៤. ភោជនវគ្គោ

២. គណភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទេវទត្តោ កាលេ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, តប្បច្ចយា ភគវតា ‘‘គណភោជនេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ២០៩) សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ. បទភាជនេ បន ‘‘និមន្តិតា ភុញ្ជន្តី’’តិ (បាចិ. ២១៨) និមន្តនមេវ គហេត្វា វិភត្តំ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ បន វត្ថុវសេន វិញ្ញត្តិយា យាចនម្បិ វុត្តន្តិ លិខិតំ. កស្មា? បរិវារេ ឯវ ‘‘គណភោជនំ ទ្វីហាការេហិ បសវតិ វិញ្ញត្តិតោ វា និមន្តនតោ វា’’តិ (បរិ. ៣២២) វុត្តត្តា. តស្មា អដ្ឋុប្បត្តិយំយេវ បាកដត្តា បទភាជនេ ន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘‘ឯកតោ គណ្ហន្តី’តិ ច គហិតភត្តាបិ អញ្ញេ យាវ គណ្ហន្តិ, តាវ ចេ តិដ្ឋន្តិ, ឯកតោ គណ្ហន្តិ ឯវ នាមា’’តិ ច, ‘‘យោ កោចិ បព្ពជិតោតិ សហធម្មិកេសុ, តិត្ថិយេសុ វាតិ អត្ថោ’’តិ ច, ‘‘សមយាភាវោតិ សត្តន្នំ អនាបត្តិសមយានំ អភាវោ’’តិ ច, ‘‘សមយលទ្ធកេន សហ ចត្តារោ ហោន្តី’’តិ ច, ‘‘សមយលទ្ធកោ សយមេវ មុច្ចតិ, សេសានំ គណបូរកត្តា អាបត្តិករោ ហោតី’’តិ ច លិខិតំ.

ឯត្ថាហ – ‘‘បដិគ្គហណមេវ ហេត្ថ បមាណ’’ន្តិ វុត្តំ, អថ កស្មា បាឡិយំ ‘‘គណភោជនំ នាម យត្ថ ចត្តារោ…បេ… ភុញ្ជន្តី’’តិ (បាចិ. ២១៨) វុត្តន្តិ? វុច្ចតេ – តត្ថ ‘‘ភុញ្ជន្តី’’តិ បដិគ្គហណនិយមវចនំ. ន ហិ អប្បដិគ្គហិតកំ ភិក្ខូ ភុញ្ជន្តីតិ.

គណភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បរម្បរភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

អញ្ញត្រ សមយាតិ បន និមន្តនតោ បសវនតោ ភោជនាបេក្ខំ បាចិត្តិយន្តិ ឯកេ. ឯកោ ភិក្ខុ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ភត្តំ លភតិ, តមញ្ញោ ចូបាសកោ និមន្តេត្វា ឃរេ និសីទាបេសិ, ន ច តាវ ភត្តំ សម្បជ្ជតិ. សចេ សោ ភិក្ខុ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា លទ្ធភត្តំ ភុញ្ជតិ, អាបត្តិ. កស្មាតិ ចេ? ‘‘បរម្បរភោជនំ នាម បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរេន ភោជនេន និមន្តិតោ តំ ឋបេត្វា អញ្ញំ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរំ ភោជនំ ភុញ្ជតិ, ឯតំ បរម្បរភោជនំ នាមា’’តិ (បាចិ. ២២៧) វុត្តត្តា. បឋមកថិនសទិសានិ, ឥទំ បន កិរិយាកិរិយ’’ន្តិ បាឋោ.

បរម្បរភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. កាណមាតាសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទ្វត្តិបត្តបូរា បដិគ្គហេតព្ពាតិ តថានីតបូវេហិ អត្ថិកេន ឧក្កដ្ឋបត្តប្បមាណវសេន គហេតព្ពា. ‘‘មា ខោ ត្វំ ឯត្ថ បដិគ្គណ្ហី’’តិ អបាថេយ្យាទិអត្ថាយ សជ្ជិតសញ្ញាយ អតិរេកប្បដិគ្គហណេន អារោចនេ, អសំវិភាគេ ច ន មុច្ចតិ អចិត្តកត្តា សិក្ខាបទស្ស. អថ ឧគ្គហិតកំ គណ្ហាតិ, ន មុច្ចតិ ឯវ. អសំវិភាគេ បន អនាបត្តិ អកប្បិយត្តា. អចិត្តកតា បណ្ណត្តិជាននាភាវេនេវ, ន វត្ថុជាននាភាវេនាតិ ឯកេ. ‘‘ន បាថេយ្យាទិអត្ថាយ សជ្ជិតភាវជានន’’ន្តិ អង្គេសុ អវុត្តត្តា សចេ សញ្ចិច្ច ន វទតិ, បាចិត្តិយន្តិ បោរាណា វទន្តិ. អតិរេកប្បដិគ្គហណន្តិ តត្ថ បញ្ចមំវ អង្គំ វុត្តំ, តស្មា អប្បដិគ្គហិតត្តា ន បាចិត្តិយំ, កត្តព្ពាករណតោ បន ទុក្កដំ. អញ្ញថា កិរិយាកិរិយំ ឥទំ អាបជ្ជតិ. អនិវារណំ, អនារោចនំ វា ឆដ្ឋមង្គំ វត្តព្ពំ សិយា.

កាណមាតាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បឋមបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា

ភុត្តាវី បវារណំ នាម បញ្ចង្គិកំ. តេសុ ‘‘អសនំ បញ្ញាយត្តី’’តិ ឯតេនេវ ‘‘ភុត្តាវី’’តិ ឯតស្ស សិទ្ធត្តា វិសុំ អត្ថសិទ្ធិ ន ទិស្សតិ. ទិស្សតិ ចេ, អង្គានំ ឆក្កត្តទស្សនន្តិ (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ២៣៨-២៣៩) លិខិតំ. ‘‘ភោជនំ បញ្ញាយតី’’តិ អភិហដំ សន្ធាយ វុត្តំ.

កោដ្ដេត្វា កតចុណ្ណម្បីតិ បិ-ការេន កុណ្ឌកំ សម្បិណ្ឌេតិ. សមបាកភជ្ជិតានំ បន អាតបសុក្ខានំ វា កុណ្ឌកំ វា យេ កេចិ តណ្ឌុលា វាតិ ឯត្តកមេវ វុត្តត្តា សមបាកភជ្ជិតានំ វីហីនំ, វីហិបលាសានំ វា តណ្ឌុលចុណ្ណំ បវារេតិ. តថា ខរបាកភជ្ជិតានំ កុណ្ឌកម្បិ បវារេតិ. ភជ្ជិតសត្តុយោ បិណ្ឌេត្វា កតោ អបក្កសត្តុមោទកោបិ បវារេតីតិ លិខិតំ. សចេ អវសិដ្ឋំ នត្ថិ, ន បវារេតិ. កស្មា? អសនសង្ខាតស្ស វិប្បកតភោជនស្ស អភាវតោ.

អកប្បិយមំសំ បន កិញ្ចាបិ បដិក្ខិបិតព្ពដ្ឋានេ ឋិតំ, ខាទិយមានំ បន មំសភាវំ ន ជហាតិ, តស្មា បវារេតិ. ភោជនសាលាយ ភុញ្ជន្តោ ចេ អត្តនោ អបាបុណនកោដ្ឋាសំ អភិហដំ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតិ. កាមំ បដិក្ខិបតិ, បត្តេ បន អារាមិកា អាកិរន្តិ, តំ ភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ. ឥទញ្ហិ ពុទ្ធប្បដិកុដ្ឋាយ អនេសនាយ ឧប្បន្នេយេវ សង្ខំ គច្ឆតិ. យថា ហិ សង្ឃតោ លទ្ធំ បិណ្ឌំ ទុស្សីលោ ទេតិ, តញ្ចេ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតិ, ឯវំសម្បទមិទន្តិ ច, វិភាគោ លជ្ជី ចេ ទេតិ, តំ សោ ន អជ្ឈោហរិតុកាមតាយ បដិក្ខិបតិ, បវារេតីតិ ច, ‘‘សមំសរសំ សមច្ឆរស’’ន្តិ អាបជ្ជនតោ ‘‘មំសរស’’ន្តិ វុត្តេ បន បដិក្ខិបតោ ហោតិ, ‘‘មំសស្ស រសំ មំសរស’’ន្តិ អយំ វិគ្គហោ នាធិប្បេតោតិ ច វុត្តំ. ភត្តមិស្សកំ យាគុំ អាហរិត្វា ‘‘យាគុំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ, ន បវារេតិ. ‘‘ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តេ បវារេតិ. កស្មា? យេនាបុច្ឆិតោ, តស្ស អត្ថិតាយ. ឯត្ថ បន ‘‘យាគុមិស្សកំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ, តត្រ ចេ យាគុ ពហុតរា វា ហោតិ, សមសមា វា. ភត្តំ មន្ទំ, ន បវារេតិ. យាគុ ចេ មន្ទា, ភត្តំ ពហុតរំ, បវារេតិ. ឥទញ្ច សព្ពអដ្ឋកថាសុ វុត្តត្តា ន សក្កា បដិក្ខិបិតុំ. ការណំ បនេត្ថ ទុទ្ទសំ. ‘‘ភត្តមិស្សកំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ. តត្រ ភត្តំ ពហុតរំ វា សមកំ វា អប្បតរំ វា ហោតិ, បវារេតិ ឯវ. ភត្តំ វា យាគុំ វា អនាមសិត្វា ‘‘មិស្សកំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ. តត្រ ចេ ភត្តំ ពហុតរំ, សមកំ វា ហោតិ, បវារេតិ. អប្បតរំ ន បវារេតិ. តំ សព្ពំ វីមំសិតព្ពន្តិ.

ផលំ វា កន្ទមូលាទិ វា បញ្ចហិ សមណកប្បេហិ កប្បិយំ អកតន្តិ ឯត្ថ កប្បិយំ អការាបិតេហិ កទលិផលាទីហិ សទ្ធិំ អតិរិត្តំ ការាបេត្វាបិ តំ កទលិផលាទិំ ឋបេត្វា អវសេសំ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. អមិស្សករសត្តា បុន តានិ កប្បិយំ ការាបេត្វា អញ្ញស្មិំ ភាជនេ ឋបេត្វា ការេត្វា ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. កស្មា? បុព្ពេ តេសុ វិនយកម្មស្ស អនារុឡ្ហត្តាតិ វទន្តិ.

បត្តេ រជំ បតិតំ អប្បដិគ្គហិតមេវ ហោតិ. តស្មា បដិគ្គហេត្វាវ ភិក្ខា គណ្ហិតព្ពា. ‘‘អបដិគ្គហេត្វា គណ្ហតោ វិនយទុក្កដ’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៥) វុត្តត្តា ឯតមញ្ញេសម្បិ ន វដ្ដតីតិ វទន្តិ. ‘‘តំ បន បុន បដិគ្គហេត្វា ភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ ឯត្ថាបិ ឯវមេវ. ឥមស្មិំ បន ‘‘អតិរិត្តំ កតំ អនតិរិត្តកតំ ហោតី’’តិ ឯត្ថាបិ ឯវមេវ. ឥមស្មិំ បន ‘‘អតិរិត្តំ កតំ, អនតិរិត្តំ កតំ ហោតី’’តិអាទីហិ ឧបបរិក្ខិត្វា វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ ទីបិតំ. អលមេតំ សព្ពន្តិ ឥទម្បិ តេ អធិកំ, ឥតោ អញ្ញំ ន លច្ឆសីតិ អត្ថោ.

អាហារត្ថាយាតិ វិកាលេ ឯវាតិ ឯកេ. ‘‘បឋមកថិនសទិសានិ. ឥទំ បន កិរិយាកិរិយ’’ន្តិ បាឋោ. កាយកម្មំ អជ្ឈោហរណតោ. វចីកម្មំ វាចាយ ‘‘អតិរិត្តំ ករោថ, ភន្តេ’’តិ អការាបនតោតិ វេទិតព្ពំ.

បឋមបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ទុតិយបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘ភុត្តស្មិំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ២៤៣) មាតិកាយំ វុត្តត្តា ‘‘ភោជនបរិយោសានេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ វុត្តំ, ន អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេ.

ទុតិយបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. វិកាលភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ជម្ពុទីបស្ស កាលេន បរិច្ឆេទោតិ ឯវំ កិរ.

វិកាលភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. សន្និធិការកសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘ទុទ្ធោតោ ហោតី’’តិអាទិនា នយេន ឥធ វុត្តត្តា, ‘‘ទុទ្ធោតំ បត្តំ ធោវិត្វា បុន

តត្ថ អច្ឆោទកំ វា អាសិញ្ចិត្វា, អង្គុលិយា វា ឃំសិត្វា និស្នេហភាវោ ជានិតព្ពោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៥៣) សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តត្តា ច មត្តិកាបត្តស្ស កបាលេន បីតោ ស្នេហោ សន្និធិំ ករោតីតិ សិទ្ធន្តិ លិខិតំ. សយំ បដិគ្គហេត្វា អបរិច្ចត្តមេវាតិ ឯត្ថ អបរិច្ចត្តំ នាម អនុបសម្បន្នានំ និរបេក្ខអបរិច្ចត្តំ អវិជហិតំ. ‘‘បដិគ្គហណន្តិ ឯត្ថ បដិគ្គហិតភាវមវិជហិតមេវ សន្និធិំ ជនេតី’’តិ ធម្មសិរិត្ថេរោ, តំ ‘‘បដិគ្គណ្ហាតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ២៥៥) បាឡិយា វិរុជ្ឈតិ. តស្ស បន បុន បដិគ្គណ្ហនកិច្ចាភាវតោ វីមំសិតព្ពំ.

សន្និធិការកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បណីតភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘តេសំ មំសញ្ច ខីរទធីនិ ច ឥធ អធិប្បេតានី’’តិ ឥទំ បាចិត្តិយវត្ថុបរិច្ឆេទោ, ន បន កប្បិយខីរាទិបរិច្ឆេទោ, តស្មា យស្ស កស្សចិ ខីរាទីនិ វដ្ដន្តីតិ ច, ‘‘មហានាមសិក្ខាបទេន ការេតព្ពោ’’តិ សង្ឃវសេន បវារិតេ ភេសជ្ជត្ថាយ សប្បិអាទិភេសជ្ជបញ្ចកំ វិញ្ញាបេតិ ចេ, តត្ថ ‘‘ន ភេសជ្ជករណីយេន ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេតី’’តិ ឯត្ថ សង្គហំ គច្ឆតិ, តស្មា ‘‘តេន បាចិត្តិយ’’ន្តិ (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ២៦១) ច លិខិតំ.

បណីតភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទន្តបោនសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘សរីរាវយវេនា’’តិ វុត្តត្តា មុខេន បដិគ្គហណំ អនុញ្ញាតំ. ‘‘ចិញ្ចាទិបត្តេសុ ភូមិយំ អត្ថតេសុ ន វដ្ដតិ, កល្លខេត្តេ តត្ថ វដ្ដតី’’តិ ច, ‘‘សាមំ គហេត្វា’’តិ ឥមិនា ន កេវលំ សប្បទដ្ឋំយេវ, អញ្ញម្បិ ទដ្ឋំ វិសេសេតិ. សាមំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ ច លិខិតំ.

ទន្តបោនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភោជនវគ្គោ ចតុត្ថោ.