១. បារាជិកនិទ្ទេសវណ្ណនា

១-២. ឥទានិ តេ ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គត្តយេ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ មនុស្សាមនុស្សតិរច្ឆានគតានំ វសេន តិស្សោ ឥត្ថិយោ, តយោ ឧភតោព្យញ្ជនកា, តយោ បណ្ឌកា, តយោ បុរិសាតិ បារាជិកវត្ថុភូតានំ និមិត្តានំ និស្សយា ទ្វាទសមត្តា ហោន្តិ, តេសំ វច្ចមគ្គប្បស្សាវមគ្គមុខមគ្គវសេន តយោ មគ្គា. តត្ថ មនុស្សិត្ថិយា តយោ, អមនុស្សិត្ថិយា តយោ, តិរច្ឆានគតិត្ថិយា តយោតិ នវ, តថា មនុស្សឧភតោព្យញ្ជនកាទីនំ. មនុស្សបណ្ឌកាទីនំ បន វច្ចមគ្គមុខមគ្គវសេន ទ្វេ ទ្វេ កត្វា ឆ, តថា មនុស្សបុរិសាទីនន្តិ សព្ពេសំ វសេន តិំស មគ្គា ហោន្តិ. តេ សព្ពេ បរិគ្គហេត្វា ឥធ ‘‘មគ្គត្តយេ’’តិ វុត្តំ, តស្មិំ មគ្គត្តយេតិ អត្ថោ. អនិក្ខិត្តសិក្ខោតិ ភិក្ខុភាវតោ ចវិតុកាមតាចិត្តេន យថាលក្ខណំ អបច្ចក្ខាតសិក្ខោតិ អត្ថោ. សន្ថតសន្ថតេតិ វត្ថាទីសុ យេន កេនចិ សន្ថតេ វា អសន្ថតេ វា. អល្លោកាសេតិ មគ្គត្តយស្ស បកតិវាតេន អសម្ផុដ្ឋប្បទេសេ. និមិត្តន្តិ អង្គជាតំ. សំសន្ថតំ វា អសន្ថតំ វាតិ អត្តនោ អង្គជាតំ វត្ថាទីនំ អញ្ញតរេន បដិច្ឆន្នំ វា អប្បដិច្ឆន្នំ វា. ឧបាទិណ្ណន្តិ អនដ្ឋកាយប្បសាទំ. វុត្តប្បការេ មគ្គត្តយេ បវេសន្តោ ចុតោ បារាជិកោតិ សម្ពន្ធោ. នដ្ឋកាយប្បសាទំ បន បីឡកំ វា ចម្មខិលំ វា លោមំ វា បវេសន្តស្ស ទុក្កដំ, មនុស្សានំ បន ជីវមានកសរីរេ អក្ខិនាសាកណ្ណច្ឆិទ្ទវត្ថិកោសេសុ សត្ថកាទីហិ កតវណេ វា មេថុនរាគេន តិលពីជមត្តម្បិ អង្គជាតំ បវេសន្តស្ស ថុល្លច្ចយំ, អវសេសសរីរេសុ ឧបកច្ឆកាទីសុ ច ទុក្កដំ. តិរច្ឆានគតានំ ហត្ថិអស្សគោណគទ្រភឱដ្ឋមហិំសាទីនំ នាសាយ ថុល្លច្ចយំ, តថា តេសំ វត្ថិកោសេសុ. សព្ពេសម្បិ តិរច្ឆានគតានំ អក្ខិកណ្ណវណេសុ ទុក្កដំ, តថា តេសំ អវសេសសរីរេសុបិ.

ឥទានិ បវេសនំ នាម ន កេវលំ អត្តុបក្កមេនេវ ហោតិ, ភិក្ខុបច្ចត្ថិកាទីនំ បន វសេន បរូបក្កមេនាបិ ហោតិ, តត្ថាបិ សេវនចិត្តេ សតិ បារាជិកោ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – យោ ភិក្ខុ បវេសនបវិដ្ឋឋិតឧទ្ធារណក្ខណេសុ សាទិយតិ, តស្មិំ ខណេ សេវនចិត្តំ ឧបដ្ឋបេតិ, សោបិ បារាជិកោ ហោតិ. យោ បន ភិក្ខុ សព្ពសោ អសាទិយន្តោ អាសីវិសមុខំ អង្គារកាសុញ្ច បវិដ្ឋំ វិយ មញ្ញតិ, សោ និប្បរាធោ ហោតិ. ឯត្ថ ឋិតំ នាម សុក្កវិស្សដ្ឋិសមយប្បវត្តិ.

បឋមំ.

៣-៤. ឥទានិ ទុតិយំ ទស្សេតុំ ‘‘អាទិយេយ្យា’’តិអាទិមាហ. ‘‘អាទិយេយ្យា’’តិអាទីនំ បទានំ ‘‘អទិន្នំ ថេយ្យចិត្តេន ភវេ បារាជិកោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. អាទិយេយ្យាតិ អារាមាទិំ អភិយុញ្ជិត្វា យោ ភិក្ខុ គណ្ហេយ្យ, សោ ភវេ បារាជិកោតិ អត្ថោ. ឯវំ សេសេសុបិ. ហរេយ្យាតិ វេតនេន វា មិត្តភាវេន វា អញ្ញស្ស ភណ្ឌំ ហរន្តោ បុន ថេយ្យចិត្តេ ឧប្បន្នេ ‘‘សីសេ ភារំ ថេយ្យចិត្តោ អាមសតី’’តិអាទិនា គណ្ហេយ្យាតិ អត្ថោ. អវហរេយ្យាតិ ‘‘ឧបនិក្ខិត្តំ ភណ្ឌំ ‘ទេហិ មេ ភណ្ឌ’ន្តិ វុច្ចមានោ ‘នាហំ គណ្ហាមី’’តិអាទិនា អវហរេយ្យ. ឥរិយាបថំ កោបេយ្យាតិ ‘‘សហភណ្ឌហារកំ នេស្សាមី’’តិ តេនេវ បុរិសេន តំ នេតុំ តស្ស គមនបថំ វារេត្វា អញ្ញេន មគ្គេន តំ សន្តជ្ជេត្វា នេតិ, ឯវំ នេន្តស្ស តស្ស បុរិសស្ស បឋមបាទេ ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយបាទុទ្ធារេ បារាជិកំ. ‘‘ថលដ្ឋំ ភណ្ឌំ ថេយ្យចិត្តោ អាមសតី’’តិអាទិនា ឋានា ចាវេយ្យ. បរិកប្បិតដ្ឋានំ វា សុង្កឃាតំ វា អតិក្កាមេន្តោ សង្កេតំ វីតិនាមេយ្យ. យំ កិញ្ចិ បរបរិគ្គហិតំ សស្សាមិកំ ភណ្ឌំ តេហិ សាមិកេហិ កាយេន វា វាចាយ វា ន ទិន្នន្តិ អទិន្នំ.

ឥទានិ ន ឥមិនាវ អាការេន អវហារកោ បារាជិកោ ហោតិ, អញ្ញថាបិ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ថេយ្យាវហារកោ ច ពលាវហារកោ ច កុសាវហារកោ ច បដិច្ឆន្នាវហារកោ ច បរិកប្បាវហារកោ ច ភវេ បារាជិកោតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ថេយ្យាវហារោ នាម សន្ធិច្ឆេទាទីហិ វា កំសកូដមានកូដតុលាកូដាទីហិ វា វញ្ចេត្វា គហណំ. បសយ្ហាវហារោ ពលាវហារោ. កុសសង្កមនំ កត្វា បរកោដ្ឋាសគ្គហណំ កុសាវហារោ. បរភណ្ឌំ បំសុអាទិនា បដិច្ឆាទេត្វា សាមិកេសុ អបស្សិត្វា គតេសុ បច្ចាគន្ត្វា គហណំ បដិច្ឆន្នាវហារោ. បរិកប្បាវហារោ បន ទុវិធោ ភណ្ឌោកាសវសេន. តត្ថ ‘‘សាដកោ ចេ, គណ្ហិស្សាមិ, សុត្តញ្ចេ, ន គណ្ហិស្សាមី’’តិ ភណ្ឌំ បរិកប្បេត្វា អន្ធការេ បសិព្ពកំ គណ្ហាតិ. តត្ថ ចេ សាដកោ ហោតិ, ឧទ្ធារេយេវ បារាជិកំ. សចេ សុត្តំ ហោតិ, រក្ខតិ, បុន ‘‘សុត្ត’’ន្តិ ញត្វាបិ ‘‘យំ លទ្ធំ, តំ គហេតព្ព’’ន្តិ ឧគ្គណ្ហន្តោ ឧទ្ធារេយេវ បារាជិកំ, អយំ ភណ្ឌបរិកប្បោ. ឱកាសបរិកប្បោ គព្ភទ្វារប្បមុខវិហារាទីនំ វសេន បរិច្ឆេទំ ករោតិ ‘‘សចេ មំ ឯត្ថន្តរេ បស្សន្តិ, ទស្សាមិ, នោ ចេ បស្សន្តិ, គណ្ហិត្វា គច្ឆាមី’’តិ, តស្ស តំ បរិកប្បិតបរិច្ឆេទំ អតិក្កមន្តស្ស បទវារេន បារាជិកំ វេទិតព្ពំ, អយំ ឱកាសបរិកប្បោ.

ឥទានិ ឥមស្មិំ អទិន្នាទានេ វិនិច្ឆយនយំ ទស្សេតុំ ‘‘ភណ្ឌកាលគ្ឃទេសេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថាតិ អទិន្នាទានេ. និច្ឆយោតិ វិនិច្ឆយោ កាតព្ពោតិ អត្ថោ. តត្ថ កេនចិ ភិក្ខុនា ‘‘មយា ឥទំ នាម ភណ្ឌំ ថេយ្យចិត្តេន គហិត’’ន្តិ វុត្តេ វិនយធរេន សហសាវ តំ អាបត្តិំ អនារោបេត្វា តស្ស ភណ្ឌស្ស សាមិកអស្សាមិកភាវំ ឧបបរិក្ខិត្វា យទិ សស្សាមិកំ, តស្ស ភណ្ឌស្ស អគ្ឃវសេន អាបត្តិយា ការេតព្ពោ. សចេ និរាលយកាលេ គហិតំ, បារាជិកេន ន ការេតព្ពោ, អយំ ភណ្ឌវសេន វិនិច្ឆយោ.

កាលោតិ អវហារកាលោ. តទេវ ហិ ភណ្ឌំ កទាចិ មហគ្ឃំ ហោតិ, កទាចិ អប្បគ្ឃំ, តស្មា យស្មិំ កាលេ អវហដំ, តស្មិំ កាលេ យោ តស្ស អគ្ឃោ, តេន អគ្ឃេន អាបត្តិយា ការេតព្ពោ, អយំ កាលវសេន វិនិច្ឆយោ.

អគ្ឃោតិ ភណ្ឌគ្ឃោ. នវភណ្ឌស្ស ហិ យោ អគ្ឃោ, សោ បច្ឆា បរិហាយតិ, តស្មា សព្ពទា ភណ្ឌំ បកតិអគ្ឃវសេនេវ ន ការេតព្ពំ, អយំ អគ្ឃវសេន វិនិច្ឆយោ. ទេសោតិ អវហារទេសោ. ភណ្ឌុដ្ឋានទេសេ ហិ ភណ្ឌំ អប្បគ្ឃំ ហោតិ, អញ្ញត្ថ មហគ្ឃំ, តស្មា យស្មិំ ទេសេ ភណ្ឌំ អវហដំ, តស្មិំយេវ ទេសេ អគ្ឃេន ការេតព្ពោ, អយំ ទេសវសេន វិនិច្ឆយោ.

បរិភោគេនបិ សាដកាទិកស្ស ភណ្ឌស្ស អគ្ឃោ បរិហាយតិ, តស្មា តស្ស បរិភោគវសេន បរិហីនាបរិហីនភាវោ ឧបបរិក្ខិតព្ពោ, អយំ បរិភោគវសេន វិនិច្ឆយោ.

ទុតិយំ.

៥. ឥទានិ តតិយំ ទស្សេតុំ ‘‘មនុស្សវិគ្គហ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ មនុស្សវិគ្គហន្តិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណេន សទ្ធិំ ឧប្បន្នំ កលលរូបំ អាទិំ កត្វា បកតិយា វីសតិវស្សសតាយុកស្ស សត្តស្ស យាវ មរណកាលា ឯត្ថន្តរេ អនុបុព្ពេន វុទ្ធិប្បត្តោ អត្តភាវោ, ឯសោ មនុស្សវិគ្គហោ នាម, ឯវរូបំ មនុស្សវិគ្គហន្តិ អត្ថោ. ចិច្ចាតិ វធកចេតនាវសេន សញ្ចេតេត្វា បកប្បេត្វា អភិវិតរិត្វា វីតិក្កមោតិ អត្ថោ. ជីវិតា វា វិយោជយេតិ វុត្តប្បការំ មនុស្សវិគ្គហំ កលលកាលេបិ តាបនមទ្ទនេហិ វា ភេសជ្ជសម្បទានេន វា តតោ វា ឧទ្ធម្បិ តទនុរូបេន ឧបក្កមេន សន្តតិវិកោបនវសេន យោ ជីវិតា វិយោជេយ្យ, សោ ចុតោ ភវេតិ សម្ពន្ធោ. កិញ្ច ភិយ្យោ – ‘‘សត្ថហារកំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ហរតីតិ ហារកំ, កិំ ហរតិ? ជីវិតំ, ហរិតព្ពន្តិ វា ហារកំ, ឧបនិក្ខិបិតព្ពន្តិ អត្ថោ, សត្ថញ្ច តំ ហារកញ្ចាតិ សត្ថហារកំ. អស្សាតិ មនុស្សវិគ្គហស្ស. យថា មនុស្សវិគ្គហោ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ តំ អសិអាទិសត្ថំ បដិលភតិ, តថា សយំ មរណចេតនោ មរណាធិប្បាយោ ហុត្វា ឧបនិក្ខិបេយ្យ. សោបិ ចុតោ ភវេតិ អត្ថោ. ឯតេន ថាវរប្បយោគំ ទស្សេតិ.

៦-៧. ឥទានិ ‘‘មរណវណ្ណំ វា សំវណ្ណេយ្យា’’តិអាទិវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘គាហេយ្យ មរណូបាយំ, វទេយ្យ មរណេ គុណ’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘សត្ថំ វា អាហរ, វិសំ វា ខាទ, រជ្ជុយា វា ឧព្ពន្ធិត្វា កាលំ ករោហី’’តិអាទិនា នយេន មរណត្ថាយ ឧបាយំ គាហេយ្យ. មរណសំវណ្ណនា បនេត្ថ ពហុវិធា ‘‘កាយេន សំវណ្ណេតិ, វាចាយ កាយវាចាយ ទូតេន លេខាយ វា សំវណ្ណេតី’’តិ វុត្តត្តា. តត្ថ កាយេន សំវណ្ណេតិ នាម កាយេន វិញ្ញាបេតិ. ‘‘យោ បបាតេ បបតនាទីនិ កត្វា មរតិ, សោ ធនំ វា លភតិ, យសំ វា លភតិ, សគ្គំ វា គច្ឆតី’’តិអាទិនា នយេន សំវណ្ណេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. តស្ស វចនំ សុត្វា កោចិ ‘‘មរិស្សាមី’’តិ ទុក្ខំ វេទនំ ឧប្បាទេតិ, ថុល្លច្ចយំ. មរតិ ចេ, បារាជិកំ. ឯវំ សេសេសុបិ. ទូតេន សំវណ្ណនាយំ បន ទូតស្ស សាសនំ អារោចាបេតិ ‘‘ឯវំ អារោចេហី’’តិ, ‘‘យោ ឯវំ មរតិ, សោ ធនំ វា លភតី’’តិ សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ. លេខាយ សំវណ្ណេតិ នាម គិរិបព្ពតបុរាណាទិលេខំ លិខតិ, ‘‘យោ ឯវំ មរតី’’តិអាទិ វុត្តនយមេវ. ឯត្ថាបិ យោ មរណូបាយំ វា គាហេយ្យ, មរណេ វា គុណំ វទេយ្យ, សោ ចុតោ ភវេតិ សម្ពន្ធោ.

ឥទានិ បន ឥមស្ស មនុស្សវិគ្គហស្ស ឆព្ពិធេ បយោគេ ទស្សេតុំ ‘‘បយោគា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. សាហត្ថិកនិស្សគ្គិកអាណត្តិកថាវរឥទ្ធិមយវិជ្ជាមយានំ វសេន តស្ស មនុស្សវិគ្គហស្ស ឆប្បយោគាតិ អធិប្បាយោ. តត្ថ សាហត្ថិកោតិ សយំ មារេន្តស្ស កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា បហរណំ. និស្សគ្គិកោតិ ទូរេ ឋិតំ មារេតុកាមស្ស កាយាទីហិ ឧសុសត្តិយន្តបាសាណាទីនំ និស្សជ្ជនំ. អាណត្តិកោតិ ‘‘អសុកំ នាម មារេហី’’តិ អញ្ញំ អាណាបេន្តស្ស អាណាបនំ. ថាវរោតិ ឱបាតក្ខណនំ, អបស្សេនសំវិធានំ, អសិអាទីនំ ឧបនិក្ខិបនំ, តឡាកាទីសុ វិសសម្បយោជនំ, រូបូបហារោតិ ឯវមាទិ. កម្មវិបាកជាយ ឥទ្ធិយា បយោជនំ ឥទ្ធិបយោគំ. មារណត្ថាយ វិជ្ជានំ បរិជប្បនំ វិជ្ជាមយោតិ.

ឥទានិ ឥមេសុ ឆសុ បយោគេសុ អាណត្តិយំ សង្កេតវិសង្កេតតំ ទស្សេតុំ ‘‘កាលវត្ថាវុធិរិយាបថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កាលោតិ បុព្ពណ្ហសាយន្ហាទិកាលោ ច យោព្ពនថាវរិយាទិកាលោបិ ច. ឥមេសុ យំ កិញ្ចិ កាលំ និយមេត្វា ‘‘ឥមស្មិំ នាម កាលេ មារេហី’’តិ អាណត្តោ សចេ តស្មិំយេវ កាលេ មារេតិ, អាណត្តិក្ខណេយេវ បារាជិកំ. សចេ និយមិតកាលតោ បុរេ វា បច្ឆា វា មារេតិ, អាណាបកោ មុច្ចតិ. វត្ថូតិ មារេតព្ពោ បុគ្គលោ. សចេ អាណត្តោ តមេវ មារេតិ, អាណាបកស្ស អាណត្តិក្ខណេយេវ បារាជិកំ. អថ អញ្ញំ មារេតិ, អាណាបកោ មុច្ចតិ. ឯវំ សេសេសុបិ វុត្តនយេនេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. អាវុធន្តិ អសិអាទិ. ឥរិយាបថោតិ មារេតព្ពស្ស គមនំ វា និសជ្ជា វាតិ ឯវមាទិកោ. កិរិយាវិសេសោតិ វិជ្ឈនំ វា ឆេទនំ វា ភេទនំ វា សូលារោបនំ វាតិ ឯវមាទិកោ. ឱកាសោតិ គាមោ វា វនំ វា គេហំ វាតិ ឯវមាទិកោ. ឥមេសុ យថា យថា វធកោ អាណត្តោ, តថា តថា កតេ អាណាបកស្ស អាបត្តិ, អញ្ញថា កតេ វិសង្កេតោ ហោតិ. អាណត្តិយំ បន អយំ វិសេសោ ‘‘អធិដ្ឋាយាតិ អធិដ្ឋហិត្វា អាណាបេតិ ‘ឯវំ វិជ្ឈ, ឯវំ បហរ, ឯវំ ឃាតេហី’’តិ វុត្តាយ បាឡិយា លព្ភតីតិ ញាតព្ពោ.

តតិយំ.

៨-៩. ឥទានិ ចតុត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ឈានាទិភេទ’’ន្តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – ‘‘ឈានំ វិមោក្ខោ សមាធិ សមាបត្តិ ញាណទស្សនំ មគ្គភាវនា ផលសច្ឆិកិរិយា កិលេសប្បហានំ វិនីវរណតា ចិត្តស្ស សុញ្ញាគារេ អភិរតី’’តិ ឯវំ វុត្តំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ អត្តនិ នត្ថិតាយ នោសន្តំ ‘‘មយិ អត្ថី’’តិ អត្តនិ វា តំ ‘‘អហំ ឯត្ថ សន្ទិស្សាមី’’តិ អត្តានំ វា តត្ថ ឧបនេត្វា ទីបេន្តោ ចុតោ ភវេ. កោដ្ឋាសំ វាតិ ឯត្ថ ‘‘ឈានលាភី, វិមោក្ខលាភី, សមាធិលាភី, សមាបត្តិលាភីម្ហី’’តិ ឯវមាទិនា នយេន កោដ្ឋាសតោ វាតិ អត្ថោ. ឯកេកំ វាតិ ‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស លាភី, ទុតិយស្ស ឈានស្ស លាភីម្ហី’’តិ ឯវមាទិនា នយេន ឯកេកំ វាតិ អត្ថោ. ‘‘អតីតភវេ សោតាបន្នោម្ហី’’តិ វទតោ អតីតភវំ សន្ធាយ កថិតត្តា បារាជិកំ នត្ថិ, តស្មា ‘‘បច្ចុប្បន្នភវស្សិត’’ន្តិ វុត្តំ, តស្ស បច្ចុប្បន្នភវនិស្សិតំ កត្វាតិ អត្ថោ. អញ្ញាបទេសរហិតន្តិ ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតិ, សោ ភិក្ខុ បឋមស្ស ឈានស្ស លាភី’’តិអាទិនា នយេន អញ្ញាបទេសំ វិនាតិ អត្ថោ. ឯវំ ទីបេន្តោ ហិ ថុល្លច្ចយមាបជ្ជតិ. ទីបេន្តោតិ ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិំ, សមាបជ្ជាមិ, សមាបន្នោ, បឋមស្ស ឈានស្ស លាភីម្ហិ, វសីម្ហិ, សច្ឆិកតំ អស្សា’’តិ ឯវមាទិនា នយេន ទីបេន្តោតិ អត្ថោ. ‘‘អធិគតោ’’តិ មានោ អធិមានោ, សោ យស្ស នត្ថិ, សោ អនធិមានិកោ. កេន ឯវំ ទីបេន្តោតិ ចេ? តំ ទស្សេតុំ ‘‘កាយេន វាចា’’តិអាទិ វុត្តំ, កាយេន វា វាចាយ វា តទុភយេន វាតិ អត្ថោ. វិញ្ញត្តិបថេតិ យត្ថ ឋិតោ មនុស្សជាតិកោ គហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា តស្ស វចនំ បកតិសោតេន សុត្វា សមនន្តរមេវ ‘‘ឥមំ នាម ឯស វទតី’’តិ ជានាតិ, តត្ថ ឋត្វា ទីបេន្តោ ចុតោ ភវេ, ន ទេវព្រហ្មាទីសុ អញ្ញតរេន ញាតេតិ អត្ថោ.

ចតុត្ថំ.

១០. ឥទានិ ចតុន្នម្បិ សាធារណវិនិច្ឆយំ វត្តុំ ‘‘បារាជិកេតេ ចត្តារោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថាយំ សង្ខេបោ – ចត្តារោបិ ឯតេ បារាជិកា ‘‘ឯកកម្មំ ឯកុទ្ទេសោ សមសិក្ខតា’’តិ ឯវំ វុត្តសំវាសស្ស អភព្ពតាយ អសំវាសា, យថាបុរេ បុព្ពេ គិហិកាលេ ច អនុបសម្បន្នកាលេ ច អសំវាសិកា, ឯវំ បច្ឆា បារាជិកំ អាបន្នាបិ អសំវាសាតិ. កិញ្ច ភិយ្យោ – អភព្ពា ភិក្ខុភាវាយ បុន តេន អត្តភាវេន ឧបសម្បទាយ អវត្ថុតាយ ឧបសម្បន្នា ភវិតុម្បិ អភព្ពាតិ អត្ថោ. កិំ វិយាតិ ចេ? សីសច្ឆិន្នោវ ជីវិតុំ, យថាបិ សីសច្ឆិន្នោ តេន អត្តភាវេន បុន ជីវិតុំ អភព្ពោ, ឯវមិមេ ចត្តារោតិ អធិប្បាយោ.

១១. ឥទានិ ឥមេសុ ចតូសុ បារាជិកេសុ យេ បរិយាយាណត្តីហិ សម្ភវន្តិ, តេ ទស្សេតុំ ‘‘បរិយាយោ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បរិយាយោតិ មរណាធិប្បាយស្ស កាយបយោគោ វា វចីបយោគោ វា. តស្មា ‘‘យោ ឦទិសេ មុហុត្តេ សត្ថំ វា អាហរិត្វា វិសំ វា ខាទិត្វា សោព្ភាទីសុ វា បបតិត្វា មរតិ, សោ ធនំ វា លភតិ, យសំ វា លភតី’’តិអាទិនា នយេន មរណំ អភិនន្ទន្តោ ‘‘ឥទំ សុត្វា យោ កោចិ មរតូ’’តិ យោ បរិយាយេន វទតិ, តំ សុត្វា សចេ កោចិ តថា មរតិ, បារាជិកំ. និយមិតេន បន យំ សន្ធាយ វុត្តំ, តស្សេវ មរណេ បារាជិកំ. អាណត្តិ បន វុត្តត្ថាយេវ. តតិយេ មនុស្សវិគ្គហបារាជិកេ លព្ភតីតិ សម្ពន្ធោ. ទុតិយេ បន អទិន្នាទានេ អាណត្តិ ឯវ លព្ភតិ, ន បរិយាយោតិ អត្ថោ. កស្មា នំ បរិយាយេន នាបជ្ជតីតិ? យថា មនុស្សវិគ្គហេ ‘‘មរណវណ្ណំ វា សំវណ្ណេយ្យា’’តិ វុត្តំ, តថា ឥធ អទិន្នាទានេ ‘‘វណ្ណំ វា សំវណ្ណេយ្យា’’តិ អវុត្តត្តា. សេសេសូតិ បឋមចតុត្ថេសុ បរិយាយាណត្តិទ្វយំ ន លព្ភតីតិ អត្ថោ.

១២. ឥទានិ ចតូសុបិ យថាសម្ភវំ អង្គភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘សេវេតុកាមតាចិត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ មេថុនធម្មស្សាតិ មេថុនធម្មបារាជិកស្ស. ពុធាតិ វិនយធរា.

១៣. មនុស្សសន្តិ មនុស្សសន្តកតា. ឯតេន បេតតិរច្ឆានគតបរិគ្គហេសុ អនាបត្តីតិ ទីបិតំ ហោតិ. តថាសញ្ញីតិ មនុស្សសន្តកវសេន បរបរិគ្គហិតសញ្ញីតិ អត្ថោ. វត្ថុនោ គរុតាតិ បញ្ចមាសកំ វា អតិរេកបញ្ចមាសកំ វា តទគ្ឃនកំ ភណ្ឌំ វា ហោតីតិ អត្ថោ. អវហារោ ចាតិ បញ្ចវីសតិយា អវហារេសុ យេន កេនចិ អវហារោ ហោតីតិ អត្ថោ. អទិន្នាទានហេតុយោតិ អទិន្នាទានបារាជិកស្ស ឯតានិ បញ្ច អង្គានីតិ អធិប្បាយោ.

១៤. បាណោ មានុស្សកោតិ មនុស្សជាតិកបាណោ. តស្មិំ បាណេ បាណសញ្ញិតា. ឃាតចេតនាតិ វធកចេតនា. បយោគោតិ តំសមុដ្ឋិតោ សាហត្ថិកាទីនំ ឆន្នំ បយោគានំ អញ្ញតរបយោគោ. តេន បយោគេន មរណំ. បញ្ចេតេ វធហេតុយោតិ មនុស្សវិគ្គហបារាជិកស្ស បញ្ច អង្គានីតិ អត្ថោ.

១៥. អសន្តតាតិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស អត្តនិ អសន្តតា ចាតិ អត្ថោ. បាបមិច្ឆតាយារោចនាតិ ឥមិនា យោ កេវលំ បាបមិច្ឆតំ វិនា មន្ទត្តា មោមូហត្តា ភណតិ, តស្ស អនាបត្តីតិ ទីបិតំ ហោតិ. តស្សាតិ យស្ស អារោចេតិ, តស្ស មនុស្សជាតិតា ច. ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតិ, សោ ភិក្ខុ អរហា’’តិអាទិនា (បរិ. ១៦០, ៣៣៦) នាញ្ញាបទេសោ ច. តទេវាតិ តទា ឯវ តង្ខណេយេវ ជាននំ. អសន្តទីបនេតិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនបារាជិកេតិ អត្ថោ.

១៦. ឥទានិ ‘‘បារាជិកា ច ចត្តារោ’’តិ ឯត្ថ ច-សទ្ទេន សង្គហិតេហិ សទ្ធិំ សមោធានេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អសាធារណា ចត្តារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកា វជ្ជប្បដិច្ឆាទិកា ឧក្ខិត្តានុវត្តិកា អដ្ឋវត្ថុកាតិ ឥមេ ចត្តារោ ភិក្ខុនីនំ ភិក្ខូហិ អសាធារណា នាម. ឯតាសុ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកា នាម យា កាយសំសគ្គរាគេន អវស្សុតា តេនេវ រាគេន អវស្សុតស្ស មនុស្សបុរិសស្ស អក្ខកានំ អធោ, ជាណុមណ្ឌលានំ កប្បរានញ្ច ឧបរិ យេន កេនចិ សរីរាវយវេន អាមសនាទិំ សាទិយតិ, តស្សា អធិវចនំ. យា បន ភិក្ខុនី អញ្ញិស្សា ភិក្ខុនិយា បារាជិកសង្ខាតំ វជ្ជំ ជានំ បដិច្ឆាទេតិ, សា វជ្ជប្បដិច្ឆាទិកា នាម. សមគ្គេន បន សង្ឃេន ឧក្ខិត្តំ ភិក្ខុំ យា ភិក្ខុនី យំទិដ្ឋិកោ សោ ហោតិ, តស្សា ទិដ្ឋិយា គហណវសេន អនុវត្តតិ, សា ឧក្ខិត្តានុវត្តិកា នាម. យា បន កាយសំសគ្គរាគេន តិន្តា តថាវិធស្សេវ បុរិសស្ស ហត្ថគ្គហណំ វា សង្ឃាដិកណ្ណគ្គហណំ វា សាទិយតិ, កាយសំសគ្គសង្ខាតស្ស អសទ្ធម្មស្ស បដិសេវនត្ថាយ បុរិសស្ស ហត្ថបាសេ សន្តិដ្ឋតិ វា, តត្ថ ឋត្វា សល្លបតិ វា, សង្កេតំ វា គច្ឆតិ, បុរិសស្ស អាគមនំ វា សាទិយតិ, កេនចិ វា បដិច្ឆន្នោកាសំ បវិសតិ, ហត្ថបាសេ ឋត្វា កាយំ ឧបសំហរតិ, អយំ អដ្ឋវត្ថុកា នាមាតិ វេទិតព្ពា.

អភព្ពកា ឯកាទសាតិ ឯត្ថ បណ្ឌកោ ថេយ្យសំវាសកោ តិត្ថិយបក្កន្តកោ តិរច្ឆានគតោ មាតុឃាតកោ បិតុឃាតកោ អរហន្តឃាតកោ ភិក្ខុនិទូសកោ សង្ឃភេទកោ លោហិតុប្បាទកោ ឧភតោព្យញ្ជនកោតិ ឥមេ ឯកាទស អភព្ពបុគ្គលា នាម. វិព្ភន្តា ភិក្ខុនីតិ យទា ភិក្ខុនី វិព្ភមិតុកាមា ហុត្វា សេតវត្ថំ វា កាសាយមេវ វា គិហិនិវាសនាការេន និវាសេតិ, តទា បារាជិកមាបន្នា នាម ហោតិ, បុន ឧបសម្បទំ ន លភតិ, សា ច បារាជិកាតិ អត្ថោ. មុទុបិដ្ឋិកោ នាម កតបរិកម្មាយ មុទុកាយ បិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ. សោ ឯត្តាវតា ន បារាជិកោ, អថ ខោ យទា អនភិរតិយា បីឡិតោ អត្តនោ អង្គជាតំ អត្តនោ មុខមគ្គវច្ចមគ្គេសុ អញ្ញតរំ បវេសេតិ, តទា បារាជិកោ ហោតិ.

១៧-១៨. លម្ពីតិ អង្គជាតស្ស ទីឃត្តា ឯវំ វុត្តោ. សោបិ យទា អនភិរតិយា បីឡិតោ អត្តនោ អង្គជាតំ អត្តនោ មុខេ វា វច្ចមគ្គេ វា បវេសេតិ, តទា បារាជិកោ ហោតិ. មុខេន គណ្ហន្តោតិ ឯត្ថ យោ អនភិរតិយា បីឡិតោ បរស្ស សុត្តស្ស វា បមត្តស្ស វា អង្គជាតំ អត្តនោ មុខេន គណ្ហាតិ, សោ ចាតិ អត្ថោ. តត្ថេវាតិ បរស្ស អង្គជាតេវាតិ អត្ថោ. យោ អនភិរតិយា បីឡិតោ បរស្ស អង្គជាតំ កម្មនិយំ ទិស្វា អត្តនោ វច្ចមគ្គេន តស្ស ឧបរិ និសីទតិ, តំ អត្តនោ វច្ចមគ្គំ បវេសេតិ, សោ ចាតិ អត្ថោ. ឯតេ ចត្តារោ អនុលោមិកា មេថុនស្សាតិ សម្ពន្ធោ. កថមិតិ ចេ? មគ្គេ មគ្គប្បវេសនសទិសតាយ, ន ឧភិន្នំ រាគវសេន សទិសភាវូបគតានំ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិសទិសតាយ. ឥធាគតា ចត្តារោតិ មេថុនធម្មាទិវសេន បារាជិកា ចត្តារោ ចាតិ ឯវំ សមោធានតោ ចតុវីសតិ បារាជិកាតិ អត្ថោ.

ឯត្ថាហ – មាតុឃាតកបិតុឃាតកអរហន្តឃាតកា តតិយបារាជិកំ អាបន្នា, ភិក្ខុនិទូសកោ លម្ពីអាទយោ ចត្តារោ បឋមបារាជិកំ អាបន្នាយេវាតិ កត្វា កុតោ ចតុវីសតីតិ? អធិប្បាយោ បនេត្ថ អត្ថិ, មាតុឃាតកាទយោ ហិ ចត្តារោ ឥធ អនុបសម្បន្នាយេវ អធិប្បេតា, លម្ពីអាទយោ ចត្តារោ កិញ្ចាបិ បឋមបារាជិកេន សង្គហិតា, យស្មា ឯកេន បរិយាយេន មេថុនធម្មំ អប្បដិសេវិនោបិ ហោន្តិ, តស្មា វិសុំ វុត្តាតិ. បារាជិកវិនិច្ឆយោ.

បារាជិកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.