៣២. ‘‘ន ច ភិក្ខវេ តទហុបោសថេ សភិក្ខុកា អាវាសា អភិក្ខុកោ អាវាសោ វា អនាវាសោ វា គន្តព្ពោ អញ្ញត្រ សង្ឃេន អញ្ញត្រ អន្តរាយា’’តិ (មហាវ. ១៨១) វុត្តត្តា ‘‘អដ្ឋិតោបោសថាវាសា’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៨១) វុត្តំ. ន វជេ ន គច្ឆេ. អធិដ្ឋាតុំ សីមមេវ វាតិ សចេ វិហារេ ឧបោសថំ ករោន្តិ, ឧបោសថាធិដ្ឋានត្ថំ សីមាបិ នទីបិ ន គន្តព្ពា. សចេ បនេត្ថ កោចិ ភិក្ខុ ហោតិ, តស្ស សន្តិកំ គន្តុំ វដ្ដតិ. វិស្សដ្ឋឧបោសថាបិ អាវាសា គន្តុំ វដ្ដតិ, ឯវំ គតោ អធិដ្ឋាតុម្បិ លភតីតិ. ឧបោសថវិនិច្ឆយោ.

ឧបោសថនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.