បាចិត្តិយកណ្ឌំ

៤. ភោជនវគ្គោ

២. គណភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទេវទត្តោ កាលេ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, តប្បច្ចយា ភគវតា ‘‘គណភោជនេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ២០៩) សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ. បទភាជនេ បន ‘‘និមន្តិតា ភុញ្ជន្តី’’តិ (បាចិ. ២១៨) និមន្តនមេវ គហេត្វា វិភត្តំ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ បន វត្ថុវសេន វិញ្ញត្តិយា យាចនម្បិ វុត្តន្តិ លិខិតំ. កស្មា? បរិវារេ ឯវ ‘‘គណភោជនំ ទ្វីហាការេហិ បសវតិ វិញ្ញត្តិតោ វា និមន្តនតោ វា’’តិ (បរិ. ៣២២) វុត្តត្តា. តស្មា អដ្ឋុប្បត្តិយំយេវ បាកដត្តា បទភាជនេ ន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘‘ឯកតោ គណ្ហន្តី’តិ ច គហិតភត្តាបិ អញ្ញេ យាវ គណ្ហន្តិ, តាវ ចេ តិដ្ឋន្តិ, ឯកតោ គណ្ហន្តិ ឯវ នាមា’’តិ ច, ‘‘យោ កោចិ បព្ពជិតោតិ សហធម្មិកេសុ, តិត្ថិយេសុ វាតិ អត្ថោ’’តិ ច, ‘‘សមយាភាវោតិ សត្តន្នំ អនាបត្តិសមយានំ អភាវោ’’តិ ច, ‘‘សមយលទ្ធកេន សហ ចត្តារោ ហោន្តី’’តិ ច, ‘‘សមយលទ្ធកោ សយមេវ មុច្ចតិ, សេសានំ គណបូរកត្តា អាបត្តិករោ ហោតី’’តិ ច លិខិតំ.

ឯត្ថាហ – ‘‘បដិគ្គហណមេវ ហេត្ថ បមាណ’’ន្តិ វុត្តំ, អថ កស្មា បាឡិយំ ‘‘គណភោជនំ នាម យត្ថ ចត្តារោ…បេ… ភុញ្ជន្តី’’តិ (បាចិ. ២១៨) វុត្តន្តិ? វុច្ចតេ – តត្ថ ‘‘ភុញ្ជន្តី’’តិ បដិគ្គហណនិយមវចនំ. ន ហិ អប្បដិគ្គហិតកំ ភិក្ខូ ភុញ្ជន្តីតិ.

គណភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បរម្បរភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

អញ្ញត្រ សមយាតិ បន និមន្តនតោ បសវនតោ ភោជនាបេក្ខំ បាចិត្តិយន្តិ ឯកេ. ឯកោ ភិក្ខុ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ភត្តំ លភតិ, តមញ្ញោ ចូបាសកោ និមន្តេត្វា ឃរេ និសីទាបេសិ, ន ច តាវ ភត្តំ សម្បជ្ជតិ. សចេ សោ ភិក្ខុ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា លទ្ធភត្តំ ភុញ្ជតិ, អាបត្តិ. កស្មាតិ ចេ? ‘‘បរម្បរភោជនំ នាម បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរេន ភោជនេន និមន្តិតោ តំ ឋបេត្វា អញ្ញំ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរំ ភោជនំ ភុញ្ជតិ, ឯតំ បរម្បរភោជនំ នាមា’’តិ (បាចិ. ២២៧) វុត្តត្តា. បឋមកថិនសទិសានិ, ឥទំ បន កិរិយាកិរិយ’’ន្តិ បាឋោ.

បរម្បរភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. កាណមាតាសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទ្វត្តិបត្តបូរា បដិគ្គហេតព្ពាតិ តថានីតបូវេហិ អត្ថិកេន ឧក្កដ្ឋបត្តប្បមាណវសេន គហេតព្ពា. ‘‘មា ខោ ត្វំ ឯត្ថ បដិគ្គណ្ហី’’តិ អបាថេយ្យាទិអត្ថាយ សជ្ជិតសញ្ញាយ អតិរេកប្បដិគ្គហណេន អារោចនេ, អសំវិភាគេ ច ន មុច្ចតិ អចិត្តកត្តា សិក្ខាបទស្ស. អថ ឧគ្គហិតកំ គណ្ហាតិ, ន មុច្ចតិ ឯវ. អសំវិភាគេ បន អនាបត្តិ អកប្បិយត្តា. អចិត្តកតា បណ្ណត្តិជាននាភាវេនេវ, ន វត្ថុជាននាភាវេនាតិ ឯកេ. ‘‘ន បាថេយ្យាទិអត្ថាយ សជ្ជិតភាវជានន’’ន្តិ អង្គេសុ អវុត្តត្តា សចេ សញ្ចិច្ច ន វទតិ, បាចិត្តិយន្តិ បោរាណា វទន្តិ. អតិរេកប្បដិគ្គហណន្តិ តត្ថ បញ្ចមំវ អង្គំ វុត្តំ, តស្មា អប្បដិគ្គហិតត្តា ន បាចិត្តិយំ, កត្តព្ពាករណតោ បន ទុក្កដំ. អញ្ញថា កិរិយាកិរិយំ ឥទំ អាបជ្ជតិ. អនិវារណំ, អនារោចនំ វា ឆដ្ឋមង្គំ វត្តព្ពំ សិយា.

កាណមាតាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បឋមបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា

ភុត្តាវី បវារណំ នាម បញ្ចង្គិកំ. តេសុ ‘‘អសនំ បញ្ញាយត្តី’’តិ ឯតេនេវ ‘‘ភុត្តាវី’’តិ ឯតស្ស សិទ្ធត្តា វិសុំ អត្ថសិទ្ធិ ន ទិស្សតិ. ទិស្សតិ ចេ, អង្គានំ ឆក្កត្តទស្សនន្តិ (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ២៣៨-២៣៩) លិខិតំ. ‘‘ភោជនំ បញ្ញាយតី’’តិ អភិហដំ សន្ធាយ វុត្តំ.

កោដ្ដេត្វា កតចុណ្ណម្បីតិ បិ-ការេន កុណ្ឌកំ សម្បិណ្ឌេតិ. សមបាកភជ្ជិតានំ បន អាតបសុក្ខានំ វា កុណ្ឌកំ វា យេ កេចិ តណ្ឌុលា វាតិ ឯត្តកមេវ វុត្តត្តា សមបាកភជ្ជិតានំ វីហីនំ, វីហិបលាសានំ វា តណ្ឌុលចុណ្ណំ បវារេតិ. តថា ខរបាកភជ្ជិតានំ កុណ្ឌកម្បិ បវារេតិ. ភជ្ជិតសត្តុយោ បិណ្ឌេត្វា កតោ អបក្កសត្តុមោទកោបិ បវារេតីតិ លិខិតំ. សចេ អវសិដ្ឋំ នត្ថិ, ន បវារេតិ. កស្មា? អសនសង្ខាតស្ស វិប្បកតភោជនស្ស អភាវតោ.

អកប្បិយមំសំ បន កិញ្ចាបិ បដិក្ខិបិតព្ពដ្ឋានេ ឋិតំ, ខាទិយមានំ បន មំសភាវំ ន ជហាតិ, តស្មា បវារេតិ. ភោជនសាលាយ ភុញ្ជន្តោ ចេ អត្តនោ អបាបុណនកោដ្ឋាសំ អភិហដំ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតិ. កាមំ បដិក្ខិបតិ, បត្តេ បន អារាមិកា អាកិរន្តិ, តំ ភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ. ឥទញ្ហិ ពុទ្ធប្បដិកុដ្ឋាយ អនេសនាយ ឧប្បន្នេយេវ សង្ខំ គច្ឆតិ. យថា ហិ សង្ឃតោ លទ្ធំ បិណ្ឌំ ទុស្សីលោ ទេតិ, តញ្ចេ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតិ, ឯវំសម្បទមិទន្តិ ច, វិភាគោ លជ្ជី ចេ ទេតិ, តំ សោ ន អជ្ឈោហរិតុកាមតាយ បដិក្ខិបតិ, បវារេតីតិ ច, ‘‘សមំសរសំ សមច្ឆរស’’ន្តិ អាបជ្ជនតោ ‘‘មំសរស’’ន្តិ វុត្តេ បន បដិក្ខិបតោ ហោតិ, ‘‘មំសស្ស រសំ មំសរស’’ន្តិ អយំ វិគ្គហោ នាធិប្បេតោតិ ច វុត្តំ. ភត្តមិស្សកំ យាគុំ អាហរិត្វា ‘‘យាគុំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ, ន បវារេតិ. ‘‘ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តេ បវារេតិ. កស្មា? យេនាបុច្ឆិតោ, តស្ស អត្ថិតាយ. ឯត្ថ បន ‘‘យាគុមិស្សកំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ, តត្រ ចេ យាគុ ពហុតរា វា ហោតិ, សមសមា វា. ភត្តំ មន្ទំ, ន បវារេតិ. យាគុ ចេ មន្ទា, ភត្តំ ពហុតរំ, បវារេតិ. ឥទញ្ច សព្ពអដ្ឋកថាសុ វុត្តត្តា ន សក្កា បដិក្ខិបិតុំ. ការណំ បនេត្ថ ទុទ្ទសំ. ‘‘ភត្តមិស្សកំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ. តត្រ ភត្តំ ពហុតរំ វា សមកំ វា អប្បតរំ វា ហោតិ, បវារេតិ ឯវ. ភត្តំ វា យាគុំ វា អនាមសិត្វា ‘‘មិស្សកំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ. តត្រ ចេ ភត្តំ ពហុតរំ, សមកំ វា ហោតិ, បវារេតិ. អប្បតរំ ន បវារេតិ. តំ សព្ពំ វីមំសិតព្ពន្តិ.

ផលំ វា កន្ទមូលាទិ វា បញ្ចហិ សមណកប្បេហិ កប្បិយំ អកតន្តិ ឯត្ថ កប្បិយំ អការាបិតេហិ កទលិផលាទីហិ សទ្ធិំ អតិរិត្តំ ការាបេត្វាបិ តំ កទលិផលាទិំ ឋបេត្វា អវសេសំ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. អមិស្សករសត្តា បុន តានិ កប្បិយំ ការាបេត្វា អញ្ញស្មិំ ភាជនេ ឋបេត្វា ការេត្វា ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. កស្មា? បុព្ពេ តេសុ វិនយកម្មស្ស អនារុឡ្ហត្តាតិ វទន្តិ.

បត្តេ រជំ បតិតំ អប្បដិគ្គហិតមេវ ហោតិ. តស្មា បដិគ្គហេត្វាវ ភិក្ខា គណ្ហិតព្ពា. ‘‘អបដិគ្គហេត្វា គណ្ហតោ វិនយទុក្កដ’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៥) វុត្តត្តា ឯតមញ្ញេសម្បិ ន វដ្ដតីតិ វទន្តិ. ‘‘តំ បន បុន បដិគ្គហេត្វា ភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ ឯត្ថាបិ ឯវមេវ. ឥមស្មិំ បន ‘‘អតិរិត្តំ កតំ អនតិរិត្តកតំ ហោតី’’តិ ឯត្ថាបិ ឯវមេវ. ឥមស្មិំ បន ‘‘អតិរិត្តំ កតំ, អនតិរិត្តំ កតំ ហោតី’’តិអាទីហិ ឧបបរិក្ខិត្វា វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ ទីបិតំ. អលមេតំ សព្ពន្តិ ឥទម្បិ តេ អធិកំ, ឥតោ អញ្ញំ ន លច្ឆសីតិ អត្ថោ.

អាហារត្ថាយាតិ វិកាលេ ឯវាតិ ឯកេ. ‘‘បឋមកថិនសទិសានិ. ឥទំ បន កិរិយាកិរិយ’’ន្តិ បាឋោ. កាយកម្មំ អជ្ឈោហរណតោ. វចីកម្មំ វាចាយ ‘‘អតិរិត្តំ ករោថ, ភន្តេ’’តិ អការាបនតោតិ វេទិតព្ពំ.

បឋមបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ទុតិយបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘ភុត្តស្មិំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ២៤៣) មាតិកាយំ វុត្តត្តា ‘‘ភោជនបរិយោសានេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ វុត្តំ, ន អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេ.

ទុតិយបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. វិកាលភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ជម្ពុទីបស្ស កាលេន បរិច្ឆេទោតិ ឯវំ កិរ.

វិកាលភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. សន្និធិការកសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘ទុទ្ធោតោ ហោតី’’តិអាទិនា នយេន ឥធ វុត្តត្តា, ‘‘ទុទ្ធោតំ បត្តំ ធោវិត្វា បុន

តត្ថ អច្ឆោទកំ វា អាសិញ្ចិត្វា, អង្គុលិយា វា ឃំសិត្វា និស្នេហភាវោ ជានិតព្ពោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៥៣) សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តត្តា ច មត្តិកាបត្តស្ស កបាលេន បីតោ ស្នេហោ សន្និធិំ ករោតីតិ សិទ្ធន្តិ លិខិតំ. សយំ បដិគ្គហេត្វា អបរិច្ចត្តមេវាតិ ឯត្ថ អបរិច្ចត្តំ នាម អនុបសម្បន្នានំ និរបេក្ខអបរិច្ចត្តំ អវិជហិតំ. ‘‘បដិគ្គហណន្តិ ឯត្ថ បដិគ្គហិតភាវមវិជហិតមេវ សន្និធិំ ជនេតី’’តិ ធម្មសិរិត្ថេរោ, តំ ‘‘បដិគ្គណ្ហាតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ២៥៥) បាឡិយា វិរុជ្ឈតិ. តស្ស បន បុន បដិគ្គណ្ហនកិច្ចាភាវតោ វីមំសិតព្ពំ.

សន្និធិការកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បណីតភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘តេសំ មំសញ្ច ខីរទធីនិ ច ឥធ អធិប្បេតានី’’តិ ឥទំ បាចិត្តិយវត្ថុបរិច្ឆេទោ, ន បន កប្បិយខីរាទិបរិច្ឆេទោ, តស្មា យស្ស កស្សចិ ខីរាទីនិ វដ្ដន្តីតិ ច, ‘‘មហានាមសិក្ខាបទេន ការេតព្ពោ’’តិ សង្ឃវសេន បវារិតេ ភេសជ្ជត្ថាយ សប្បិអាទិភេសជ្ជបញ្ចកំ វិញ្ញាបេតិ ចេ, តត្ថ ‘‘ន ភេសជ្ជករណីយេន ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេតី’’តិ ឯត្ថ សង្គហំ គច្ឆតិ, តស្មា ‘‘តេន បាចិត្តិយ’’ន្តិ (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ២៦១) ច លិខិតំ.

បណីតភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទន្តបោនសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘សរីរាវយវេនា’’តិ វុត្តត្តា មុខេន បដិគ្គហណំ អនុញ្ញាតំ. ‘‘ចិញ្ចាទិបត្តេសុ ភូមិយំ អត្ថតេសុ ន វដ្ដតិ, កល្លខេត្តេ តត្ថ វដ្ដតី’’តិ ច, ‘‘សាមំ គហេត្វា’’តិ ឥមិនា ន កេវលំ សប្បទដ្ឋំយេវ, អញ្ញម្បិ ទដ្ឋំ វិសេសេតិ. សាមំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ ច លិខិតំ.

ទន្តបោនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភោជនវគ្គោ ចតុត្ថោ.

៥. អចេលកវគ្គោ

១. អចេលកសិក្ខាបទវណ្ណនា

អចេលកាទយោ យស្មា, តិត្ថិយាវ មតា ឥធ;

តស្មា តិត្ថិយនាមេន, តិកច្ឆេទោ កតោ តតោ.

អតិត្ថិយស្ស នគ្គស្ស, តថា តិត្ថិយលិង្គិនោ;

គហដ្ឋស្សាបិ ភិក្ខុស្ស, កប្បតីតិ វិនិច្ឆយោ.

អតិត្ថិយស្ស ចិត្តេន, តិត្ថិយស្ស ច លិង្គិនោ;

សោតាបន្នាទិនោ ទាតុំ, កប្បតីតីធ នោ មតិ.

អចេលកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

អនុបវិសិត្វា និសីទនចិត្តេន សចិត្តកតាតិ វេទិតព្ពា.

សភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤-៥. រហោបដិច្ឆន្នរហោនិសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា

ចតុត្ថំ បឋមានិយតេ, បញ្ចមំ ទុតិយានិយតេ វុត្តនយមេវ. ឥធ បញ្ចមំ ឧបនន្ទស្ស ចតុត្ថំ ហោតិ.

រហោបដិច្ឆន្នរហោនិសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ចារិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

សភត្តោ សមានោតិ និមន្តនភត្តោតិ បោរាណា. សន្តំ ភិក្ខុំ, អនាបុច្ឆា, បុរេភត្តំ បច្ឆាភត្តំ, អញ្ញត្រ សមយាតិ អយមេត្ថ ចតុព្ពិធា អនុបញ្ញត្តិ. តត្ថ សមយា ទ្វេ សមយា. ភត្តិយឃរន្តិ និមន្តិតស្ស ឃរំ វា សលាកាភត្តាទិទាយកានំ វា ឃរំ. ‘‘សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមកថិនសទិសានិ, ឥទំ បន កិរិយាកិរិយ’’ន្តិ បាឋោ, ‘‘ឥធ និមន្តនា អកប្បិយនិមន្តនា’’តិ ឯកេ.

បុរេភត្តញ្ច បិណ្ឌាយ, ចរិត្វា យទិ ភុញ្ជតិ;

សិយា បរម្បរាបត្តិ, បច្ឆាភត្តំ ន សា សិយា.

បច្ឆាភត្តញ្ច គមិកោ, បុព្ពគេហំ យទិ គច្ឆេ;

ឯកេ អាបត្តិយេវាតិ, អនាបត្តីតិ ឯកច្ចេ.

កុលន្តរស្សោក្កមនេ, អាបត្តិមតយោ ហិ តេ;

សមានភត្តបច្ចាសា, ឥតិ អាហុ ឥធាបរេ.

មតា គណិកភត្តេន, សមេន្តិ នំ និមន្តនេ;

វិស្សជ្ជនំ សមានន្តិ, ឯកេ សម្មុខតាបរេ.

សន្និដ្ឋានត្ថិកេហេវ, វិចារេតព្ពភេទតោ;

វិញ្ញូ ចារិត្តមិច្ចេវ, សិក្ខាបទមិទំ វិទូ. (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ២៩៤);

ចារិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. មហានាមសិក្ខាបទវណ្ណនា

បណីតភោជនសិក្ខាបទេ ‘‘មហានាមសិក្ខាបទេន ការេតព្ពោ’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. បណីតភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា) យំ វុត្តំ, តស្សត្ថោ សង្ឃវសេន បវារិតេ ភេសជ្ជត្ថាយ សប្បិអាទិភេសជ្ជបញ្ចកំ វិញ្ញាបេតិ ចេ, ‘‘នភេសជ្ជេន ករណីយេន ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេតី’’តិ (បាចិ. ៣០៩) វចនេន បាចិត្តិយន្តិ (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ៣១០) លិខិតំ. ‘‘តយា ឥមិនាវ បវារិតម្ហា, អម្ហាកញ្ច ឥមិនា ច ឥមិនា ច អត្ថោ’’តិ យថាភូតំ អាចិក្ខិត្វា វិញ្ញាបេតុំ គិលានោវ លភតិ, ន ឥតរោតិ ច, ‘‘អញ្ញស្ស អត្ថាយា’’តិ អស្ស ញាតកប្បវារិតេ, អត្តនោ វា ញាតកប្បវារិតេតិ អត្ថោតិ ច, ‘‘អបរិយន្តប្បវារណាយ បវារិតេ’’តិ សង្ឃវសេន, បុគ្គលវសេន ច បវារេត្វា ទាយកា. តស្មា ‘‘សង្ឃប្បវារណតា’’តិ វត្វា ‘‘បុគ្គលប្បវារណតា’’តិ ន វុត្តន្តិ ច, ‘‘បរិយន្តាតិក្កមោ’’តិ វចនេន គិលានោ គហិតោ, តស្មា ‘‘គិលានាគិលានតា’’តិ ន វុត្តំ. ឯវំ សន្តេបិ ‘‘សង្ឃប្បវារណាយ បវារណតា’’តិ បាឋោតិ ច លិខិតំ, វីមំសិតព្ពំ.

មហានាមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ឧយ្យុត្តសេនាសិក្ខាបទវណ្ណនា

ហត្ថិអាទីសុ ឯកមេកន្តិ អន្តមសោ ឯកបុរិសារុឡ្ហហត្ថិម្បិ, ឯកំ សរហត្ថំ បុរិសម្បិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ឯឡកលោមសទិសានិ, ឥទំ បន លោកវជ្ជំ, អកុសលចិត្តំ តិវេទន’’ន្តិ បាឋោ.

ឧយ្យុត្តសេនាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សេនាវាសសិក្ខាបទវណ្ណនា

កេនចិ បលិពុទ្ធស្សាតិ វេរិកេន វា ឥស្សរេន វា កេនចិ រុទ្ធស្ស. សេនាបរិក្ខេបេន វា បរិក្ខេបារហដ្ឋានេន វា សញ្ចរណដ្ឋានបរិយន្តេន វា បរិច្ឆិន្ទិតព្ពា.

សេនាវាសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អចេលកវគ្គោ បញ្ចមោ.

៦. សុរាបានវគ្គោ

១. សុរាបានសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘សុរា’’តិ វា ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ វា ជានិត្វា បិវនេ អកុសលមេវាតិ លិខិតំ. អកុសលចិត្តន្តិ យេភុយ្យេន តំ សន្ធាយ កិរ វុត្តំ. អថ កស្មា វិនយដ្ឋកថាយំ ‘‘អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣២៩) វុត្តន្តិ ចេ? សចិត្តកបក្ខេ អកុសលេនេវ បាតព្ពតាយាតិ.

សុរាបានសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អង្គុលិបតោទកសិក្ខាបទវណ្ណនា

កាយសំសគ្គសង្ឃាទិសេសាបត្តិភាវេ សមានេបិ ភិក្ខុនិយាបិ អនុបសម្បន្នេបិ ទុក្កដំ, ឧបសម្បន្នេ ឯវ បាចិត្តិយន្តិ ឯវំ បុគ្គលាបេក្ខំ ទស្សេតុំ ‘‘អង្គុលិបតោទកេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ វុត្តំ. សតិ ករណីយេតិ ឯត្ថ បុរិសំ សតិ ករណីយេ អាមសតោតិ អធិប្បាយោ, ន ឥត្ថិំ.

អង្គុលិបតោទកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ហសធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘ចិក្ខល្លំ វា’’តិ វចនតោ សក្ខរម្បិ ខិបនកីឡាយ កីឡតោ ទុក្កដមេវ. ឧបរិគោប្ផកេ បាចិត្តិយំ, អញ្ញត្ថ ទុក្កដន្តិ បាចិត្តិយវត្ថុអត្ថវសេន ‘‘ឧទកេ ហសធម្មេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ វុត្តំ.

ឥទំ សញ្ញាវិមោក្ខំ ចេ, តិកបាចិត្តិយំ កថំ;

កីឡិតំវ អកីឡាតិ, មិច្ឆាគាហេន តំ សិយា.

ឯត្តាវតា កថំ កីឡា, ឥតិ កីឡាយំ ឯវាយំ;

អកីឡាសញ្ញី ហោតេត្ថ, វិនយត្ថំ សមាទយេ.

ឯកន្តាកុសលោ យស្មា, កីឡាយាភិរតមនោ;

តស្មា អកុសលំ ចិត្តំ, ឯកមេវេត្ថ លព្ភតីតិ. (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ៣៣៦);

ហសធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អនាទរិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

តស្ស វចនន្តិ ‘‘អយំ ឧក្ខិត្តកោ វា វម្ភិតោ វា គរហិតោ វា ឥមស្ស វចនំ អកតំ ភវិស្សតី’’តិ អនាទរិយំ ករោតិ. ធម្មន្តិ កថាយំ ធម្មោ នស្សេយ្យ វា វិនស្សេយ្យ វា អន្តរធាយេយ្យ វា, តំ វា អសិក្ខិតុកាមោ អនាទរិយំ ករោតិ. ‘‘លោកវជ្ជំ អតិក្កមិត្វា ‘ឥទំ អម្ហាកំ អាចរិយុគ្គហោ’តិ វទន្តស្ស ន វដ្ដតី’’តិ (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ៣៤៤) លិខិតំ.

អនាទរិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ជោតិសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘វិសិព្ពនាបេក្ខោ’’តិ វុត្តត្តា អញ្ញស្ស វដ្ដតិ, អញ្ញេសញ្ច.

ជោតិនេកមនេកេ វា, ជាលេន្តិ មុនយោ សហ;

ឯកោ សោបេតិ នានេកោ, អធិប្បាយវិសេសតោ.

ជោតិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ទុព្ពណ្ណករណសិក្ខាបទវណ្ណនា

មោរក្ខិមណ្ឌលមង្គុលបិដ្ឋីនន្តិ ន ឯកន្តតោ, អធិកំ, ឱរញ្ចាតិ វទន្តិ. ឯកកោណេបិ វដ្ដតិ, ឯវំ យត្ថ កត្ថចិ ឯកពិន្ទុបិ វដ្ដតីតិ.

ទុព្ពណ្ណករណសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. វិកប្បនសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមកថិនសទិសានិ, ឥទំ បន កិរិយាកិរិយ’’ន្តិ បាឋោ. ឯត្ថ បរិភោគេន កាយកម្មំ. អបច្ចុទ្ធរណេន វចីកម្មំ.

វិកប្បនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. អបនិធានសិក្ខាបទវណ្ណនា

សសូចិកេ សូចិឃរេ សូចិគណនាយ អាបត្តិយោតិ បោរាណា.

អបនិធានសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សុរាបានវគ្គោ ឆដ្ឋោ.

៧. សប្បាណកវគ្គោ

១. សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា

វត្ថុគណនាយ កម្មពន្ធគណនាចេតនាមារណានំ, ន កម្មពន្ធគណនាយ ចេតនាមារណា. ឯត្ថ ឯកចេតនាយ ពហុបាណកា មរន្តីតិ អយំ វិភាគោ វេទិតព្ពោ.

សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា

សប្បាណកន្តិ បាណកានំ មរណវសេន បាចិត្តិយំ, ន សប្បាណកឧទកបរិភោគវសេន បាចិត្តិយំ, តស្មា ឯវ ‘‘បណ្ណត្តិវជ្ជ’’ន្តិ វុត្តំ. អសុទ្ធចិត្តត្តា បាចិត្តិយំ, សុទ្ធចិត្តេ អនាបត្តិ. បទីបុជ្ជលនេ វិយ បណ្ណត្តិវជ្ជតា វុត្តាតិ លិខិតំ.

ជលេ បក្ខិបនំ បុព្ពំ, ជលប្បវេសនំ ឥទំ;

ឯវំ ឧភិន្នំ នានាត្តំ, ញេយ្យំ ញាណវតា សទាតិ. (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ៣៨៧)

សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ឩនវីសតិវស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា

អញ្ញំ ឧបសម្បាទេតីតិ –

ឧបជ្ឈាយោ សចេ សាមំ, កម្មវាចញ្ច សាវេតិ;

កម្មំ រុហតិ ឥច្ចេកេ, នេតិ វិនយកោវិទោ.

ទុក្កដំ វិហិតំ យស្មា, អាចរិយស្ស គណស្ស ច;

តស្មា ភិន្នាវ អាចរិយ-ឧបជ្ឈាយា វិសុំ ឥធាតិ.

ឩនវីសតិវស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សំវិធានសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឥធ ឯកតោឧបសម្បន្នា, សិក្ខមានា, សាមណេរីតិ ឥមា តិស្សោបិ សង្គហំ គច្ឆន្តិ, ឥមាសំ បន តិស្សន្នំ សមយោ រក្ខតិ, អយមិមាសំ, មាតុគាមស្ស ច វិសេសោតិ វេទិតព្ពំ.

សំវិធានសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ឧក្ខិត្តសម្ភោគសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘តំ ទិដ្ឋិំ អប្បដិនិស្សដ្ឋេនាតិ លទ្ធិនានាសំវាសកំ សន្ធាយា’’តិ លិខិតំ. តិចិត្តន្តិ ឯត្ថ វិបាកាព្យាកតចិត្តេន សហសេយ្យំ កប្បេយ្យាតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អញ្ញថា សចិត្តកត្តា សិក្ខាបទស្ស កិរិយាព្យាកតំ សន្ធាយ ន យុជ្ជតិ.

ឧក្ខិត្តសម្ភោគសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. កណ្ដកសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘អយំ សមណុទ្ទេសោ បារាជិកោ ហោតិ. សចេ តំ ទិដ្ឋិំ បដិនិស្សជ្ជតិ, សង្ឃស្ស អារោចេត្វា សង្ឃានុមតិយា បព្ពាជេតព្ពោ’’តិ បោរាណគណ្ឋិបទេ វុត្តំ, តំ ន យុត្តំ. ទណ្ឌកម្មនាសនា ហិ ឥធាធិប្បេតា. យទិ សោ បារាជិកោ ហោតិ, លិង្គនាសនា នាម សិយា. ‘‘តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’តិ ច ទិដ្ឋិ សត្ថរិ អសត្ថាទិទិដ្ឋិ ន ហោតិ. សចេ សា យស្ស ឧប្បជ្ជតិ, សោ បារាជិកោ ហោតិ, តស្មិម្បិ ឯវមេវ បដិបជ្ជិតព្ពំ, សំវរេ អតិដ្ឋន្តោ លិង្គនាសនាយ នាសេតព្ពោតិ (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ៤២៨) អាចរិយស្ស តក្កោ.

កណ្ដកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សប្បាណកវគ្គោ សត្តមោ.

៨. សហធម្មិកវគ្គោ

៤. បហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

អង្គេសុ ន មោក្ខាធិប្បាយតា វិយ អមរណាធិប្បាយតា វត្តព្ពាតិ ចេ? ន វត្តព្ពា. កស្មា? យោ ភិក្ខុ សយំ បហារំ ទាតុកាមោ, សោ អធិប្បាយេន តស្ស មរណេ បយោគវិរហោវាតិ កត្វា អមរណាធិការត្តា កេវលំ អមរណាធិប្បាយោ ឯវ សោតិ តា វិយ តា ន វុត្តា. មោក្ខាធិប្បាយស្ស បន កោបោ នត្ថិ, តស្មា អនាបត្តីតិ វុត្តំ.

បហារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. តលសត្តិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

តលមេវ តលសត្តិកំ. ‘‘បោថនសមត្ថដ្ឋេន សត្តិក’’ន្តិ ឯកេ. យស្មា បហរិតុកាមតាយ បហរតោ បុរិមេន បាចិត្តិយំ, កេវលំ ឧច្ចារេតុកាមតាយ ឧគ្គិរណមត្តេ កតេ ឥមិនា បាចិត្តិយំ. ឥមិនា បន វិរជ្ឈិត្វា បហារោ ទិន្នោ, តស្មា នបហរិតុកាមតាយ ទិន្នត្តា ទុក្កដំ. កិមិទំ ទុក្កដំ បហារបច្ចយា, ឧទាហុ ឧគ្គិរណបច្ចយាតិ? បហារបច្ចយា ឯវ ទុក្កដំ, បុរិមំ ឧគ្គិរណបច្ចយា បាចិត្តិយន្តិ សទុក្កដំ បាចិត្តិយំ យុជ្ជតិ. បុរិមញ្ហិ ឧគ្គិរណំ, បច្ឆា បហារោ. ន ច បច្ឆិមំ បហារំ និស្សាយ បុរិមំ ឧគ្គិរណំ អនាបត្តិវត្ថុកំ ភវិតុមរហតីតិ នោ តក្កោតិ (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ៤៥៦) អាចរិយោ.

តលសត្តិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា

បរោ កុក្កុច្ចំ ឧប្បាទេតុ វា, មា វា, តំ អប្បមាណំ. ‘‘កុក្កុច្ចុបាទន’’ន្តិ តតិយមង្គំ តស្ស អធិប្បាយវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ឧបស្សុតិសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឧបស្សុតិន្តិ យថា ឧបកុជ្ឈំ ‘‘សមីបកុជ្ឈ’’ន្តិ វុច្ចតិ, តថា ឧបស្សុតិ ‘‘សមីបស្សុតី’’តិ វេទិតព្ពា. យត្ថ ឋិតោ សុណាតិ, តំ ឋានន្តិ អត្ថោ. សុតីតិ បនេត្ថ បរេសំ វចនសទ្ទោ ច. សោ ហិ សុយ្យតីតិ សុតិ នាម. ឧបសុយ្យតិ វា ឯត្ថាតិ ឧបស្សុតិ. ឱកាសោ ហិ សុតិ នាម. ឥមេសំ សុត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘វចន’’ន្តិ បាឋសេសោ.

សមុដ្ឋានាទីនិ អតីតទ្វយសទិសានីតិ ន គហេតព្ពានិ. ថេយ្យសត្ថសមុដ្ឋានំ. សិយា កិរិយំ គន្ត្វា សវនេ. សិយា អកិរិយំ ឋិតដ្ឋានំ អាគន្ត្វា វទន្តានំ អជានាបនវសេន សមុដ្ឋានតោ. ‘‘សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទន’’ន្តិ លិខិតំ.

ឧបស្សុតិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. កម្មប្បដិពាហនសិក្ខាបទវណ្ណនា