៣៧. ឧគ្គហនិទ្ទេសវណ្ណនា

២៨១. ទសភេទម្បីតិ សចេ កេនចិ ហេដ្ឋា ទស្សិតំ ទសវិធំ រតនំ អានេត្វា ‘‘ឥទំ សង្ឃស្ស វា ចេតិយស្ស វា នវកម្មស្ស វា អញ្ញបុគ្គលស្ស វា សុត្តន្តិកគណស្ស វា ទម្មី’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆន្តស្ស ទុក្កដំ ហោតីតិ អត្ថោ.

២៨២-៣. តេសុ ទសវិធេសុ រតនេសូតិ អត្ថោ. ទ្វីសូតិ រជតជាតរូបេសុ. គណសង្ឃបុគ្គលេ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៨-៥៣៩) អនាមសិត្វា ‘‘ឥទំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ចេតិយស្ស ទម្មិ, នវកម្មស្ស ទម្មី’’តិ វុត្តេ ន បដិក្ខិបេតិ អត្ថោ. កិំ កាតព្ពន្តិ ចេ? តំ ទស្សេតុំ ‘‘វទេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ឥមេ ឯវំ វទន្តី’’តិ កប្បិយការានំ អាចិក្ខិតព្ពន្តិ អត្ថោ.

២៨៤. ន កេវលំ ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិកមេវ, អញ្ញម្បិ ខេត្តវត្ថាទិកំ អកប្បិយំ ន សម្បដិច្ឆិតព្ពន្តិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ខេត្តំ វត្ថុ’’ន្តិអាទិមាហ. ទាសបសុអាទិកំ ទាសបស្វាទិកំ. សចេ ហិ កោចិ ‘‘មយ្ហំ សស្សសម្បាទកំ មហាតឡាកំ អត្ថិ, តំ សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ វទតិ, តញ្ចេ សង្ឃោ សម្បដិច្ឆតិ. បដិគ្គហណេបិ បរិភោគេបិ អាបត្តិយេវ. ឯវំ សេសេសុបិ.

កប្បិយេន កមេន គណ្ហេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ខេត្តំ ទម្មី’’តិ វុត្តេ ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘ឥតោ ចត្តារោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជថា’’តិ វា ‘‘ចតុបច្ចយបរិភោគត្ថាយ ទម្មី’’តិ វា វទតិ ចេ, គហេតព្ពំ. វត្ថុម្ហិបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘តឡាកំ ទម្មី’’តិ វុត្តេ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘ចត្តារោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជថា’’តិ វា ‘‘សង្ឃោ ឧទកំ បរិភុញ្ជិស្សតិ, ភណ្ឌកំ ធោវិស្សតី’’តិ វា អាទិនា នយេន វុត្តេ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. ‘‘ទាសំ ទម្មី’’តិ វុត្តេ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘អារាមិកំ, វេយ្យាវច្ចករំ, កប្បិយការកំ ទម្មី’’តិ វុត្តេ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. ‘‘គោមហិំសអជេឡកាទយោ ទម្មី’’តិ វុត្តេ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘បញ្ចគោរសបរិភោគត្ថាយា’’តិ វុត្តេ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. ឯទិសំ គហណំ សន្ធាយ ‘‘បដិក្ខិបិត្វា គណ្ហេយ្យា’’តិ វុត្តំ.

២៨៥-៦. នវមាតិកកេទារតឡាកកិរិយា (បារា. អដ្ឋ. ២.២៣៨-២៣៩) ច អនវេ បុព្ពេ កប្បិយវោហារេន បដិក្ខិបិត្វា គហិតតឡាកេ មត្តិកុទ្ធរណញ្ច ភិន្នដ្ឋានេ បាឡិពន្ធោ ច ទុព្ពលដ្ឋានេ អាឡិយា ថិរការោ ច អនវេ កេទារេ បុរាណភាគតោ អតិរេកភាគគ្គហណញ្ច នវេ កេទារេ អបរិច្ឆិន្នភាគេ ‘‘សស្សេ ទេថ ឯត្តកេ’’តិ កហាបណុដ្ឋាបនញ្ចាបីតិ ឥទំ សព្ពំ ភិក្ខុស្ស កាតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ ករោតិ, ឯវមាទិកំ សព្ពេសម្បិ អកប្បិយន្តិ អត្ថោ.

២៨៧-៩. ឥទានិ តំយេវ អកប្បិយំ ទស្សេតុំ ‘‘អវត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៣៨-២៣៩) – យោ បន ‘‘កស, វប្ប’’ ឥច្ចាទិកំ អវត្វា ‘‘ឯត្តិកាយ ភូមិយា ឯត្តកោ ភាគោ ទេយ្យោ’’តិ ភូមិំ វា បតិដ្ឋាបេតិ, ‘‘ឯត្តកេ ភូមិភាគេ សស្សំ កតំ, ឯត្តកំ គណ្ហថា’’តិ កស្សកេ វទន្តេ បមាណគណ្ហនត្ថំ ទណ្ឌរជ្ជុភិ មិនតិ, ខលេ ឋត្វា រក្ខណាទីនិ ករោតិ, តស្សេវ អកប្បិយន្តិ.

២៩០. ភណ្ឌាគារិកសីសេន បិតុសន្តកម្បិ សចេ បដិសាមេយ្យ, បាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ.

២៩១-២. បិតូនន្តិ មាតាបិតូនំ. សាដកាទិកប្បិយំ វត្ថុំ. ‘‘បដិសាមេត្វា ទេហី’’តិ វុត្តេតិ សម្ពន្ធោ. បាតេត្វាន គតេ យស្មា អជ្ឈារាមសិក្ខាបទវសេន (បាចិ. ៥០៥-៥០៦) បលិពោធោ, តស្មា គោបិតុំ លព្ភន្តិ អត្ថោ.

២៩៣-៤. សកំ វាសិអាទិបរិក្ខារន្តិ អត្ថោ. ឥទំ ឋានំ គុត្តន្តិ ទស្សេតព្ពំ. ‘‘ឯត្ថ ឋបេថា’’តិ បន ន វត្តព្ពំ.

២៩៥. ឯត្ថ ‘‘អញ្ញោ កោចិ ន បវិសតិ, ភិក្ខូហិ វា សាមណេរេហិ វា គហិតំ ភវិស្សតី’’តិ សង្កន្តីតិ អត្ថោ. វត្ថុម្ហីតិ អលង្ការាទិវត្ថុម្ហីតិ អត្ថោ. តាទិសេតិ យាទិសេ វត្ថុម្ហិ នដ្ឋេ អាសង្កា ហោតិ, តាទិសេ វត្ថុម្ហិ នដ្ឋេតិ សម្ពន្ធោ.

២៩៦. ឥទានិ អសង្កិតព្ពដ្ឋានំ ទស្សេតុំ ‘‘វិហារាវសថស្សន្តោ’’តិអាទិមាហ. វិហារស្ស ច ឃរស្ស ចាតិ អត្ថោ. រតនន្តិ ទសវិធំ រតនំ. រត្នសម្មតន្តិ សាដកវេឋនាទិកំ. គហេត្វានាតិ កប្បិយការកេ អសតិ អត្តនាបិ គហេត្វាន និក្ខិបេយ្យាតិ អត្ថោ. មគ្គេរញ្ញេបីតិ មគ្គេបិ អរញ្ញេបិ. តាទិសេតិ ‘‘ភិក្ខូហិ គហិតំ ភវិស្សតី’’តិ អាសង្កិតព្ពដ្ឋានេ. បតិរូបំ ករីយតីតិ មគ្គេ វា អរញ្ញេ វា តាទិសំ ភណ្ឌំ បស្សិត្វា មគ្គា ឱក្កម្ម និសីទិតព្ពំ, សាមិកេសុ អាគតេសុ តំ ឋានំ អាចិក្ខិតព្ពំ. សចេ សាមិកេ ន បស្សតិ, រតនសម្មតំ បំសុកូលំ គហេតព្ពំ. រតនញ្ចេ ហោតិ, តុណ្ហីភូតេន គន្តព្ពន្តិ អត្ថោ. អយំ មគ្គារញ្ញកេសុ បដិបត្តិ. វិហារាវសថានំ បន អន្តោ តាទិសំ ទិស្វា ភណ្ឌកំ មុញ្ចិត្វា ‘‘ឯត្ថ ឯត្តកា កហាបណា’’តិអាទិនា នយេន រូបេន វា លញ្ឆនាយ វា បិលោតិកាយ វា សញ្ញាណំ កត្វា និក្ខិបិតព្ពំ, តតោ បក្កមន្តេន បតិរូបានំ ភិក្ខូនំ អាចិក្ខិតព្ពំ. ឧគ្គហវិនិច្ឆយោ.

ឧគ្គហនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.