២. សង្ឃាទិសេសនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩. ឥទានិ សង្ឃាទិសេសំ បកាសេតុំ ‘‘គរុកា នវា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. គរុកាតិ សង្ឃាទិសេសា ឥធ អធិប្បេតា, អញ្ញត្ថ បន បារាជិកាបិ សង្គយ្ហន្តិ. កស្មា ‘‘តេរសា’’តិ អវត្វា ‘‘នវា’’តិ វុត្តន្តិ ចេ? វីតិក្កមក្ខណេយេវ អាបជ្ជិតព្ពត្តា បឋមាបត្តិកា វុត្តា, យាវតតិយកា បន ចត្តារោ សង្ឃាទិសេសា សង្ឃាយត្តត្តា ចិរេន អាបជ្ជន្តីតិ ន វុត្តា. តត្ថ មោចេតុកាមតាតិ មោចេតុកាមតាយាតិ អត្ថោ ‘‘អលជ្ជិតា’’តិអាទីសុ វិយ. ឥមិនា បន នយេន មោចនស្សាទោ មុច្ចនស្សាទោ មុត្តស្សាទោ មេថុនស្សាទោ ផស្សស្សាទោ កណ្ឌូវនស្សាទោ ទស្សនស្សាទោ និសជ្ជនស្សាទោ វាចស្សាទោ គេហសិតបេមំ វនភង្គិយន្តិ ឯកាទស អស្សាទា វុត្តា, តេសុ ឯកំយេវ មោចនស្សាទំ គហេត្វា សេសា បដិក្ខិត្តា ហោន្តិ.

តេសំ អស្សាទានំ វសេន ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ – មោចេតុំ អស្សាទោ មោចនស្សាទោ. មោចនស្សាទចេតនាយ និមិត្តេ ឧបក្កមតិ, មុច្ចតិ, សង្ឃាទិសេសោ. ន មុច្ចតិ ចេ, ថុល្លច្ចយំ. មុច្ចនស្សាទេ សចេ អត្តនោ ធម្មតាយ មុច្ចមានំ អស្សាទេតិ, ន ឧបក្កមតិ, អនាបត្តិ. សចេ មុច្ចមានំ អស្សាទេន្តោ ឧបក្កមិត្វា មោចេតិ, សង្ឃាទិសេសោវ. អត្តនោ ធម្មតាយ មុត្តេ អស្សាទោ មុត្តស្សាទោ. ឯត្ថាបិ ឧបក្កមស្ស នត្ថិតាយ អនាបត្តិ. ឯវំ សព្ពត្ថ. មេថុនស្សាទេន ឥត្ថិំ គណ្ហន្តស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តិ, អយំ មេថុនស្សាទោ. ផស្សស្សាទោ ទុវិធោ អជ្ឈត្តិកោ ពាហិរោ ចាតិ. តត្ថ អជ្ឈត្តិកេ តាវ អត្តនោ និមិត្តំ ‘‘ថទ្ធំ មុទុកន្តិ ជានិស្សាមី’’តិ វា លោលភាវេន វា កីឡាបយតោ សចេ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. ពាហិរផស្សស្សាទេ កាយសំសគ្គរាគេន មាតុគាមំ ផុសតោ អាលិង្គតោ ច មុត្តេ អនាបត្តិ. កណ្ឌូវនស្សាទេ ទទ្ទុកច្ឆាទីនំ វសេន ខជ្ជមានំ និមិត្តំ កណ្ឌូវនស្សាទេន កណ្ឌូវតោ មុត្តេបិ អនាបត្តិ. ទស្សនស្សាទេ មាតុគាមស្ស អនោកាសំ ឧបនិជ្ឈាយតោ មុត្តេបិ អនាបត្តិ. និសជ្ជនស្សាទេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ រហោ និសិន្នស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តិ. វាចាយ អស្សាទោ វាចស្សាទោ. តេន អស្សាទេន មាតុគាមំ មេថុនប្បដិសំយុត្តាហិ វាចាហិ ឱភាសន្តស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តិ. គេហសិតបេមេ មាតាទីនំ មាតាទិបេមេន អាលិង្គនាទិំ ករោន្តស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តិ. វនភង្គេ ច សន្ថវករណត្ថាយ ឥត្ថិយា បេសិតំ បុប្ផាទិវនភង្គសញ្ញិតំ បណ្ណាការំ ‘‘ឥត្ថន្នាមាយ នាម ឥទំ មេ បេសិត’’ន្តិ អស្សាទេន អាមសន្តស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តិ. ឯតេសុ បន មោចនស្សាទវសេនេវ ឧបក្កមន្តស្ស អាបត្តិ, សេសានំ វសេន អនាបត្តីតិ វេទិតព្ពំ.

សុក្កស្សាតិ ‘‘នីលំ បីតកំ លោហិតកំ ឱទាតំ តក្កវណ្ណំ ទកវណ្ណំ តេលវណ្ណំ ខីរវណ្ណំ ទធិវណ្ណំ សប្បិវណ្ណ’’ន្តិ (បារា. ២៣៧) ឯវំ អាគតេសុ ទសសុ វណ្ណេសុ យស្ស កស្សចិ សុក្កស្សាតិ អធិប្បាយោ. ឧបក្កម្មាតិ ‘‘អជ្ឈត្តរូបេ មោចេតិ, ពហិទ្ធារូបេ មោចេតិ, អជ្ឈត្តពហិទ្ធារូបេ មោចេតិ, អាកាសេ កដិំ កម្បេន្តោ មោចេតី’’តិ (បារា. ២៣៧) ឯវំ វុត្តេសុ ចតូសុ ឧបាយេសុ អញ្ញតរេន ឧបាយេន ‘‘រាគូបត្ថម្ភេ មោចេតិ, វច្ចូបត្ថម្ភេ មោចេតិ, បស្សាវូបត្ថម្ភេ មោចេតិ, វាតូបត្ថម្ភេ មោចេតិ, ឧច្ចាលិង្គបាណកទដ្ឋូបត្ថម្ភេ មោចេតី’’តិ ឯវំ វុត្តេសុ បញ្ចសុ កាលេសុ កិស្មិញ្ចិ កាលេ អង្គជាតេ កម្មនិយំ បត្តេ ‘‘អារោគ្យត្ថាយ មោចេតិ, សុខត្ថាយ មោចេតិ, ភេសជ្ជត្ថាយ, ទានត្ថាយ, បុញ្ញត្ថាយ, យញ្ញត្ថាយ, សគ្គត្ថាយ, ពីជត្ថាយ, វីមំសត្ថាយ, ទវត្ថាយ មោចេតី’’តិ (បារា. ២៣៧) ឯវំ វុត្តេសុ ទសសុ អធិប្បាយេសុ យេន កេនចិ អធិប្បាយេន ហត្ថាទីសុ យេន កេនចិ ឧបក្កមិត្វាតិ អត្ថោ. វិមោចយន្តិ អន្តមសោ យំ ឯកា ខុទ្ទកមក្ខិកា បិវេយ្យ, តត្តកម្បិ មោចេន្តោតិ អត្ថោ. អញ្ញត្រ សុបិនន្តេនាតិ យា សុបិនន្តេ សុក្កវិស្សដ្ឋិ ហោតិ, តំ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. សមណោតិ យោ កោចិ ឧបសម្បន្នោ. គរុកន្តិ សង្ឃាទិសេសំ. ផុសេតិ អាបជ្ជេយ្យាតិ អត្ថោ.

សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទំ បឋមំ.

២០. ឥទានិ កាយសំសគ្គំ ទីបេតុំ ‘‘ឥត្ថិសញ្ញី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ឥត្ថិសញ្ញីតិ តទហុជាតាយបិ មនុស្សិត្ថិយា ឥត្ថិសញ្ញីយេវ ហុត្វាតិ អត្ថោ. សចេ តត្ថ វេមតិកោ វា បណ្ឌកបុរិសតិរច្ឆានគតសញ្ញី វា ហោតិ, ថុល្លច្ចយំ, តថា ឥត្ថិយា កាយេន កាយប្បដិពទ្ធាមសនេ ច កាយប្បដិពទ្ធេន កាយាមសនេ ច យក្ខីបេតីបណ្ឌកានំ កាយេន កាយាមសនេ ច. បុរិសតិរច្ឆានគតិត្ថីនំ បន កាយេន កាយាមសនេបិ ទុក្កដំ, តថា យក្ខីអាទីនំ កាយេន កាយប្បដិពទ្ធាទីសុ ច. មតិត្ថិយា បន ថុល្លច្ចយំ. កាយសំសគ្គរាគវាតិ ឥមិនា មាតុបេមាទិំ មោក្ខាធិប្បាយញ្ច បដិក្ខិបតិ. សម្ផុសន្តោតិ កាយសំសគ្គរាគេន ឧបក្កម្ម អន្តមសោ លោមេនបិ មនុស្សិត្ថិំ សម្ផុសន្តោតិ អត្ថសម្ពន្ធោ. ឥមិនា យោ ឥត្ថិយា អាលិង្គតោបិ កាយេន ន វាយមតិ, កេវលំ ផស្សំយេវ អនុភវតិ, តស្ស អនាបត្តីតិ ទីបិតំ ហោតិ.

កាយសំសគ្គសិក្ខាបទំ ទុតិយំ.

២១. ឥទានិ ទុដ្ឋុល្លវាចំ បកាសេតុំ ‘‘តថា សុណន្តិ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តថាតិ ឥត្ថិសញ្ញី. មនុស្សិត្ថិំ សុណន្តិន្តិ សម្ពន្ធោ. សុណន្តិន្តិ ឥមិនា បដិពលាយបិ ឥត្ថិយា អវិញ្ញត្តិបថេ ឋិតាយ ទូតេន វា បណ្ណេន វា អារោចេន្តស្ស ទុដ្ឋុល្លវាចាបត្តិន ហោតីតិ ទីបិតំ ហោតិ. វិញ្ញុញ្ចាតិ ឥមិនា យា មហល្លិកាបិ ពាលាបិ ឯឡមូគាបិ អសទ្ធម្មប្បដិសំយុត្តំ កថំ ន ជានាតិ, សា ឥធ នាធិប្បេតាតិ ទស្សេតិ. វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គានំ វសេន មគ្គំ វា មេថុនំ វា អារព្ភាតិ សម្ពន្ធោ. ទុដ្ឋុល្លវាចាយ រាគោ ទុដ្ឋុល្លវាចារាគោ, តេន ទុដ្ឋុល្លវាចារាគេន. តំ អស្សាទេន្តោ ឱភាសេត្វា ទុរុត្តវចនំ វត្វា គរុកំ ផុសេតិ អត្ថោ.

កថំ ទ្វេ មគ្គេ អារព្ភ បសំសតិ គរហតិ? តត្ថ បសំសាយបិ តាវ ‘‘ឥត្ថិលក្ខណេន សុភលក្ខណេន សមន្នាគតាសី’’តិ វទតិ, ន តាវសីសំ ឯតិ. ‘‘តវ វច្ចមគ្គោ ច បស្សាវមគ្គោ ច សុភោ សុសណ្ឋានោ ទស្សនីយោ, ឦទិសេន នាម ឥត្ថិលក្ខណេន សុភលក្ខណេន សមន្នាគតាសី’’តិ វទតិ, សីសំ ឯតិ, សង្ឃាទិសេសោ ហោតីតិ អត្ថោ. គរហណេ បន ‘‘សិខរណីសិ, សម្ភិន្នាសិ, ឧភតោព្យញ្ជនាសី’’តិ ឥមានិ តីណិ សុទ្ធានិយេវ សីសំ ឯន្តិ វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គានំ និយតវចនត្តា អច្ចោឡារិកត្តា ច. អញ្ញានិ បន ‘‘អនិមិត្តាសិ, និមិត្តមត្តាសី’’តិអាទីនិ មគ្គានំ អនិយតវចនត្តា មេថុនេន ឃដេត្វា វុត្តានិ ឯវ សីសំ ឯន្តិ. មេថុនប្បដិសំយុត្តេ ‘‘ទេហិ មេ, អរហសិ មេ ទាតុ’’ន្តិអាទីហិ បន សីសំ ន ឯតិ, ‘‘មេថុនធម្មំ ទេហី’’តិអាទិនា មេថុនធម្មេ ឃដិតេយេវ សង្ឃាទិសេសោ. ឥត្ថិយា វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គេ ឋបេត្វា អធក្ខកំ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលំ អាទិស្ស វណ្ណាទិភណនេ ថុល្លច្ចយំ, តថា យក្ខីបេតីបណ្ឌកេសុ វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គេ មេថុនេបិ. ឥមេសំ បន យក្ខីអាទីនំ អធក្ខកាទិកេ វុត្តប្បការេ បទេសេ ទុំក្កដំ, តថា ឥត្ថិយាទីនំ ឧព្ភក្ខកេ អធោជាណុមណ្ឌលេ កាយប្បដិពទ្ធេ ចាតិ.

ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទំ តតិយំ.

២២. ឥទានិ អត្តកាមបារិចរិយំ ទស្សេតុំ ‘‘វត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ វត្វាតិ ទុដ្ឋុល្លោភាសនេ វុត្តប្បការំ ឥត្ថិំ ឥត្ថិសញ្ញីយេវ ហុត្វា វត្វាតិ អត្ថោ. អត្តកាមុបដ្ឋានវណ្ណន្តិ ឯត្ថ មេថុនធម្មសង្ខាតេន កាមេន ឧបដ្ឋានំ កាមុបដ្ឋានំ, អត្តនោ អត្ថាយ កាមុបដ្ឋានំ អត្តកាមុបដ្ឋានំ, អត្តនា វា កាមិតំ ឥច្ឆិតន្តិ អត្តកាមំ, សយំ មេថុនរាគវសេន បត្ថិតន្តិ អត្ថោ, អត្តកាមញ្ច តំ ឧបដ្ឋានញ្ចាតិ អត្តកាមុបដ្ឋានំ, តស្ស វណ្ណោ អត្តកាមុបដ្ឋានវណ្ណោ, តំ អត្តកាមុបដ្ឋានវណ្ណំ. ‘‘ឯតទគ្គំ, ភគិនិ, បារិចរិយានំ យា មាទិសំ សីលវន្តំ កល្យាណធម្មំ ព្រហ្មចារិំ ឯតេន ធម្មេន បរិចរេយ្យា’’តិ ឯវំ វត្វាតិ សម្ពន្ធោ. មេថុនរាគិនោតិ ឥមិនា គិលានបច្ចយាទីហិ ឧបដ្ឋានស្ស វណ្ណំ ភណតោ អនាបត្តីតិ ទីបិតំ ហោតិ. វាចា មេថុនយុត្តេនាតិ ឯត្ថ មេថុនយុត្តេនេវ វាចាយ មេថុនយាចនេ គរុកំ ហោតិ, ន អញ្ញថាតិ អធិប្បាយោ.

អត្តកាមបារិចរិយសិក្ខាបទំ ចតុត្ថំ.

២៣. ឥទានិ សញ្ចរិត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘បដិគ្គហេត្វា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ បដិគ្គហេត្វាតិ ឥត្ថិយា វា បុរិសេន វា ឧភិន្នំ មាតាទីហិ វា ‘‘ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា ឯវំ ភណាហី’’តិ វុត្តោ តេសំ វចនំ ‘‘សាធូ’’តិ វា ‘‘ហោតូ’’តិ វា ‘‘ភណាមី’’តិ វា យេន កេនចិ អាការេន វចីភេទំ កត្វា, សីសកម្បនាទីហិ វា សម្បដិច្ឆិត្វាតិ អត្ថោ. សន្ទេសន្តិ ឯត្ថ បន ឥត្ថី ទសវិធា មាតុរក្ខិតា បិតុរក្ខិតា មាតាបិតុរក្ខិតា ភាតុរក្ខិតា ភគិនិរក្ខិតា ញាតិរក្ខិតា គោត្តរក្ខិតា ធម្មរក្ខិតា សារក្ខា សបរិទណ្ឌាតិ. ទស ភរិយាយោ ធនក្កីតា ឆន្ទវាសិនី ភោគវាសិនី បដវាសិនី ឱទបត្តកិនី ឱភដចុម្ពដកា ទាសី ច ភរិយា ច កម្មការី ច ភរិយា ច ធជាហដា មុហុត្តិកា ចាតិ.

តាសុ មាតុរក្ខិតា ភិក្ខុំ បហិណតិ ‘‘គច្ឆ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ ព្រូហិ ‘ហោមិ ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ធនក្កីតា…បេ… មុហុត្តិកា ចា’’តិ, អយំ ឥត្ថិយា សន្ទេសោ នាម. សចេ មាតុរក្ខិតាយ មាតាបិតាភាតាភគិនិអាទយោ ភិក្ខុំ បហិណន្តិ ‘‘គច្ឆ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ ព្រូហិ ‘ហោតុ ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ធនក្កីតា…បេ… មុហុត្តិកា ចា’’តិ, អយម្បិ ឥត្ថិយា សន្ទេសោយេវ នាម. ឯវំ បិតុរក្ខិតាទីសុបិ នយោ នេតព្ពោ. បុរិសោ ភិក្ខុំ បហិណតិ ‘‘គច្ឆ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ មាតុរក្ខិតំ ព្រូហិ…បេ… សបរិទណ្ឌំ ព្រូហិ ‘ហោតុ កិរ ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ធនក្កីតា…បេ… មុហុត្តិកា ចា’’តិ, អយំ បុរិសស្ស សន្ទេសោ នាម. សចេ បុរិសស្ស មាតាបិតាភាតាភគិនិអាទយោ ភិក្ខុំ បហិណន្តិ ‘‘គច្ឆ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ មាតុរក្ខិតំ ព្រូហិ…បេ… សបរិទណ្ឌំ ព្រូហិ ‘ហោតុ ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ធនក្កីតា…បេ… មុហុត្តិកា ចា’’តិ, អយម្បិ បុរិសស្ស សន្ទេសោយេវ នាម, អាណាបនន្តិ អត្ថោ.

វីមំសិត្វាតិ ឯត្ថ វុត្តប្បការេន សាសនំ គហេត្វា តស្សា ឥត្ថិយា វា បុរិសស្ស វា តេសំ អវស្សារោចនកានំ មាតាបិតាភាតាភគិនិអាទីនំ វា អារោចេត្វាតិ អត្ថោ. ហរន្តិ យត្ថ បហិតោ, តត្ថ គន្ត្វា តស្សា ឥត្ថិយា វា បុរិសស្ស វា អារោចេតិ, សា ឥត្ថី វា បុរិសោ វា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆតុ វា, មា វា, លជ្ជាយ វា តុណ្ហី ហោតុ, បុន អាគន្ត្វា តស្សា ឥត្ថិយា វា បុរិសស្ស វា ហរន្តោ គរុកំ ផុសេតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្តាវតា ‘‘បដិគ្គណ្ហតិ វីមំសតិ បច្ចាហរតី’’តិ វុត្តំ អង្គត្តយំ សម្បាទិតំ ហោតិ. ឥមាយ តិវង្គសម្បត្តិយា សង្ឃាទិសេសោ, ឥតោ យេហិ កេហិចិ ទ្វីហិ អង្គេហិ ថុល្លច្ចយំ, ឯកេន ទុក្កដំ. យក្ខីបេតីបណ្ឌកេសុ អង្គត្តយេនបិ ថុល្លច្ចយមេវ, ឯកេន វា ទ្វីហិ វា ទុក្កដន្តិ.

សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទំ បញ្ចមំ.

២៤. ឥទានិ កុដិការសិក្ខាបទំ អាវិ កាតុំ ‘‘សំយាចិតបរិក្ខារ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – ‘‘វាសិំ ទេថ, ផរសុំ ទេថា’’តិអាទិនា សយំ បវត្តិតយាចនាយ គហិតបរិក្ខារំ សំយាចិតបរិក្ខារំ បទភាជនេ វុត្តនយេន សង្ឃំ តិក្ខត្តុំ យាចិត្វា លទ្ធភិក្ខូហិ វា សង្ឃេនេវ វា តត្ថ គន្ត្វា សារម្ភានារម្ភសបរិក្កមនាបរិក្កមនភាវំ ញត្វា អទេសិតវត្ថុកំ ‘‘កុដិ នាម ឧល្លិត្តា វា ហោតិ អវលិត្តា វា ឧល្លិត្តាវលិត្តា វា’’តិ (បារា. ៣៤៩) ឯវំ វុត្តលក្ខណំ កុដិំ. ‘‘តត្រិទំ បមាណំ, ទីឃសោ ទ្វាទស វិទត្ថិយោ សុគតវិទត្ថិយា, តិរិយំ សត្តន្តរា’’តិ (បារា. ៣៤៨) ឯវំ វុត្តបមាណាតិក្កន្តំ, ‘‘មយ្ហំ វាសាគារំ ឯសា’’តិ ឯវំ អត្តា ឧទ្ទេសោ ឯតិស្សាតិ អត្តុទ្ទេសា, តំ អត្តុទ្ទេសំ កត្វា គរុំ សង្ឃាទិសេសំ ផុសេតិ សម្ពន្ធោ. អយំ បនេត្ថ វិនិច្ឆយោ – អទេសិតវត្ថុកំ បមាណាតិក្កន្តំ កុន្ថកិបិល្លិកាទីនំ អាសយេ កតត្តា សារម្ភំ ទ្វីហិ ពលីពទ្ទេហិ យុត្តេន សកដេន គន្តុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អបរិក្កមនំ ឧល្លិត្តាទិភេទំ កុដិំ អត្តនោ វសនត្ថាយ ករោន្តោ វា ការាបេន្តោ វា ‘‘ឥទានិ និដ្ឋានំ គមិស្សតី’’តិ បឋមបិណ្ឌទានេ ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយបិណ្ឌទានេន លេបេ ឃដិតេ ទ្វេ ច សង្ឃាទិសេសេ ទ្វេ ច ទុក្កដានិ, សចេ ទេសិតវត្ថុកាយេវ វា បមាណាតិក្កន្តាយេវ វា ហោតិ, ឯកំ សង្ឃាទិសេសំ ទ្វេ ច ទុក្កដានិ អាបជ្ជតីតិ.

កុដិការសិក្ខាបទំ ឆដ្ឋំ.

២៥. ឥទានិ វិហារការសិក្ខាបទំ ទស្សេតុំ ‘‘មហល្លក’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ មហល្លកន្តិ សស្សាមិកភាវេន សំយាចិតកុដិតោ មហន្តភាវោ ឯតស្ស អត្ថិ, យស្មា វា វត្ថុំ ទេសាបេត្វា បមាណាតិក្កមេនាបិ កាតុំ វដ្ដតិ, តស្មា បមាណមហន្តតាយបិ មហល្លកោ, តំ មហល្លកំ វិហារំ វា កត្វាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ បន អទេសិតវត្ថុកភាវេន ឯកោ សង្ឃាទិសេសោ, សេសំ អនន្តរសទិសមេវ. ឥធ ច តត្ថ ច វាសាគារំ ឋបេត្វា ឧបោសថាគារំ វា ជន្តាឃរំ វា អគ្គិសាលំ វា ភវិស្សតីតិ ឯវមាទិនា នយេន ករោន្តស្ស អនាបត្តិ.

វិហារការសិក្ខាបទំ សត្តមំ.

២៦. ឥទានិ អមូលកសិក្ខាបទំ បកាសេតុំ ‘‘អមូលកេនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អមូលកេនាតិ យំ ចោទកេន ចុទិតកម្ហិ បុគ្គលេ អទិដ្ឋំ អសុតំ អបរិសង្កិតំ, ឥទំ ឯតេសំ ទស្សនសវនបរិសង្កាសង្ខាតានំ មូលានំ អភាវតោ អមូលកំ, តេន អមូលកេន វត្ថុនាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ អទិដ្ឋំ នាម អត្តនោ បសាទចក្ខុនា វា ទិព្ពចក្ខុនា វា អទិដ្ឋំ. អសុតំ នាម តថេវ កេនចិ វុច្ចមានំ ន សុតំ. អបរិសង្កិតំ នាម ចិត្តេន អបរិសង្កិតំ, តំ បន ទិដ្ឋសុតមុតវសេន តិវិធំ. តត្ថ ភិក្ខុញ្ច មាតុគាមញ្ច តថារូបេ ឋានេ ទិស្វា ‘‘អទ្ធា ឥមេហិ កត’’ន្តិ វា ‘‘ករិស្សន្តី’’តិ វា បរិសង្កតិ, ឥទំ ទិដ្ឋបរិសង្កិតំ នាម. អន្ធការេ បដិច្ឆន្នោកាសេ វា ភិក្ខុស្ស ច មាតុគាមស្ស ច វចនំ សុត្វា ទុតិយស្ស អត្ថិភាវំ អជានន្តោ បុព្ពេ វុត្តនយេន បរិសង្កតិ, ឥទំ សុតបរិសង្កិតំ នាម. ធុត្តេហិ ឥត្ថីហិ សទ្ធិំ បច្ចន្តវិហារេសុ បុប្ផគន្ធសុរាទីហិ អនុភវិត្វា គតដ្ឋានំ ទិស្វា ‘‘កេន នុ ខោ ឥទំ កត’’ន្តិ វីមំសន្តោ តត្រ កេនចិ ភិក្ខុនា គន្ធាទីហិ បូជា កតា ហោតិ, ភេសជ្ជត្ថាយ អរិដ្ឋំ វា បីតំ, សោ តស្ស គន្ធំ ឃាយិត្វា ‘‘អយំ សោ ភវិស្សតី’’តិ បរិសង្កតិ, ឥទំ មុតបរិសង្កិតំ នាម. ឯវំ តិវិធាយ បរិសង្កាយ អភាវេន អបរិសង្កិតន្តិ អត្ថោ.

ចោទេន្តោតិ ‘‘បារាជិកំ ធម្មំ អាបន្នោសិ, អស្សមណោសិ, អសក្យបុត្តិយោសី’’តិអាទីហិ វចនេហិ សយំ ចោទេន្តោតិ អត្ថោ. ឯវំ ចោទេន្តស្ស វាចាយ វាចាយ សង្ឃាទិសេសោ. ចោទាបេន្តោ វាតិ អត្តនា តស្ស សមីបេ ឋត្វា អញ្ញំ ភិក្ខុំ អាណាបេត្វា ចោទាបេន្តោ តស្ស អាណត្តស្ស វាចាយ វាចាយ គរុំ ផុសេតិ អត្ថោ. អថ សោបិ ចាវនាធិប្បាយេន ‘‘មយាបិ ទិដ្ឋំ អត្ថី’’តិអាទិនា នយេន ចោទេតិ, ទ្វិន្នម្បិ វាចាយ អាបត្តិ. វត្ថុនា អន្តិមេន ចាតិ ភិក្ខុនោ អនុរូបេសុ ឯកូនវីសតិយា បារាជិកេសុ អញ្ញតរេនាតិ អត្ថោ. ចាវេតុន្តិ ព្រហ្មចរិយា ចាវេតុំ, យោ សុទ្ធំ វា អសុទ្ធំ វា កតូបសម្បទំ បុគ្គលំ សុទ្ធទិដ្ឋិកោ សមានោ ចាវនាធិប្បាយេន ចោទេតិ វា ចោទាបេតិ វា, តស្ស សង្ឃាទិសេសោតិ អធិប្បាយោ. សុណមានន្តិ ឥមិនា បរម្មុខា ទូតេន វា បណ្ណេន វា ចោទេតិ. ចោទេន្តស្ស ន រុហតីតិ ទីបិតំ ហោតិ. បរម្មុខា បន សត្តហិ អាបត្តិក្ខន្ធេហិ វទន្តស្ស ទុក្កដំ.

អមូលកសិក្ខាបទំ អដ្ឋមំ.

២៧. ឥទានិ អញ្ញភាគិយសិក្ខាបទំ ទស្សេតុំ ‘‘អញ្ញស្ស កិរិយ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អញ្ញស្ស កិរិយន្តិ អញ្ញស្ស ខត្តិយាទិជាតិកស្ស បារាជិកស្ស វីតិក្កមសង្ខាតំ កិរិយំ ទិស្វាតិ សម្ពន្ធោ. តេន លេសេនាតិ ‘‘ទស លេសា ជាតិលេសោ នាមលេសោ គោត្តលេសោ លិង្គលេសោ អាបត្តិលេសោ បត្តលេសោ ចីវរលេសោ ឧបជ្ឈាយលេសោ អាចរិយលេសោ សេនាសនលេសោ’’តិ (បារា. ៣៩៤) ឯវំ វុត្តេសុ ទសសុ លេសេសុ យោ តស្មិំ បុគ្គលេ ទិស្សតិ, តេន លេសេន តទញ្ញំ បុគ្គលំ ព្រហ្មចរិយា ចាវេតុំ អន្តិមវត្ថុនា ចោទេន្តោ គរុកំ ផុសេតិ អត្ថោ. តត្ថ អញ្ញម្បិ វត្ថុំ លិស្សតិ សិលិស្សតិ វោហារមត្តេនេវ ឦសកំ អល្លីយតីតិ លេសោ, ជាតិយេវ លេសោ ជាតិលេសោ. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ. លេសេន ចោទេន្តោ កថំ ចោទេតិ? អញ្ញោ ខត្តិយជាតិកោ ឥមិនា ចោទកេន បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ ហោតិ, សោ អញ្ញំ អត្តនោ វេរិំ ខត្តិយជាតិកំ ភិក្ខុំ បស្សិត្វា តំ ខត្តិយជាតិលេសំ គហេត្វា ឯវំ ចោទេតិ ‘‘ខត្តិយោ មយា ទិដ្ឋោ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ, ត្វម្បិ ខត្តិយោ បារាជិកំ ធម្មំ អាបន្នោសី’’តិ វា ‘‘សោ ត្វំ ខត្តិយោ, នាញ្ញោ, បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោសី’’តិ វា ចោទេតិ. ឯវំ នាមលេសាទយោបិ វេទិតព្ពា.

អញ្ញភាគិយសិក្ខាបទំ នវមំ.

២៨. ឯត្តាវតា ‘‘គរុកា នវា’’តិ ឧទ្ទិដ្ឋេ វិត្ថារតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេសុ អាបន្នេសុ បដិបជ្ជនាការំ ទស្សេតុំ ‘‘ឆាទេតិ ជានមាបន្ន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តស្សាយំ បិណ្ឌត្ថោ – យោ ភិក្ខុ ‘‘អយំ ឥត្ថន្នាមា អាបត្តី’’តិ អាបត្តិវសេន វា ‘‘ឥទំ ភិក្ខូនំ ន វដ្ដតី’’តិ ឯវំ វត្ថុវសេន វា ជានមាបន្នំ អាបត្តិំ យាវ ឆាទេតិ, តាវ តេន ភិក្ខុនា អកាមា បរិវាសោ វសិតព្ពោតិ. ចរេយ្យាតិ មានត្តំ សមាទាយ វសេយ្យ. កិត្តកំ ទិវសន្តិ ចេ? ឆ រត្តិយោ. មានត្តវាសោ បន សង្ឃេយេវ, ន គណេ, ន បុគ្គលេ, តេន វុត្តំ ‘‘សង្ឃេ’’តិ. បរិវុត្ថោតិ ‘‘តយោ ខោ ឧបាលិ បារិវាសិកស្ស ភិក្ខុនោ រត្តិច្ឆេទា សហវាសោ វិប្បវាសោ អនារោចនា’’តិ (ចូឡវ. ៨៣) ឯវំ វុត្តំ រត្តិច្ឆេទំ អកត្វា បរិវុត្ថោតិ អត្ថោ. តត្ថ សហវាសោតិ បកតត្តេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ឯកច្ឆន្នេ ឧទកបាតដ្ឋានព្ភន្តរេ វាសោ. វិប្បវាសោ នាម អញ្ញំ បកតត្តំ ភិក្ខុំ វិនា វាសោ. អនារោចនាតិ អាគន្តុកាទីនំ អនារោចនា. ឯតេសុ តីសុ ឯកេនាបិ រត្តិច្ឆេទោ ហោតិ ឯវ. ឯត្ថ បន ឧបចារសីមគតានំ អារោចេតព្ពំ, ន ពហិ ឋិតានំ, ពហិ ឋិតានម្បិ សចេ សទ្ទំ សុណាតិ, បស្សតិ, ទូរំ វា គន្ត្វា អារោចេតព្ពមេវ, អនារោចេន្តស្ស រត្តិច្ឆេទោ ចេវ វត្តភេទេ ទុក្កដញ្ច ហោតិ. អជានន្តស្សេវ ឧបចារសីមំ បវិសិត្វា គច្ឆន្តិ ចេ, រត្តិច្ឆេទោវ ហោតិ, ន វត្តភេទោ.

ចិណ្ណមានត្តន្តិ ‘‘ចត្តារោ ខោ, ឧបាលិ, មានត្តចារិកស្ស ភិក្ខុនោ រត្តិច្ឆេទា សហវាសោ វិប្បវាសោ អនារោចនា ឩនេ គណេ ចរណ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៩២) ឯវំ វុត្តំ រត្តិច្ឆេទំ អកត្វា ចិណ្ណមានត្តំ បរិនិដ្ឋិតមានត្តន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ បន សហវាសាទយោ បរិវាសេ វុត្តប្បការា ឯវ. ‘‘ឩនេ គណេ ចរណ’’ន្តិ ឯត្ថ គណោ ចត្តារោ វា អតិរេកា វា ភិក្ខូ, តស្មា សចេបិ តីហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ វសតិ, រត្តិច្ឆេទោ ហោតិយេវ, ‘‘សចេ បន តេន តេសំ អត្ថិភាវំ ទិស្វា អារោចិតេ បក្កមន្តិ, ឩនេ គណេ ចរណទោសោ ន ហោតី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៩៧) អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ កិរ. អព្ភេយ្យាតិ តំ ភិក្ខុំ វីសតិគណោ សង្ឃោ អព្ភេយ្យ សម្បដិច្ឆេយ្យ, អព្ភានកម្មវសេន ឱសារេយ្យាតិ អត្ថោ. សចេ ឯកេនបិ ឩនោ វីសតិគណោ ភិក្ខុសង្ឃោ តំ ភិក្ខុំ អព្ភេយ្យ, សោ ច ភិក្ខុ ន អព្ភិតោ, តេ ច ភិក្ខូ គារយ្ហា, ទុក្កដំ អាបជ្ជន្តីតិ អត្ថោ.

២៩. ឥទានិ យថា ឆាទិតា អាបត្តិ ឆន្នា ហោតិ, តំ បការំ ទស្សេតុំ ‘‘អាបត្តី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាយំ បទយោជនា – អាបត្តិតា ច អនុក្ខិត្តតា ច អនន្តរាយតា ច បហុត្តតា ច អាបត្តិនុក្ខិត្តអនន្តរាយបហុត្តតាយោ, ឯតាសុ ចតូសុ តថាសញ្ញិតា ច ឆាទេតុកាមោ ហុត្វា ឆាទនា ចាតិ ឯវំ ទសហង្គេហិ អរុណុគ្គមម្ហិ ឆន្នា ហោតីតិ. ឯត្ថ បន អាបត្តិអាទីសុ ចតូសុ អាបត្តិសញ្ញិតា ច អនុក្ខិត្តសញ្ញិតា ច អនន្តរាយសញ្ញិតា ច បហុត្តសញ្ញិតា ចាតិ ឯវំ សញ្ញាវសេន យោជេត្វា អដ្ឋង្គានិ គហេតព្ពានិ, ឆាទេតុកាមោតិ ឥទមេកំ, ឆាទនាតិ ឥទមេកន្តិ ឯវំ ទស.

ឯតេសុ បន អាទិតោ បដ្ឋាយ អយំ វិនិច្ឆយោ – ‘‘អាបត្តិ ច ហោតិ អាបត្តិសញ្ញី ចា’’តិ ឯត្ថ យំ អាបន្នោ, សា តេរសន្នំ អញ្ញតរា ហោតិ, សោបិ ច តត្ថ គរុកាបត្តិសញ្ញីយេវ ហុត្វា ជានន្តោ ឆាទេតិ, ឆន្នា ហោតិ. សចេ តត្ថ អនាបត្តិសញ្ញី វា អញ្ញាបត្តិសញ្ញី វា វេមតិកោ វា ហោតិ, អច្ឆន្នាវ ហោតិ. តិវិធំ បន ឧក្ខេបនីយកម្មំ, តេន អកតោ អនុក្ខិត្តោ. សោ ចេ បកតត្តសញ្ញី ហុត្វា ឆាទេតិ, ឆន្នា ហោតិ. សចេ អបកតត្តសញ្ញី ឆាទេតិ, អច្ឆន្នា ហោតិ. អបកតត្តេន បន បកតត្តសញ្ញិនាបិ អបកតត្តសញ្ញិនាបិ ឆាទិតំ អច្ឆាទិតមេវ ហោតីតិ. អនន្តរាយិកោតិ យស្ស ទសសុ រាជចោរអគ្គិឧទកមនុស្សាមនុស្សវាឡសរីសបជីវិតព្រហ្មចរិយន្តរាយេសុបិ ឯកោបិ នត្ថិ, សោ ចេ អនន្តរាយិកសញ្ញី ហុត្វា ឆាទេតិ, ឆន្នា ហោតិ. សចេ សោ អន្ធការភីរុកោ អនន្តរាយេ ឯវ វាឡាទិអន្តរាយសញ្ញី ហុត្វា ឆាទេតិ, អច្ឆន្នាវ ហោតិ. បហូតិ យោ សក្កោតិ សភាគភិក្ខុនោ សមីបំ គន្តុញ្ចេវ អារោចិតុញ្ច, សោ ចេ បហុសញ្ញី ហុត្វា ឆាទេតិ, ឆន្នា ហោតិ. យោ បន អបហុ ហុត្វា បហុសញ្ញី, បហុ វា អបហុសញ្ញី ហុត្វា ឆាទេតិ, អច្ឆន្នាវ ហោតីតិ.

អរុណុគ្គមម្ហីតិ ឯត្ថ បុរេភត្តំ វា អាបត្តិំ អាបន្នោ ហោតិ បច្ឆាភត្តំ វា, យាវ អរុណំ ន ឧគ្គច្ឆតិ, តាវ អារោចេតព្ពា. សចេ បន អរុណព្ភន្តរេ សតក្ខត្តុម្បិ ឆាទេតុកាមតា ឧប្បជ្ជតិ, អច្ឆន្នាវ ហោតិ. អារោចេន្តោ បន សភាគសង្ឃាទិសេសំ អាបន្នស្ស អារោចេតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ អារោចេតិ, អាបត្តិ បន អាវិកតា ហោតិ, អារោចនបច្ចយា បន អញ្ញំ ទុក្កដំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. ឥមិនា អញ្ញម្បិ វត្ថុសភាគាបត្តិំ អារោចេតុំ ន វដ្ដតីតិ ទីបិតោ ហោតិ. អារោចេន្តេន បន ‘‘អហំ តវ សន្តិកេ ឯកំ អាបត្តិំ អាវិ ករោមី’’តិ វា ‘‘អាចិក្ខាមី’’តិ វា ‘‘អារោចេមី’’តិ វា ‘‘ឯកំ អាបត្តិំ អាបន្នភាវំ ជានាហី’’តិ វា ‘‘ឯកំ គរុកាបត្តិំ អាវិ ករោមី’’តិ វា អាទិនា នយេន វត្តព្ពំ, ឯត្តាវតា អច្ឆន្នាវ ហោតិ. សចេ ‘‘លហុកាបត្តិំ អារោចេមី’’តិ វទតិ, ឆន្នាវ ហោតីតិ. សង្ឃាទិសេសវិនិច្ឆយោ.

សង្ឃាទិសេសនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.