៣. ចីវរនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣០. ឯវំ គរុកេ សិក្ខិតព្ពាការំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ចីវរេសុ ទស្សេតុំ ‘‘ចីវរ’’ន្តិ ឧទ្ធដំ. តត្ថ ជាតិតោ ឆ ចីវរានិ (មហាវ. ៣៣៩; បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦២-៤៦៣; កង្ខា. អដ្ឋ. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា), តានិ កានីតិ ចេ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ខោមា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ខោមំ នាម ខោមវាកសុត្តេហិ កតំ វត្ថំ. សាណំ នាម សាណវាកេហិ កតំ វត្ថំ. ភង្គំ នាម ខោមសុត្តាទីហិ បញ្ចហិ មិស្សេត្វា កតំ វត្ថំ. បាដេក្កំ វាកមយមេវ វាតិ វទន្តិ. កម្ពលំ នាម មនុស្សលោមំ វាឡលោមំ ឋបេត្វា លោមេហិ វាយិត្វា កតំ វត្ថំ. ឆឡេតានីតិ ឆ ឯតានិ. សហ អនុលោមេហីតិ សានុលោមានិ. ជាតិតោ បន កប្បិយានិ ឆ ចីវរានីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៣១. ឥទានិ តេសំ អនុលោមានិ ទស្សេតុំ ‘‘ទុកូល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣០៥) ទុកូលំ សាណស្ស អនុលោមំ វាកមយត្តា. បដ្ដុណ្ណន្តិ បដ្ដុណ្ណទេសេ បាណកេហិ សញ្ជាតវត្ថំ. សោមារទេសេ, ចីនទេសេ ជាតំ សោមារចីនជំ បដន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥមានិ តីណិបិ កោសេយ្យស្ស អនុលោមានិ បាណកេហិ កតសុត្តមយត្តា. ឥទ្ធិជន្តិ ឯហិភិក្ខូនំ បុញ្ញិទ្ធិយា និព្ពត្តចីវរំ. តំ បន ខោមាទីនំ អញ្ញតរំ ហោតិ. កប្បរុក្ខេហិ និព្ពត្តំ ជាលិនិយា ទេវកញ្ញាយ អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស ទិន្នវត្ថាទិកំ ទេវទិន្នំ. តម្បិ ខោមាទីហិ និព្ពត្តវត្ថសទិសត្តា ឆន្នម្បិ អនុលោមំ ហោតិយេវ កប្បាសិកស្ស វា, ឥទ្ធិជម្បិ តថេវ វេទិតព្ពំ. តស្ស តស្សាតិ ខោមាទិកស្ស. អនុលោមិកន្តិ អនុរូបំ.

៣២-៣៣. ឯវំ ជាតិតោ សានុលោមានិ ឆ ចីវរានិ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេសុ អធិដ្ឋានាទិកំ វិធានំ ទស្សេតុំ ‘‘តិចីវរ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ (កង្ខា. អដ្ឋ. កថិនសិកខាបទវណ្ណនា; មហាវ. ៣៥៨) ធិដ្ឋានតោ បុព្ពេ តិចីវរំ នាម បាដេក្កំ នត្ថិ សង្ឃាដិអាទិប្បហោនកស្ស បច្ចត្ថរណាទិវសេនាបិ អធិដ្ឋាតុំ អនុញ្ញាតត្តា. តស្មា ‘‘តិចីវរំ អធិដ្ឋេយ្យ ន វិកប្បេយ្យា’’តិ ឯត្ថ ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិ’’ន្តិ ឯវំ នាមេ គហិតេ ‘‘អធិដ្ឋាន’’មិច្ចេវ វត្តព្ពំ, ‘‘វិកប្បេមី’’តិ បន ន វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. ឯវំ សេសេសុបិ. មុខបុញ្ឆនញ្ច និសីទនញ្ច មុខបុញ្ឆននិសីទនំ. កណ្ឌុច្ឆាទិន្តិ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិំ អធិដ្ឋេយ្យ, ន វិកប្បេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ ឥមេសុ នវសុ ចីវរេសុ. តិចីវរន្តិ តិចីវរាធិដ្ឋាននយេន អធិដ្ឋិតតិចីវរំ. វិនា អលទ្ធសម្មុតិកោ ភិក្ខុ អវិប្បវាសសម្មុតិអលទ្ធដ្ឋានេ ឯកាហម្បិ ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ន វសេយ្យាតិ អត្ថោ. ‘‘ន ភិក្ខវេ ចាតុមាសំ និសីទនេន វិប្បវសិតព្ពំ, យោ វិប្បវសេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ខុទ្ទកក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ២៦៣) វុត្តត្តា ចាតុមាសំ និសីទនំ វិនា ន វសេយ្យាតិ អត្ថោ.

៣៤. ឥទានិ អធិដ្ឋានវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ មិច្ចធិដ្ឋយេតិ ឥតិ អធិដ្ឋយេ, ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ ឯវំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋយេតិ អត្ថោ. អហត្ថបាសមេតន្តិ ទូរេ ឋិតំ បន ឋបិតោកាសំ សល្លក្ខេត្វា សចេ ឯកំ, ‘‘ឯត’’ន្តិ, ពហូនិ ចេ, ‘‘ឯតានី’’តិ វត្វា អធិដ្ឋយេតិ អត្ថសម្ពន្ធោ. សេសេសុបិ អយំ នយោតិ យថា ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វុត្តំ, ឯវំ ‘‘ឥមំ ឧត្តរាសង្គំ, ឥមំ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ ឯវំ អត្តនោ នាមេនេវ វត្វា សម្មុខាបិ បរម្មុខាបិ វុត្តនយេន អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

៣៥. ឥទានិ សចេ បុព្ពេ អធិដ្ឋិតំ តិចីវរំ និសីទនំ វស្សិកសាដិកំ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទីតិ ឥមេសុ ឆសុ ចីវរេសុ អញ្ញតរំ ចីវរំ អត្ថិ, បុន តថាវិធំ ចីវរំ អធិដ្ឋហិត្វា បរិហរិតុំ ឥច្ឆន្តេន ‘‘ទ្វេ បន ន វដ្ដន្តី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩; កង្ខា. អដ្ឋ. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តត្តា បុព្ពេ អធិដ្ឋិតំ បច្ចុទ្ធរិត្វា អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អធិដ្ឋហន្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ ឧត្តានមេវ. បត្តាធិដ្ឋហនេ តថាតិ ‘‘ឥមំ បត្តំ, ឯតំ បត្ត’’ន្តិ ឯវំ នាមមត្តមេវ វិសេសោ. សេសំ តាទិសមេវាតិ អត្ថោ.

៣៦. ឯតំ ឥមំ វ សង្ឃាដិំ សំសេតិ ឯត្ថ សចេ អន្តោគព្ភេ វា សាមន្តវិហារេ វា ហោតិ, ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘ឯតំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វាចា ភិន្ទិតព្ពា, សចេ ហត្ថបាសេ ហោតិ, ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិ’’ន្តិ តេសំ តេសំ នាមវសេន វាចា ភិន្ទិតព្ពាតិ អត្ថោ. បច្ចុទ្ធារេបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ បន ‘‘ទ្វេ ចីវរស្ស អធិដ្ឋានា កាយេន វា អធិដ្ឋេតិ, វាចាយ វា អធិដ្ឋេតី’’តិ (បរិ. ៣២២) វុត្តត្តា សង្ឃាដិអាទិកំ ហត្ថេន គហេត្វា ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិអាទិនា នយេន ចិត្តេន អាភោគំ កត្វា កាយវិការំ ករោន្តេន កាយេន អធិដ្ឋាតព្ពំ, យេន កេនចិ សរីរាវយវេន អផុសន្តស្ស ន វដ្ដតិ. វាចាយ អធិដ្ឋហន្តេន វចីភេទំ កត្វាវ អធិដ្ឋាតព្ពំ. តថា បត្តេបិ. វិទូតិ បណ្ឌិតោ.

៣៧-៨. ឥទានិ តេសំ បមាណបរិច្ឆេទំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ឃាដិ បច្ឆិមន្តេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទីឃតោ មុដ្ឋិបញ្ចកតោ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩; កង្ខា. អដ្ឋ. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា) បដ្ឋាយ ‘‘តត្រិទំ សុគតស្ស សុគតចីវរប្បមាណំ, ទីឃសោ នវ វិទត្ថិយោ សុគតវិទត្ថិយា, តិរិយំ ឆ វិទត្ថិយោ’’តិ (បាចិ. ៥៤៨) ឯវំ វុត្តសុគតចីវរូនាបិ វដ្ដតិ. តិរិយំ បន មុដ្ឋិត្តិកំ. ច-សទ្ទេន អតិរេកម្បិ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. ឧត្តរាសង្គស្សបិ ឯតទេវ បមាណន្តិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘តថា ឯកំសិកស្សាបី’’តិ វុត្តំ. អន្តរវាសកស្ស បន ‘‘បារុបនេនបិ ហិ សក្កា នាភិំ បដិច្ឆាទេតុ’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) អដ្ឋកថាវចនតោ ‘‘ទ្វិហត្ថោ វា’’តិ វុត្តំ.

៣៩. និសីទនស្ស ទីឃេនាតិ ឯត្ថ (បាចិ. ៥៣១ អាទយោ; បាចិ. អដ្ឋ. ៥៣១; កង្ខា. អដ្ឋ. និសីទនសិក្ខាបទវណ្ណនា) និសីទនន្តិ សន្ថតសទិសំ សន្ថរិត្វា ឯកស្មិំ អន្តេ វុត្តប្បមាណេន ទ្វីសុ ឋានេសុ ផាលេត្វា កតាហិ តីហិ ទសាហិ យុត្តស្ស បរិក្ខារស្សេតំ នាមំ.

៤០. កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ (បាចិ. ៥៣៨; មហាវ. ៣៥៤; បាចិ. អដ្ឋ. ៥៣៧; កង្ខា. អដ្ឋ. កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា) នាម យស្ស អធោនាភិឧព្ភជាណុមណ្ឌលំ កណ្ឌុ វា បិឡកា វា អស្សាវោ វា ថុល្លកច្ឆុ វា អាពាធោ, តស្ស បដិច្ឆាទនត្ថាយ អនុញ្ញាតំ ចីវរំ. គាថាយោ សុវិញ្ញេយ្យាវ.

៤១. អឌ្ឍតេយ្យាវាតិ (បាចិ. ៥៤៤) ឯត្ថ តតោ ឧទ្ធំ ន វដ្ដតីតិ អត្ថោ.

៤២. ឯត្ថាតិ សង្ឃាដិតោ បដ្ឋាយ យាវ វស្សិកសាដិកា, តាវ ទស្សិតចីវរេសូតិ អត្ថោ. តទុត្តរិន្តិ តតោ តេសំ ចីវរានំ វុត្តប្បមាណតោ ឧត្តរិំ ករោន្តស្ស ឆេទនបាចិត្តិ ហោតីតិ បាឋសេសោ, តំ អតិរេកំ ឆិន្ទិត្វា បុន បាចិត្តិយំ ទេសេតព្ពន្តិ អត្ថោ. បច្ចត្ថរណមុខចោឡាតិ ឯត្ថ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, យាវ មហន្តំ បច្ចត្ថរណំ អាកង្ខតិ, តាវ មហន្តំ បច្ចត្ថរណំ កាតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៣) វុត្តត្តា បច្ចត្ថរណស្ស បមាណបរិច្ឆេទោ នត្ថិ,. មុខបុញ្ឆនចោឡស្ស បន ឧក្កដ្ឋវសេន វា អន្តិមវសេន វា បមាណបរិច្ឆេទោ ន វុត្តោ, តស្មា តម្បិ អប្បមាណិកំ. តេន វុត្តំ ‘‘អាកង្ខិតប្បមាណិកា’’តិ, ឥច្ឆិតប្បមាណិកាតិ អត្ថោ. យាវ ឯកំ ធោវីយតិ, តាវ អញ្ញំ បរិភោគត្ថាយ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ ទ្វេបិ វដ្ដន្តិ.

៤៣. ន ទីបិតន្តិ កត្ថ ន ទីបិតំ? អដ្ឋកថាសុ. កស្មាតិ ចេ? ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូនំ បរិបុណ្ណំ ហោតិ តិចីវរំ, អត្ថោ ច ហោតិ បរិស្សាវនេហិបិ ថវិកាហិបិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បរិក្ខារចោឡក’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៧) ពហូនំ បត្តថវិកបរិស្សាវនាទីនំ សង្គហវសេន វុត្តត្តា បាដេក្កំ និធានមុខន្តិ. យស្មា បន ភគវតា ‘‘យំ យំ លព្ភតិ, តំ តំ ឥមិនា វិធានេន អធិដ្ឋហិត្វា បុន យេន យេន បរិស្សាវនាទិនា អត្ថោ ហោតិ, តំ តំ កត្វា គណ្ហន្តូ’’តិ អនុកម្បាយ អនុញ្ញាតំ, តស្មា វិកប្បនុបគបច្ឆិមចីវរប្បមាណំ ថវិកម្បិ បដបរិស្សាវនម្បិ ពហូនិបិ ឯកតោ កត្វា ‘‘ឥមានិ ចីវរានិ បរិក្ខារចោឡានិ អធិដ្ឋាមី’’តិ វត្វា អធិដ្ឋាតុម្បិ វដ្ដតិយេវ. តស្មា វុត្តំ ‘‘តថា វត្វា’’តិ, ‘‘បរិក្ខារចោឡ’’ន្តិ វត្វាតិ អត្ថោ. វិកប្បិយន្តិ វិកប្បនុបគំ.

៤៤. អហតកប្បានន្តិ (មហាវ. ៣៤៨) ឯកវារំ ធោវិតកានំ.

៤៥. ឧតុទ្ធដានន្តិ ឧតុតោ ទីឃកាលតោ ឧទ្ធដានំ, កតវត្ថកិច្ចានំ បិលោតិកានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សេសាតិ ឧត្តរាសង្គអន្តរវាសកា. បំសុ វិយ កុច្ឆិតភាវំ បដិក្កូលភាវំ ឧលតិ គច្ឆតីតិ បំសុកូលំ, ចោឡខណ្ឌានមេតំ នាមំ, តស្មិំ បំសុកូលេ យថារុចីតិ អត្ថោ. កស្មាតិ ចេ? ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អហតានំ ទុស្សានំ អហតកប្បានំ ទិគុណំ សង្ឃាដិំ ឯកច្ចិយំ ឧត្តរាសង្គំ ឯកច្ចិយំ អន្តរវាសកំ, ឧតុទ្ធដានំ ទុស្សានំ ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ ទិគុណំ ឧត្តរាសង្គំ ទិគុណំ អន្តរវាសកំ, បំសុកូលេ យាវទត្ថំ, បាបណិកេ ឧស្សាហោ ករណីយោ’’តិ វុត្តត្តា, តស្មា សុសានាទីសុ បតិតបំសុកូលេ ច អន្តរាបណេ បតិតបិលោតិកចីវរេ ច បដបរិច្ឆេទោ នត្ថិ, បដសតម្បិ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ.

៤៦. ឥទានិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឆិន្នកំ សង្ឃាដិំ ឆិន្នកំ ឧត្តរាសង្គំ ឆិន្នកំ អន្តរវាសក’’ន្តិ (មហាវ. ៣៤៥) វត្វា បុន ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ តិចីវរេ កយិរមានេ សព្ពំ ឆិន្នកំ នប្បហោតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ ឆិន្នកានិ ឯកំ អច្ឆិន្នកន្តិ. ទ្វេ ឆិន្នកានិ ឯកំ អច្ឆិន្នកំ នប្បហោតិ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ អច្ឆិន្នកានិ ឯកំ ឆិន្នកន្តិ. ឯកំ ឆិន្នកំ នប្បហោតិ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អន្វាធិកម្បិ អារោបេតុំ. ន ច, ភិក្ខវេ, សព្ពំ អច្ឆិន្នកំ ធារេតព្ពំ, យោ ធារេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៣៦០) ឯវំ វុត្តវិធានំ ទស្សេតុំ ‘‘តីសូ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តស្ស អត្ថោ – តីសុ ចីវរេសុ យំ ឆិន្ទិត្វា សិព្ពិតុំ សព្ពបច្ឆិមប្បមាណំ បហោតិ, តំ ឆិន្ទិតព្ពំ. សព្ពេសុ បន អប្បហោន្តេសុ អន្វាធិកំ អាទិយេយ្យាតិ. តត្ថ អន្វាធិ នាម អនុវាតំ វិយ សំហរិត្វា ចីវរស្ស ឧបរិ សង្ឃាដិអាការេន អារោបេតព្ពំ. អាគន្តុកបត្តន្តិបិ វទន្តិ. ឥទំ បន អប្បហោនកេ អនុញ្ញាតំ. សចេ បហោតិ, ន វដ្ដន្តិ, ឆិន្ទិតព្ពមេវ. អនាទិណ្ណន្តិ អនារោបិតំ អន្វាធិកំ. ន ធារេយ្យាតិ តិចីវរាធិដ្ឋានវសេន អធិដ្ឋហិត្វា ន ធារេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

៤៧-៨. ឥទានិ ឧទោសិតសិក្ខាបទនយំ ទស្សេតុំ ‘‘គាមេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ បន សចេ គាមោ (បារា. ៤៧៨; បារា. អដ្ឋ. ២.៤៧៧-៤៧៨; កង្ខា. អដ្ឋ. ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា) ឯកស្ស រញ្ញោ វា ភោជកស្ស វា វសេន ឯកកុលស្ស ហោតិ, បាការាទិនា បរិក្ខិត្តត្តា ឯកូបចារោ ច, ឯវរូបេ គាមេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា តស្មិំ គាមេ យថារុចិតដ្ឋានេ វសិតុំ លព្ភតិ. សចេ សោ គាមោ អបរិក្ខិត្តោ, យស្មិំ ឃរេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ ហោតិ, តស្មិំ ឃរេ វសិតព្ពំ, តស្ស វា ឃរស្ស សមន្តតោ ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពំ.

សចេ សោ គាមោ វេសាលិកុសិនារាទយោ វិយ នានារាជូនំ វា ភោជកានំ វា ហោតិ, វុត្តប្បការេន បរិក្ខិត្តោ ច, ឯវរូបេ គាមេ យស្មិំ ឃរេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តស្មិំ ឃរេ វា វត្ថព្ពំ. យស្សា វីថិយា តំ ឃរំ ហោតិ, តស្សា វីថិយា តស្ស ឃរស្ស សម្មុខាដ្ឋានេ សភាយេ វា នគរទ្វារេ វា វត្ថព្ពំ, តេសំ សភាយទ្វារានំ ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ពំ. សចេ អបរិក្ខិត្តោ, យស្មិំ ឃរេ និក្ខិត្តំ, តត្ថ វា តស្ស ហត្ថបាសេ វា វត្ថព្ពំ.

និវេសនាទយោ ហម្មិយបរិយោសានា គាមបរិក្ខេបតោ ពហិ សន្និវិដ្ឋាតិ វេទិតព្ពា. ឥតរថា តេសំ គាមគ្គហណេនេវ គហិតត្តា គាមស្ស ឯកកុលនានាកុលឯកូបចារនានូបចារតាវសេនេវ វិនិច្ឆយោ វត្តព្ពោ សិយា. និវេសនាទីនំ វសេនេវ បាឡិយំ (បារា. ៤៧៨ អាទយោ) អត្ថោ វិភត្តោ, ន គាមវសេន. ឧទោសិតវិនិច្ឆយេ អយំ នយោ វុត្តោយេវ.

និវេសនេតិ ឯត្ថ សចេ ឯកកុលស្ស និវេសនំ ហោតិ បរិក្ខិត្តញ្ច, អន្តោនិវេសនេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អន្តោនិវេសនេ វត្ថព្ពំ. អបរិក្ខិត្តញ្ចេ ហោតិ, យស្មិំ គព្ភេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តស្មិំ វត្ថព្ពំ, តស្ស គព្ភស្ស ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ពំ. សចេ នានាកុលស្ស ហោតិ បរិក្ខិត្តញ្ច, យស្មិំ គព្ភេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តស្មិំ គព្ភេ វត្ថព្ពំ, សព្ពេសំ សាធារណទ្វារមូលេ វា តេសំ គព្ភទ្វារមូលេ វា តេសំ គព្ភទ្វារមូលានំ វា ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពំ. អបរិក្ខិត្តញ្ចេ ហោតិ, យស្មិំ គព្ភេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តស្មិំ គព្ភេ វត្ថព្ពំ, ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ពំ.

ឧទោសិតោតិ យានាទីនំ ភណ្ឌានំ សាលា. បាសាទោតិ ទីឃបាសាទោ. ហម្មិយន្តិ មុណ្ឌច្ឆទនបាសាទោ. នាវា បន ថលំ អារោបេត្វា និក្ខិត្តាបិ ហោតិ, សមុទ្ទេ ឋិតាបិ. សចេ ឯកកុលស្ស នាវា ហោតិ, អន្តោនាវាយ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អន្តោនាវាយ វត្ថព្ពំ. នានាកុលស្ស នាវា ហោតិ នានាគព្ភា នានាឱវរកា, យស្មិំ ឱវរកេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តស្មិំ វត្ថព្ពំ, ចីវរស្ស ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ពំ.

អដ្ដោតិ បដិរាជាទីនំ បដិពាហនត្ថំ ឥដ្ឋកាហិ កតោ ពហលភិត្តិកោ ចតុបញ្ចភូមិកោ បតិស្សយវិសេសោ. មាឡោតិ ឯកកូដសង្គហិតោ ចតុរស្សបាសាទោ. ឥមេសុ បន ឧទោសិតាទីសុ មាឡបរិយោសានេសុ និវេសនេ វុត្តនយេនេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. និវេសនន្តិ បន ឧទោសិតាទីនំ វសេន អកតាយ បតិស្សយវិកតិយា អធិវចនំ.

អារាមោ នាម បុប្ផារាមផលារាមាទិកោ. សចេ ឯកកុលស្ស អារាមោ ហោតិ បរិក្ខិត្តោ ច, អន្តោអារាមេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អន្តោអារាមេ វត្ថព្ពំ. សចេ អបរិក្ខិត្តោ, ចីវរស្ស ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពំ. សចេ នានាកុលស្ស អារាមោ ហោតិ បរិក្ខិត្តោ ច, ទ្វារមូលេ វា វត្ថព្ពំ, ទ្វារមូលស្ស ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ពំ. អបរិក្ខិត្តោ ចេ, ចីវរស្ស ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពំ.

សត្ថោ នាម ជង្ឃសត្ថសកដសត្ថានមញ្ញតរោ. សចេ ឯកកុលស្ស សត្ថោ ហោតិ, សត្ថេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា បុរតោ វា បច្ឆតោ វា សត្តព្ភន្តរា ន វិជហិតព្ពា, បស្សតោ អព្ភន្តរំ ន វិជហិតព្ពំ. អព្ភន្តរំ នាម អដ្ឋវីសតិហត្ថំ ហោតិ. សចេ គច្ឆន្តោ សត្ថោ សកដេ វា ភគ្គេ, គោណេ វា នដ្ឋេ អន្តរា ឆិជ្ជតិ, យស្មិំ កោដ្ឋាសេ ចីវរំ និក្ខិបិតព្ពំ, តត្ថ វសិតព្ពំ. សចេ នានាកុលស្ស ហោតិ, សត្ថេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា ចីវរស្ស ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពំ.

ខេត្តខលេសុ អារាមេ វុត្តសទិសោវ វិនិច្ឆយោ. ទុមេតិ រុក្ខមូលេ. សចេ ឯកកុលស្ស រុក្ខមូលំ ហោតិ, យំ មជ្ឈន្ហិកកាលេ សមន្តា ឆាយា ផរតិ, តស្មិំ ឋានេ អវិរឡេ បទេសេ តស្ស ឆាយាយ ផុដ្ឋោកាសស្ស អន្តោ ឯវ និក្ខិបិតព្ពំ. សចេ វិរឡសាខស្ស បន រុក្ខស្ស អាតបេន ផុដ្ឋោកាសេ ឋបេតិ, អរុណុគ្គមនេ សចេ សោ ភិក្ខុ តស្ស ហត្ថបាសេ ន ហោតិ, អញ្ញស្មិំ វា ឋានេ តស្ស ឆាយាយបិ ហោតិ, និស្សគ្គិយំ ហោតិយេវ. នានាកុលស្ស ចេ ហោតិ, ចីវរស្ស ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពំ.

អជ្ឈោកាសេ បន វិញ្ឈាដវីអាទីសុ អរញ្ញេសុបិ សមុទ្ទមជ្ឈេ មច្ឆពន្ធានំ អគមនបថេសុ ទីបកេសុបិ ចីវរំ ឋបេត្វា តតោ សមន្តា សត្តព្ភន្តរេ បទេសេ យត្ថ កត្ថចិ វសិតព្ពំ. សចេ សត្តព្ភន្តរតោ កេសគ្គមត្តម្បិ អតិក្កមិត្វា អរុណំ ឧដ្ឋបេតិ, និស្សគ្គិយំ ហោតិ.

ឯត្ថ បន បាឡិយំ ‘‘គាមោ ឯកូបចារោ នានូបចារោ’’តិអាទិនា (បារា. ៤៧៧) អវិសេសេន មាតិកំ និក្ខិបិត្វាបិ គាមនិវេសនឧទោសិតខេត្តធញ្ញករណអារាមវិហារានំ ឯកូបចារនានូបចារតា ‘‘គាមោ ឯកូបចារោ នាម ឯកកុលស្ស គាមោ ហោតិ បរិក្ខិត្តោ ច អបរិក្ខិត្តោ ចា’’តិអាទិនា (បារា. ៤៧៨) បរិក្ខិត្តាបរិក្ខិត្តវសេន វិភត្តា. អដ្ដមាឡបាសាទហម្មិយនាវាសត្ថរុក្ខមូលអជ្ឈោកាសានម្បិ ឯវំ អវត្វា ‘‘ឯកកុលស្ស អដ្ដោ ហោតិ, នានាកុលស្ស អដ្ដោ ហោតី’’តិអាទិនា (បារា. ៤៨៤) នយេន ឯកកុលនានាកុលវសេន ច អន្តេ ‘‘អជ្ឈោកាសោ ឯកូបចារោ នាម អគាមកេ អរញ្ញេ សមន្តា សត្តព្ភន្តរា ឯកូបចារោ, តតោ បរំ នានូបចារោ’’តិ (បារា. ៤៩៤) ច ឯវំ ឯកូបចារនានូបចារតា វិភត្តា. តស្មា គាមាទីសុ បរិក្ខិត្តំ ឯកូបចារំ, អបរិក្ខិត្តំ នានូបចារន្តិ ច អដ្ដាទីសុ យំ ឯកកុលស្ស, តំ ឯកូបចារំ នានាកុលស្ស នានូបចារន្តិ ច គហេតព្ពំ. អជ្ឈោកាសបទេ វុត្តនយេន គហេតព្ពំ.

ភិក្ខុសម្មុតិយាញ្ញត្រាតិ យំ គិលានស្ស ភិក្ខុនោ ចីវរំ អាទាយ បក្កមិតុំ អសក្កោន្តស្ស ញត្តិទុតិយេន កម្មេន អវិប្បវាសសម្មុតិ ទីយតិ, តំ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. លទ្ធសម្មុតិកស្ស បន យាវ រោគោ ន វូបសម្មតិ, តស្មិំ វូបសន្តេ អញ្ញោ វា កុប្បតិ, អនាបត្តិយេវ.

៤៩. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិំ យាវ អាពាធា អធិដ្ឋាតុំ, តតោ បរំ វិកប្បេតុំ. វស្សិកសាដិកំ វស្សានំ ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ, តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) វុត្តត្តា រោគបរិយន្តា កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ, វស្សានបរិយន្តា វស្សិកសាដិកាតិ អត្ថោ. សេសាតិ តិចីវរាទយោ កាលវសេន អបរិយន្តិកាតិ អត្ថោ.

៥០. បច្ចត្ថរណាទិត្តយំ សទសម្បិ អទសម្បិ រត្តម្បិ អរត្តម្បិ អាទិណ្ណកប្បម្បិ អនាទិណ្ណកប្បម្បិ លព្ភតីតិ អត្ថោ. និសីទនន្តិ និសីទនញ្ច រត្តំ អនាទិណ្ណកប្បញ្ច លព្ភតីតិ អធិប្បាយោ. បច្ចត្ថរណបរិក្ខារមុខបុញ្ឆនចោឡានិ បន នីលម្បិ បីតកម្បិ លោហិតកម្បិ បុប្ផទសាទិកម្បិ វដ្ដន្តិ, តស្មា ‘‘សទសម្បី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវរូបំ បន និវាសេតុំ វា បារុបិតុំ វា ន វដ្ដតិ, កេវលំ បច្ចត្ថរណាទិវសេន អធិដ្ឋានមត្តំ កាតុំ វដ្ដតិ.

៥១. តិចីវរំ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ វស្សិកសាដិកាតិ ឥទំ បន សេសចីវរបញ្ចកំ អទសំ រជិតំយេវ កប្បតិ, តញ្ច អាទិណ្ណកប្បមេវាតិ អត្ថោ. សទសំវ និសីទនន្តិ ឥទំ បន បុព្ពេ ‘‘សទសម្បី’’តិ ឯត្ថ វុត្តត្តា អទសម្បិ និសីទនំ វដ្ដតីតិ សម្មោហនិវារណត្ថំ វុត្តន្តិ វទន្តិ.

៥២. អនធិដ្ឋិតន្តិ តិចីវរាទិវសេន អនធិដ្ឋិតំ. អនិស្សដ្ឋំ នាម អញ្ញេសំ អវិស្សជ្ជិតំ, តំ បន វិកប្បេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ អត្ថោ.

ឥទានិ វិកប្បនុបគស្ស បមាណំ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន ទស្សេតុំ ‘‘ហត្ថទីឃ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អាយាមេន អដ្ឋង្គុលំ សុគតង្គុលេន ចតុរង្គុលវិត្ថតំ បច្ឆិមំ ចីវរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) វុត្តត្តា ទីឃតោ ឯកហត្ថំ បុថុលតោ ឧបឌ្ឍហត្ថំ វិកប្បេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

៥៣. តិចីវរស្សាតិ វិនយតិចីវរស្ស, ន ធុតង្គតិចីវរស្ស. តស្ស បន ឥមេសុ នវសុ ចីវរត្តយមេវ លព្ភតិ, ន អញ្ញំ លព្ភតិ. សព្ពមេតន្តិ សព្ពំ អធិដ្ឋានវិធានញ្ច បរិហរណវិធានញ្ចាតិ អត្ថោ. បរិក្ខារចោឡិយោ សព្ពន្តិ តិចីវរាទិកំ នវវិធម្បិ ចីវរំ. តថា វត្វាតិ ‘‘បរិក្ខារចោឡ’’ន្តិ វត្វា. អធិដ្ឋតីតិ អធិដ្ឋាតិ. កិំ បន តិចីវរំ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតីតិ? អាម វដ្ដតិ, ‘‘បរិក្ខារចោឡំ នាម បាដេក្កំ និធានមុខមេតន្តិ តិចីវរំ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. ឧទោសិតសិក្ខាបទេ បន តិចីវរំ អធិដ្ឋហិត្វា បរិហរន្តស្ស បរិហារោ វុត្តោ’’តិ អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) វុត្តំ, តស្មា តិចីវរំ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋហន្តេន បច្ចុទ្ធរិត្វា បុន អធិដ្ឋាតព្ពំ.

៥៤. ឥទានិ ឯតេសំ អធិដ្ឋានវិជហនាការំ ទស្សេតុំ ‘‘អច្ឆេទវិស្សជ្ជនគាហវិព្ភមា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អច្ឆេទោតិ ចោរាទីហិ អច្ឆិន្ទនំ. វិស្សជ្ជនន្តិ អញ្ញេសំ ទានំ. កថំ បន ទិន្នំ, កថំ គហិតំ សុទិន្នំ សុគ្គហិតញ្ច ហោតីតិ? សចេ ‘‘ឥទំ តុយ្ហំ ទេមិ ទទាមិ ទជ្ជាមិ ឱណោជេមិ បរិច្ចជាមិ និស្សជ្ជាមិ វិស្សជ្ជាមី’’តិ វា ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ទេមិ…បេ… វិស្សជ្ជាមី’’តិ វា វទតិ, សម្មុខាបិ បរម្មុខាបិ ទិន្នំយេវ ហោតិ. ‘‘តុយ្ហំ គណ្ហាហី’’តិ វុត្តេ ‘‘មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ វទតិ, សុទិន្នំ សុគ្គហិតញ្ច. ‘‘តវ សន្តកំ ករោហិ, តវ សន្តកំ ហោតុ, តវ សន្តកំ ករិស្សតី’’តិ វុត្តេ ‘‘មមសន្តកំ ករោមិ, មម សន្តកំ ហោតុ, មម សន្តកំ ករិស្សាមី’’តិ វទតិ, ទុទ្ទិន្នំ ទុគ្គហិតញ្ច. សចេ បន ‘‘តវ សន្តកំ ករោហី’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធុ, ភន្តេ, មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ គណ្ហាតិ, សុគ្គហិតំ.

គាហោតិ វិស្សាសគ្គាហោ (បារា. អដ្ឋ. ១.១៣១). សោ បន ឯវំ វេទិតព្ពោ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតស្ស វិស្សាសំ គហេតុំ. សន្ទិដ្ឋោ ច ហោតិ, សម្ភត្តោ ច, អាលបិតោ ច, ជីវតិ ច, ជានាតិ ច ‘គហិតេ មេ អត្តមនោ ភវិស្សតី’’’តិ (មហាវ. ៣៥៦). តត្ថ សន្ទិដ្ឋោតិ ទិដ្ឋមត្តកមិត្តោ. សម្ភត្តោតិ ទឡ្ហមិត្តោ. អាលបិតោតិ ‘‘មម សន្តកំ យំ ឥច្ឆសិ, តំ គណ្ហេយ្យាសិ, អាបុច្ឆិត្វា គហណេ ការណំ នត្ថី’’តិ វុត្តោ. ជីវតីតិ អនុដ្ឋានសេយ្យាយ សយិតោបិ យាវ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទំ ន បាបុណាតិ. គហិតេ ច អត្តមនោតិ គហិតេ ច តុដ្ឋចិត្តោ. ឯវរូបស្ស សន្តកំ ‘‘គហិតេ មេ អត្តមនោ ភវិស្សតី’’តិ ជានន្តេន គហេតុំ វដ្ដតិ. អនវសេសបរិយាទានវសេន ចេតានិ បញ្ច អង្គានិ វុត្តានិ, វិស្សាសគ្គាហោ បន តីហិ អង្គេហិ រុហតិ. កថំ? សន្ទិដ្ឋោ ជីវតិ គហិតេ អត្តមនោ, សម្ភត្តោ ជីវតិ គហិតេ អត្តមនោ, អាលបិតោ ជីវតិ គហិតេ អត្តមនោតិ ឯវំ.

យោ បន ជីវតិ, ន ច គហិតេ អត្តមនោ ហោតិ, តស្ស សន្តកំ វិស្សាសភាវេន គហិតម្បិ បុន ទាតព្ពំ. ទទន្តេន មតកធនំ តាវ យេ តស្ស ធនេ ឥស្សរា គហដ្ឋា វា បព្ពជិតា វា, តេសំ ទាតព្ពំ. យោ បន បឋមំយេវ ‘‘សុដ្ឋុ កតំ តយា មម សន្តកំ គណ្ហន្តេនា’’តិ វចីភេទេន វា ចិត្តុប្បាទមត្តេន វា អនុមោទិត្វា បច្ឆា កេនចិ ការណេន កុបិតោ, សោ បច្ចាហរាបេតុំ ន លភតិ. យោបិ អទាតុកាមោ, ចិត្តេន បន អធិវាសេតិ, ន កិញ្ចិ វទតិ, សោបិ បុន បច្ចាហរាបេតុំ ន លភតិ. យោ បន ‘‘មយា តុម្ហាកំ សន្តកំ គហិត’’ន្តិ វា ‘‘បរិភុត្ត’’ន្តិ វា វុត្តេ នាធិវាសេតិ, ‘‘បដិទេហី’’តិ ភណតិ, សោ បច្ចាហរាបេតុំ លភតិ.

វិព្ភមាតិ ឥមិនា ភិក្ខុនិយាយេវ អធិដ្ឋានវិជហនំ គហិតំ ហោតិ. សា បន យទា វិព្ភមតិ, តទា អស្សមណី ហោតិ. ភិក្ខុ បន វិព្ភមន្តោបិ យាវ សិក្ខំ ន បច្ចក្ខាតិ, តាវ ភិក្ខុយេវាតិ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតីតិ. លិង្គសិក្ខាតិ លិង្គបរិវត្តនញ្ច សិក្ខាបច្ចក្ខានញ្ចាតិ អត្ថោ. សព្ពេសូតិ នវសុ ចីវរេសុ. អធិដ្ឋានវិយោគការណាតិ អធិដ្ឋានវិជហនការណា, ឥមេសុ អញ្ញតរេន អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ អត្ថោ.

កិញ្ច ភិយ្យោ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) – តិចីវរស្ស បន វិនិព្ពិទ្ធឆិទ្ទញ្ច អធិដ្ឋានវិជហនំ ករោតីតិ អត្ថោ. តត្ថ សង្ឃាដិឧត្តរាសង្គានំ ទីឃន្តតោ វិទត្ថិប្បមាណស្ស តិរិយន្តតោ អដ្ឋង្គុលប្បមាណស្ស បទេសស្ស ឱរតោ កនិដ្ឋង្គុលិនខបិដ្ឋិប្បមាណកំ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ភិន្ទតិ. អន្តរវាសកស្ស ទីឃន្តតោ វិទត្ថិប្បមាណស្សេវ តិរិយន្តតោ ចតុរង្គុលប្បមាណស្ស បទេសស្ស ឱរតោ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ភិន្ទតិ, បរតោ បន ន ភិន្ទតិ. តស្មា ឆិទ្ទេ ជាតេ តិចីវរំ អតិរេកចីវរំ ហោតិ, សូចិកម្មំ កត្វា បុន អធិដ្ឋាតព្ពំ. ឥតរេសំ បន ឆិទ្ទេន វិជហនំ នាម នត្ថិ. យោ បន តិចីវរេបិ ទុព្ពលដ្ឋានេ បឋមំ អគ្គឡំ ទត្វា បច្ឆា ទុព្ពលដ្ឋានំ ឆិន្ទិត្វា អបនេតិ, អធិដ្ឋានំ ន ភិជ្ជតិ. មណ្ឌលបរិវត្តនេបិ ឯសេវ នយោ. យោ បន ឧភោ កោដិយោ មជ្ឈេ ករោន្តោ សចេ បឋមំ ឆិន្ទិត្វា បច្ឆា ឃដេតិ, អធិដ្ឋានំ វិជហតិ, អថ ឃដេត្វា ឆិន្ទតិ, ន វិជហតិ. រជកេហិ ធោវាបេត្វា សេតកំ ករោន្តស្សាបិ ន វិជហតិ ឯវ.

៥៥. ឥទានិ អកប្បិយចីវរានិ ទស្សេតុំ ‘‘កុសវាកផលកានី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ កុសចីរំ (មហាវ. ៣៧១; មហាវ. អដ្ឋ. ) នាម កុសេ គន្ថេត្វា កតចីវរំ. វាកចីរំ នាម តាបសានំ វក្កលំ. ផលកចីរំ នាម ផលកានិ សិព្ពិត្វា កតចីវរំ. កេសកម្ពលន្តិ កេសេហិ តន្តំ វាយិត្វា កតកម្ពលំ. វាលកម្ពលន្តិ ចមរវាលេហិ វាយិត្វា កតកម្ពលំ. ឧលូកបក្ខន្តិ ឧលូកសកុណស្ស បក្ខេហិ កតនិវាសនំ. អជិនក្ខិបន្តិ សលោមំ សខុរំ អជិនមិគចម្មំ. ឥមេសុ សត្តសុ វត្ថេសុ យំ កិញ្ចិ ធារយតោ ថុល្លច្ចយន្តិ អត្ថោ. យថា ឥមេសុ ថុល្លច្ចយំ, តថា អក្កនាឡំ និវាសេន្តស្ស. អក្កនាឡំ នាម អក្កទណ្ឌេ វាកាទីហិ គន្ថេត្វា កតចីវរំ. ‘‘ន ភិក្ខវេ អក្កនាឡំ និវាសេតព្ពំ, យោ និវាសេយ្យ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (មហាវ. ៣៧១) ហិ វុត្តំ.

៥៦. កទលេរកក្កទុស្សេ បោត្ថកេ ចាបីតិ ឯត្ថ កទលិឯរកអក្កមកចិវាកេហិ កតានិ វត្ថានិ ឯវំ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ. ឯតេសុ បោត្ថកោយេវ បាឡិយំ អាគតោ, ឥតរានិ តគ្គតិកត្តា អដ្ឋកថាសុ បដិក្ខិត្តានិ. ឥមេសុ ចតូសុបិ ទុក្កដមេវ. ‘‘ន ភិក្ខវេ នគ្គិយំ តិត្ថិយសមាទានំ សមាទិយិតព្ពំ, យោ សមាទិយេយ្យ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (មហាវ. ៣៧០) វុត្តត្តា នគ្គិយម្បិ ន កប្បតិ ឯវ. សព្ពមេវ នីលកំ សព្ពនីលកំ. ឯវំ សេសេសុបិ. ឯត្ថ នីលំ ឧមាបុប្ផវណ្ណំ ហោតិ. មញ្ជេដ្ឋកំ មញ្ជេដ្ឋកវណ្ណមេវ. បីតកំ កណិការបុប្ផវណ្ណំ. លោហិតកំ ជយសុមនបុប្ផវណ្ណំ. កណ្ហកំ អទ្ទារិដ្ឋកវណ្ណំ.

៥៧. មហារង្គំ នាម សតបទិបិដ្ឋិវណ្ណំ. មហានាមំ នាម រត្តសម្ភិន្នវណ្ណំ ហោតិ. បទុមបុប្ផវណ្ណន្តិបិ វុត្តំ, មន្ទរត្តន្តិ អត្ថោ. តិរីដកេតិ រុក្ខតចេ. អច្ឆិន្នទីឃទសកេតិ សព្ពសោ អច្ឆិន្នទសកេ ច មជ្ឈេ ឆិន្នទសកេ ចាតិ អត្ថោ. អញ្ញមញ្ញំ សំសិព្ពិត្វា កតទសំ ផលទសំ នាម. កេតកបុប្ផាទិបុប្ផសទិសាហិ ទសាហិ យុត្តំ បុប្ផទសំ នាម. ឯតេសុបិ ‘‘បោត្ថកេ ចាបី’’តិ ឯត្ថ វុត្តអបិ-សទ្ទេន ទុក្កដន្តិ វេទិតព្ពំ. តថាតិ យថា ឯតេសុ កទលិទុស្សាទីសុ បុប្ផទសាវសានេសុ ទុក្កដំ, តថា កញ្ចុកវេឋនេសុបិ យំ កិញ្ចិ ធារេន្តស្ស ទុក្កដន្តិ អត្ថោ.

ឯតេសុ បន អយំ វិនិច្ឆយោ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៧២) – សព្ពនីលកាទីនិ រជនានិ វមេត្វា បុន រជិត្វា ធារេតព្ពានិ, ន សក្កា ចេ វមេតុំ, បច្ចត្ថរណាទីនិ វា ការេតព្ពានិ, តិបដ្ដចីវរស្ស មជ្ឈេ វា ទាតព្ពានិ. អច្ឆិន្នទសកាទីនិ ទសា ឆិន្ទិត្វា ធារេតព្ពានិ. កញ្ចុកំ វិជដេត្វា រជិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ. វេឋនេបិ ឯសេវ នយោ. តិរីដកំ បាទបុញ្ឆនំ កាតព្ពំ. សព្ពន្តិ ឥមំ វុត្តប្បការំ កុសចីរាទិកំ អកប្បិយចីវរំ អច្ឆិន្នចីវរោ លភតីតិ អត្ថោ. វុត្តម្បិ ចេតំ បរិវារេ.

‘‘អកប្បកតំ នាបិ រជនាយ រត្តំ,

តេន និវត្ថោ យេន កាមំ វជេយ្យ;

ន ចស្ស ហោតិ អាបត្តិ,

សោ ច ធម្មោ សុគតេន ទេសិតោ;

បញ្ហា មេសា កុសលេហិ ចិន្តិតា’’តិ. (បរិ. ៤៨១);

អយញ្ហិ បញ្ហោ អច្ឆិន្នចីវរភិក្ខុំ សន្ធាយ វុត្តោ, តស្មា ហិ យំ កិញ្ចិ អកប្បិយចីវរំ និវាសេត្វា វា បារុបិត្វា វា អច្ឆិន្នចីវរកេន អញ្ញំ បរិយេសិតព្ពំ. ឯត្ថ បន ‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, មនុស្សា និស្សីមគតានំ ភិក្ខូនំ ចីវរំ ទេន្តិ ‘ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទេមា’តិ, អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សាទិតុំ, ន តាវ តំ គណនូបគំ, យាវ ន ហត្ថំ គច្ឆតី’’តិ (មហាវ. ២៥៩) វុត្តត្តា យាវ អាហរិត្វា តំ ន ទិន្នំ, ‘‘តុម្ហាកំ, ភន្តេ, ចីវរំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ បហិណិត្វា វា នារោចិតំ, តាវ គណនំ ន ឧបេតិ, អនធិដ្ឋិតំ វដ្ដតិ. បត្តេបិ ឯសេវ នយោ. អានេត្វា ទិន្នេ វា អារោចិតេ វា បរិហារោ នត្ថិ, ទសាហំ អធិដ្ឋាតព្ពំ. ចីវរវិនិច្ឆយោ.

ចីវរនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.