១២. បាចិត្តិយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១២១. ឥទានិ បាចិត្តិយានិ ទស្សេតុំ ‘‘បាចិត្តី’’តិ មាតិកាបទំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘មុសាវាទោមសាវាទេ, បេសុញ្ញហរណេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ មុសាវាទេ ច ឱមសវាទេ ច បេសុញ្ញហរណេ ច បាចិត្តិ វុត្តាតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ សេសេសុបិ. ឯត្ថ បន ‘‘អទិដ្ឋំ, អសុតំ, អមុតំ, អវិញ្ញាតំ, ទិដ្ឋំ, សុតំ, មុតំ, វិញ្ញាត’’ន្តិ (បាចិ. ៣; បាចិ. អដ្ឋ. ៣) បុព្ពេបិ ‘‘មុសា ភណិស្សាមី’’តិ ចេតេត្វា វចនក្ខណេវ ‘‘មុសា ភណាមី’’តិ ជានិត្វា ជានន្តស្សេវ មុសាភណនេ បាចិត្តិ នាម អាបត្តិ ហោតីតិ អត្ថោ. យស្ស ភណតិ, សោ តំ ន សុណាតិ, អាបត្តិ ន ហោតិ (កង្ខា. អដ្ឋ. មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា).

‘‘ឱមសវាទោ នាម ទសហិ អាការេហិ ឱមសតិ ជាតិយាបិ នាមេនបិ គោត្តេនបិ កម្មេនបិ សិប្បេនបិ អាពាធេនបិ លិង្គេនបិ កិលេសេនបិ អាបត្តិយាបិ អក្កោសេនបី’’តិ (បាចិ. ១៥) ឯវំ វុត្តេហិ ទសហិ អាការេហិ ឧបសម្បន្នំ យោ ខុំសេតិ វម្ភេតិ, អយំ ឱមសតិ នាម, តស្ស បាចិត្តីតិ អត្ថោ. បរម្មុខា ភណន្តស្ស ទុក្កដំ, តថា បាឡិយំ អនាគតេហិ ‘‘ចោរោ’’តិ វា ‘‘គណ្ឋិភេទកោ’’តិ វា អាទីហិ ភណន្តស្ស. ‘‘សន្តិ ឥធេកច្ចេ ខត្តិយា ព្រាហ្មណា ចណ្ឌាលា’’តិអាទិនា បរិយាយេន ភណន្តស្ស ច អនុបសម្បន្នំ ភណន្តស្ស ច សព្ពត្ថបិ ទុក្កដមេវ.

បិយកម្យតាយ វា ភេទាធិប្បាយេន វា ឧបសម្បន្នំ ជាតិអាទីហិ ឱមសន្តស្ស ឧបសម្បន្នស្ស វចនំ សុត្វា តស្ស ឧបសំហរណំ បេសុញ្ញហរណំ នាម. ឯត្ថាបិ បរិយាយវចនេន ច អនុបសម្បន្នស្ស ឧបសំហរណេន ច ទុក្កដមេវ.

បទសោធម្មោតិ ឯត្ថ ‘‘ធម្មោ នាម ពុទ្ធភាសិតោ សាវកភាសិតោ ឥសិភាសិតោ ទេវតាភាសិតោ អត្ថូបសំហិតោ ធម្មូបសំហិតោ’’តិ (បាចិ. ៤៦) ឯវំ វុត្តំ សង្គីតិត្តយមារុឡ្ហំ តិបិដកធម្មំ បទអនុបទអន្វក្ខរអនុព្យញ្ជនវសេន ភិក្ខុញ្ច ភិក្ខុនិញ្ច ឋបេត្វា អនុបសម្បន្នំ ឯកតោ វាចេន្តស្ស បាចិត្តិ ហោតីតិ អត្ថោ.

សាគារេតិ យំ បន សព្ពន្តិមេន បរិយាយេន ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធេន បាការាទិនា បរិក្ខិត្តត្តា សព្ពបរិច្ឆិន្នញ្ច យេន កេនចិ វិតានាទិនា អន្តមសោ វត្ថេនបិ ឆន្នត្តា សព្ពច្ឆន្នញ្ច សេនាសនំ, តថារូបេ សេនាសនេ ឯកូបចារដ្ឋានេ អនុបសម្បន្នេន សហ វសន្តស្ស ចតុត្ថទិវសតោ បដ្ឋាយ និបជ្ជនគណនាយ ច អនុបសម្បន្នគណនាយ ច ទេវសិកំ បាចិត្តិ ហោតីតិ អត្ថោ.

ឧជ្ឈាបនកខិយ្យនេតិ ឯត្ថ យោ ឧបសម្បន្នំ សង្ឃេន សម្មតំ សេនាសនបញ្ញាបកំ វា ភត្តុទ្ទេសកំ វា យាគុភាជកំ វា ផលភាជកំ វា ខជ្ជភាជកំ វា អប្បមត្តកវិស្សជ្ជកំ វា មង្កុកត្តុកាមោ ឆន្ទេន ‘‘ឥត្ថន្នាមោ សេនាសនំ បញ្ញាបេតិ, ភត្តានិ ច ឧទ្ទិសតី’’តិ វា វទន្តោ អញ្ញំ ឧបសម្បន្នំ ឧជ្ឈាបេតិ តេន អវជានាបេតិ, យោ បន តថេវ វទន្តោ ឧបសម្បន្នស្ស សន្តិកេ តស្ស អយសំ បកាសេន្តោ ខីយតិ, តស្មិំ ឧជ្ឈាបនកេ ច ខីយនកេ ច បាចិត្តិទ្វយន្តិ វេទិតព្ពំ.

១២២. តលសត្តិអនាទរ-កុក្កុច្ចុប្បាទនេសុ ចាតិ ឯត្ថ យោ ភិក្ខុ ឧបសម្បន្នស្ស បហរណាការំ ទស្សេន្តោ កាយំ វា កាយប្បដិពទ្ធំ វា ឧច្ចារេតិ, តស្ស បាចិត្តិយំ. សចេ វិរទ្ធោ បហារំ ទេតិ, អប្បហរិតុកាមតាយ ទុក្កដំ, តថា អនុបសម្បន្នេសុបិ ទុក្កដមេវ.

ឧបសម្បន្នេន បញ្ញត្តេន វុច្ចមានោ តំ អសិក្ខិតុកាមតាយ វា តស្ស វចនំ អសោតុកាមតាយ វា យោ អនាទរិយំ ករោតិ, តស្ស អនាទរករណេ បាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ. អបញ្ញត្តេន វុច្ចមានស្ស ច អនុបសម្បន្នេន បញ្ញត្តេន វា អបញ្ញត្តេន វា វុច្ចមានស្ស ទុក្កដំ.

ឧបសម្បន្នស្ស ‘‘ឩនវីសតិវស្សោ មញ្ញេ ត្វំ ឧបសម្បន្នោ, វិកាលេ មញ្ញេ តយា ភុត្ត’’ន្តិអាទិនា នយេន សញ្ចិច្ច កុក្កុច្ចំ ឧប្បាទេន្តស្ស បាចិត្តិយំ. អនុបសម្បន្នស្ស ឧប្បាទនេ ទុក្កដំ.

គាមប្បវេសនាបុច្ឆាតិ ឯត្ថ បន មជ្ឈន្ហិកាតិក្កមនតោ បដ្ឋាយ យាវ អរុណុគ្គមនា វិកាលោ នាម, ឯត្ថន្តរេ សចេ សម្ពហុលា កេនចិ កម្មេន គាមំ បវិសន្តិ, ‘‘វិកាលេ គាមប្បវេសនំ អាបុច្ឆាមា’’តិ សព្ពេហិបិ អញ្ញមញ្ញំ អាបុច្ឆិតព្ពំ. សចេ អនាបុច្ឆា បរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបំ, អបរិក្ខិត្តស្ស ឧបចារំ អតិក្កមន្តិ, បឋមបាទេ ទុក្កដំ, ទុតិយបាទុទ្ធារេ បាចិត្តិយំ. អាបទាសុ អនាបត្តិ.

ភោជនេ ច បរម្បរាតិ បរម្បរភោជនេ ច បាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ បន បញ្ចសុ ភោជនេសុ អញ្ញតរំ នាមំ គហេត្វា ‘‘ឱទនេន វា សត្តុនា វា កុម្មាសេន វា មំសេន វា មច្ឆេន វា និមន្តេមី’’តិអាទិនា នយេន, យេន កេនចិ វេវចនេន វា អកប្បិយនិមន្តនាយ និមន្តិតស្ស យេន យេន បឋមំ និមន្តិតោ, តស្ស តស្ស ភោជនំ ឋបេត្វា ឧប្បដិបាដិយា, អវិកប្បេត្វា វា បឋមនិមន្តនំ បរស្ស បរស្ស កុលស្ស បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរំ បរិភុញ្ជន្តស្ស បរម្បរភោជនេ បាចិត្តិ ហោតិ. គិលានចីវរទានចីវរកាលសមយេសុ អនាបត្តិ, តថា បញ្ច ភោជនានិ ឋបេត្វា សព្ពត្ថ.

១២៣. អនុទ្ធរិត្វា គមនេ សេយ្យន្តិ ឯត្ថ ទសវិធា សេយ្យា ភិសិ ចិមិលិកា ឧត្តរត្ថរណំ ភូមត្ថរណំ តដ្ដិកា ចម្មខណ្ឌោ និសីទនំ បច្ចត្ថរណំ តិណសន្ថារោ បណ្ណសន្ថារោតិ. ឯតេសុ យំ កិញ្ចិ សង្ឃិកេ វិហារេ គុត្តសេនាសនេ អត្តនោ វស្សគ្គេន គហិតំ អត្តនា វា សន្ថរិត្វា, អនុបសម្បន្នេន វា សន្ថរាបេត្វា តំ ទិវសំ គមិកវសេន បក្កមន្តោ នេវ សយំ ឧទ្ធរេយ្យ ន អញ្ញំ ឧទ្ធរាបេយ្យ, យថា ឧបចិកាទីហិ ន ខជ្ជេយ្យ, ឯវំ ន ឋបេយ្យ, អញ្ញេន វា ន ឧទ្ធរាបេយ្យ, បតិរូបំ ភិក្ខុំ វា សាមណេរំ វា អារាមិកមេវ វា អនាបុច្ឆា វា គច្ឆេយ្យ, តស្ស បរិក្ខិត្តស្ស វិហារស្ស បរិក្ខេបំ, អបរិក្ខិត្តស្ស ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតេ អតិក្កមន្តស្ស បាចិត្តិយំ. មណ្ឌបរុក្ខមូលាទិអគុត្តសេនាសនេ សន្ថរិត្វា គច្ឆន្តស្ស ទុក្កដំ, តថា មញ្ចបីឋភិសិកោច្ឆកេសុ, គុត្តសេនាសនេបិ ទុក្កដមេវ.

សេនាសនានិ វាតិ ឯត្ថ អនុទ្ធរិត្វា គមនេតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថ បន មញ្ចោ បីឋំ ភិសិ កោច្ឆកន្តិ ចតុព្ពិធម្បិ សេនាសនំ វស្សានហេមន្តានំ អដ្ឋសុ មាសេសុ អជ្ឈោកាសេ វា ឱវស្សកមណ្ឌបេ វា រុក្ខមូលេ វា សយំ សន្ថរិត្វា វា អនុបសម្បន្នេន សន្ថរាបេត្វា វា តំ អនុទ្ធរិត្វា វា អនុទ្ធរាបេត្វា វា តស្ស សេនាសនស្ស ទ្វិន្នំ លេឌ្ឌុបាតានំ អតិក្កមនេ បាចិត្តិយំ. សម្មុញ្ជនីយាទិ សេសបរិក្ខារេសុ ទុក្កដំ.

ឥត្ថិយាទ្ធានគមនេតិ ឯត្ថ មាតុគាមេន ‘‘គច្ឆាម ភគិនិ, គច្ឆាម អយ្យា’’តិ ឯវំ សំវិទហិត្វា ‘‘អជ្ជ វា ស្វេ វា បរសុវេ វា’’តិ និយមិតកាលំ វិសង្កេតំ អកត្វា ទ្វារវិសង្កេតំ មគ្គវិសង្កេតំ កត្វាបិ គច្ឆតោ គាមន្តរេ គាមន្តរេ បាចិត្តិយំ. អគាមកេ អរញ្ញេ អទ្ធយោជនេ អទ្ធយោជនេ អាបត្តិ.

ឯកេកាយ និសីទនេតិ ឯត្ថ ឯកោ ឯកាយ ឥត្ថិយា និសីទនេតិ អត្ថោ.

១២៤. ភិំសាបនេតិ ឯត្ថ ឧបសម្បន្នោ ឧបសម្បន្នំ ភិំសាបេតុកាមោ ចោរកន្តារវាឡកន្តារាទីនិ អាចិក្ខតិ, ភយានកំ វា រូបសទ្ទាទិំ ទស្សេតិ, សោ ភាយតុ វា មា វា, តស្ស បយោគេ បយោគេ បាចិត្តិយំ. អនុបសម្បន្នេ ទុក្កដំ.

អាកោដនេតិ បហារទានេ. ឧបសម្បន្នោ ឧបសម្បន្នស្ស អនត្តមនោ ហុត្វា សចេ ឧប្បលបត្តេនបិ បហារំ ទេតិ, បាចិត្តិយំ. អនុបសម្បន្នស្ស គហដ្ឋស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា ឥត្ថិយា វា បុរិសស្ស វា អន្តមសោ តិរច្ឆានគតស្សាបិ បហារំ ទេតិ, ទុក្កដមេវ.

អនាចារំ អាចរិត្វា សង្ឃមជ្ឈេ អាបត្តិយា វា វត្ថុនា វា អនុយុញ្ជិយមានោ តំ អកថេតុកាមោ ‘‘កោ អាបន្នោ, កិំ អាបន្នោ, កិស្មិំ អាបន្នោ’’តិអាទិនា នយេន អញ្ញេហិ វចនេហិ តំ វចនំ បដិច្ឆាទេន្តោ សោ អញ្ញំ វទតិ, អយំ អញ្ញវាទកោ, តស្មិំ អញ្ញវាទកេ ច កញ្ចិ វីតិក្កមំ ទិស្វា ‘‘អាវុសោ, ឥទំ នាម តយា កត’’ន្តិ វុត្តេ តំ ន កថេតុកាមោ តុណ្ហីភូតោវ សង្ឃំ វិហេសតីតិ សង្ឃវិហេសកោ, តស្មិំ វិហេសកេ ច បាចិត្តិ ហោតីតិ អត្ថោ. ឥធ បន ញត្តិទុតិយេន កម្មេន អញ្ញវាទកេ ច វិហេសកេ ច អារោបិតេ បុន អញ្ញំ ភណន្តស្ស, វិហេសន្តស្ស បាចិត្តិ. អនារោបិតេ ទុក្កដន្តិ វេទិតព្ពំ.

ទុដ្ឋុល្លបកាសឆាទេតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ‘‘ទុដ្ឋុល្លា នាម អាបត្តិ ចត្តារិ ច បារាជិកានិ តេរស ច សង្ឃាទិសេសា’’តិ (បាចិ. ៣៩៩) វុត្តា, តថាបិ ឥធ សង្ឃាទិសេសាវ អធិប្បេតា. តស្មា សង្ឃសម្មុតិំ វិនា ភិក្ខុស្ស ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ‘‘អយំ អសុចិំ មោចេត្វា សង្ឃាទិសេសំ អាបន្នោ’’តិអាទិនា នយេន វត្ថុនា សទ្ធិំ អាបត្តិំ ឃដេត្វា ភិក្ខុញ្ច ភិក្ខុនិញ្ច ឋបេត្វា យស្ស កស្សចិ អនុបសម្បន្នស្ស អារោចេន្តស្ស បាចិត្តិយំ. ថុល្លច្ចយាទិអទុដ្ឋុល្លារោចនេ ទុក្កដំ. ទុដ្ឋុល្លច្ឆាទនេបិ សង្ឃាទិសេសោវ អធិប្បេតោ. យោ បន ភិក្ខុ ភិក្ខុស្ស ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ សយំ វា ជានិត្វា អញ្ញេសំ វា សុត្វា ‘‘ឥមំ ជានិត្វា ចោទេស្សន្តិ សារេស្សន្តិ មង្កុំ ករិស្សន្តិ, នារោចិស្សាមី’’តិ ធុរំ និក្ខិបតិ, តស្ស បាចិត្តិយំ. ធុរំ និក្ខិបិត្វា បច្ឆា អារោចិតេបិ ន រក្ខតិ ឯវ.

ហាសោទកេតិ អង្គុលិបតោទកេន ហាសោ ច ឧទកេ ហាសោ ចាតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឧបសម្បន្នោ ឧបសម្បន្នំ ហសាធិប្បាយោ កាយេន កាយំ អាមសតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស, កោ បន វាទោ ឧបកច្ឆកាទីសុ ឃដ្ដនេ. អនុបសម្បន្នេ ទុក្កដំ, តថា ភិក្ខុស្ស កាយប្បដិពទ្ធាមសនេ ច និស្សគ្គិយេន កាយប្បដិពទ្ធាមសនេ ច. ឯត្ថ ភិក្ខុនីបិ អនុបសម្បន្នដ្ឋានេ ឋិតា. ឧទកេ ហសនធម្មោ នាម ឧបរិគោប្ផកេ ឧទកេ កីឡាធិប្បាយស្ស និម្មុជ្ជនឧម្មុជ្ជនប្លវនាទិកំ. ឥធ ហាសោ នាម កីឡា វុច្ចតិ.

និច្ឆុភនេ វិហារាតិ សង្ឃិកា វិហារា និក្កឌ្ឍនេតិ អត្ថោ. ឯត្ថ បន យោ កុទ្ធោ ហុត្វា ឧបសម្បន្នំ ហត្ថាទីសុ គហេត្វា វា ‘‘និក្ខមា’’តិ វត្វា វា យត្តកានិ ទ្វារានិ ឯកេន បយោគេន អតិក្កាមេតិ, តត្ថ ទ្វារគណនាយ អាបត្តិំ អគ្គហេត្វា បយោគស្ស ឯកត្តា ឯកា ឯវ គហេតព្ពា. សចេ នានាបយោគេហិ អតិក្កាមេតិ, តត្ថ ទ្វារគណនាយ គហេតព្ពំ. តស្ស បរិក្ខារនិក្កឌ្ឍនេ ទុក្កដំ, តថា អនុបសម្បន្នេ, តស្ស បរិក្ខារនិក្កឌ្ឍនេ ច. អលជ្ជិអាទីសុ បន អនាបត្តិ.

អនុបខជ្ជ សយនេតិ សង្ឃិកេ វិហារេ ‘‘វុឌ្ឍោ’’តិ វា ‘‘គិលានោ’’តិ វា ‘‘សង្ឃេន ទិន្នោ’’តិ វា ជានិត្វា មញ្ចស្ស វា បីឋស្ស វា បវិសន្តស្ស វា និក្ខមន្តស្ស វា ឧបចារេ សេយ្យំ សន្ថរិត្វា វា សន្ថរាបេត្វា វា ‘‘យស្ស សម្ពាធោ ភវិស្សតិ, សោ បក្កមិស្សតី’’តិ អធិប្បាយេន អភិនិសីទន្តស្ស ច អភិនិបជ្ជន្តស្ស ច បយោគគណនាយ បាចិត្តិយំ វេទិតព្ពំ. បាចិត្តិយវិនិច្ឆយោ.

បាចិត្តិយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.