១០. កយវិក្កយសិក្ខាបទវណ្ណនា

អសន្តេ បាចិត្តិយំ ទេសេតព្ពមេវាតិ ឯត្ថ កិំ សុទ្ធិកំ បាចិត្តិយំ, ឧទាហុ និស្សគ្គិយន្តិ? និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយមេវ.

កយវិក្កយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តត្រិទំ បកិណ្ណកំ

អដ្ឋមសិក្ខាបទំ បរេន អត្តនោ អត្ថាយ ទិយ្យមានស្ស វា បារិវត្តកភាវេន ទិយ្យមានស្ស វា បំសុកូលស្ស វា រូបិយស្ស ឧគ្គណ្ហនឧគ្គណ្ហាបនសាទិយនានិ បដិក្ខិបតិ.

នវមំ បរស្ស វា អត្តនោ វា រូបិយបរិវត្តនំ បដិក្ខិបតិ.

ទសមំ អរូបិយបរិវត្តនំ. ‘‘អរូបិយេ អរូបិយសញ្ញី បញ្ចន្នំ សហ អនាបត្តី’’តិ (បារា. ៥៩១; វិ. វិ. ដី. ១.៥៩១; វជិរ. ដី. បារាជិក ៥៨៧) ច វចនំ ឥតរេហិ សហ អាបត្តីតិ ទីបេតិ. អរូបិយញ្ច ទុក្កដវត្ថុ. តស្មា តស្ស បរិវត្តនេ សតិ និស្សគ្គិយន្តិ ឯកន្តេន វុត្តំ. បញ្ចន្នំ សហ ទុក្កដវត្ថូនំ បរិវត្តនេ អនាបត្តិប្បសង្គតោ អនាបត្តិ ឯវាតិ បោរាណាតិ ចេ? ន, កប្បិយវត្ថូនំយេវ តត្ថ អាគតត្តា. យទិ កប្បិយវត្ថុ និស្សគ្គិយំ, បគេវ ទុក្កដវត្ថូតិ ចេ? ន, អាបត្តិគរុកលហុកភាវេន វត្ថុគរុកលហុកនិយមាភាវតោ.

និស្សគ្គិយវត្ថុតោ ហិ មុត្តាមណិវេឡុរិយាទិ មហគ្ឃប្បហោនកម្បិ ទុក្កដវត្ថូតិ កត្វា និស្សគ្គិយវត្ថុតោ មុត្តាទិ លហុកំ ហោតិ. លហុកេបិ វត្ថុស្មិំ យថេវ ទុក្កដវត្ថុនោ បដិគ្គហណេ ទុក្កដំ, តថេវ តស្ស វា តេន វា ចេតាបនេបិ ទុក្កដំ យុត្តន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៨៩) អដ្ឋកថាចរិយា.

អថ វា យំ វុត្តំ ‘‘កប្បិយវត្ថូនំយេវ តត្ថ អាគតត្តា’’តិ, តត្ថ កិញ្ចាបិ ទុក្កដវត្ថូនិបិ អធិប្បេតានិ, ន បន បាឡិយំ វុត្តានិ អនាបត្តិវារប្បសង្គភយាតិ វុត្តំ ហោតិ. មុត្តាទីសុបិ វុត្តេសុ អនាបត្តិយំ កប្បិយការកស្ស អាចិក្ខតិ, ‘‘ឥទំ មុត្តាទិ អម្ហាកំ អត្ថិ, អម្ហាកញ្ច ឥមិនា ច ឥមិនា ច វេឡុរិយាទិនា អត្ថោ’’តិ ភណតិ, ទសមេន អាបជ្ជតីតិ អធិប្បាយោ សិយា. យស្មា ច ឥទំ កប្បិយការកស្ស អាចិក្ខនាទិសំវោហារោ ច, តស្មា តំ នវមេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. កិញ្ចាបិ កយវិក្កយេវ ហោតិ កប្បិយវត្ថូហិ អនុញ្ញាតំ, ឥមិនាវ នយេន កិញ្ចាបិ ទុក្កដវត្ថុបិ ទសមេ អធិប្បេតំ អាបជ្ជតិ, អដ្ឋកថាវិរោធតោ បន នាធិប្បេតមិច្ចេវ គហេតព្ពោ.

កា បនេត្ថ ការណច្ឆាយាតិ, បញ្ចន្នំ សហ តត្ថ អនាបត្តិប្បសង្គតោ អនាបត្តិ ឯវាតិ ចេ? ន, តត្ថ អនាគតត្តា. អនាគតការណា វុត្តន្តិ ចេ? ន, បញ្ចន្នំ សហ អាបត្តិវត្ថុកស្ស អនាបត្តិវារលាភេ វិសេសការណាភាវា, អកប្បិយត្តា បញ្ចន្នំ សហាបិ អាបត្តិយា ភវិតព្ពន្តិ សិទ្ធោ អដ្ឋកថាវាទោ.

អបរោ នយោ – យទិ ទុក្កដវត្ថុនា កយវិក្កយេ និស្សគ្គិយំ, កប្បិយវត្ថុម្ហិ វុត្តបរិយាយោ តត្ថ លព្ភេយ្យ, ន បន លព្ភតីតិ នវមេ ឯវ តានិ វត្តព្ពានិ. តស្មា សំវោហារោ នាម កយវិក្កយោបិ អញ្ញថា បរិវត្តនំ បរិយាទិយិត្វា បវត្តោ, កយវិក្កយញ្ច មោចេត្វា ‘‘ឥមិនា ឥមំ ទេហី’តិ ចេតាបេតិ, វដ្ដតី’’តិ អវត្វា ទសមស្ស អនាបត្តិវារេ វុត្តនយេនេវ តេសំ បរិវត្តនេ និស្សគ្គិយានុមតិវិរោធតោ អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេនេវ ទុក្កដវត្ថុនា ចេតាបនេ ទុក្កដមេវ. នេសំ កយវិក្កយេន និស្សគ្គិយន្តិ ចេ? ន, សព្ពស្សបិ កយវិក្កយត្តា. តេនេវ វុត្តំ ‘‘អន្ធកដ្ឋកថាយំ បន ‘សចេ កយវិក្កយំ សមាបជ្ជេយ្យ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’ន្តិ ភាសិតំ, តំ ទុព្ភាសិតំ. កស្មា? ន ហិ ទានគ្គហណតោ អញ្ញោ កយវិក្កយោ នាម អត្ថី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៨៩), អត្តនោ មតិយា កយវិក្កយលក្ខណសម្មតេ ទសមស្ស អនាបត្តិវារេ វុត្តនយេនេវ តេសំ បរិវត្តនេ និស្សគ្គិយានុមតិវិរោធតោ ច. ភវតុ វា អត្តនោ បដិសិទ្ធមិទំ ការណំ, ទសមេ អវស្សមេវ ជានិតព្ពានីតិ តានិ កយវិក្កយានេវាតិ តេសំ និស្សគ្គិយភាវញ្ច គតានីតិ ឯវម្បិ សិទ្ធោ អដ្ឋកថាវាទោ.

ឯត្ថាហុ បោរាណា – ‘‘អត្តនោ សន្តកំ រូបិយំ បរហត្ថគតំ ករោតិ អជ្ឈាចរតិ, ទុក្កដំ. បរស្ស រូបិយំ អត្តនោ ហត្ថគតំ ករោតិ, អដ្ឋមេន និស្សគ្គិយំ. ឧគ្គហិតវត្ថុបរិវត្តនេ កថំ ជាតំ? អព្ពោហារិកំ ជាតំ. អថ បរស្ស រូបិយំ អត្តនោ ហត្ថគតំ បឋមំ ករោតិ, រូបិយប្បដិគ្គហណស្ស កតត្តា អដ្ឋមេន និស្សគ្គិយំ. អត្តនោ សន្តកំ រូបិយំ បរស្ស ហត្ថគតំ បច្ឆា ករោតិ, សំវោហារេន និស្សគ្គិយ’’ន្តិ. ‘‘រូបិយស្ស គហណមត្តេន អដ្ឋមេន អាបត្តិ, បច្ឆា បរិវត្តនេ នវមេនា’’តិ ហិ តត្ថ វុត្តំ, តំ បន យុត្តំ. ‘‘អជ្ឈាចរតិ, ទុក្កដ’’ន្តិ ទុវុត្តំ. ទុក្កដស្ស អនិយមប្បសង្គតោ និស្សជ្ជនវិធានេសុ ទស្សិតោវ. កិំ វុត្តំ ហោតិ – យទិ ទ្វីហិ និស្សគ្គិយេហិ ភវិតព្ពំ, និស្សជ្ជនវិធានេ ‘‘អហំ, ភន្តេ, រូបិយំ បដិគ្គហេសិំ, នានាប្បការកញ្ច រូបិយសំវោហារំ សមាបជ្ជិ’’ន្តិ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ ‘‘រូបិយំ ចេតាបេតី’’តិ សព្ពត្ថ បាឡិយំ រូបិយប្បដិគ្គហណស្ស វុត្តត្តា.

ឯត្តាវតា យំ បោរាណគណ្ឋិបទេ វុត្តំ ‘‘ទុក្កដវត្ថុនា កយវិក្កយំ បរិហរន្តេន ចតូសុ និស្សគ្គិយវត្ថូសុ ឯកេកស្មិំ គហិតេ អដ្ឋមេន និស្សគ្គិយំ ហោតិ. ទុក្កដវត្ថុនា ទុក្កដវត្ថុន្តិ ‘‘ឥមិនា ឥទំ ទេហី’’តិ គហិតេ តេនេវ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. ‘‘កយវិក្កយម្បិ នីហរិត្វា គហិតេ ទុក្កដំ, ចេតាបិតរូបិយគ្គហណេ អដ្ឋមេន, បរិវត្តនេ នវមេនាតិអាទិនា អត្តនា អនុគ្គហេត្វា កប្បិយវសេន នីហរិត្វា បញ្ចហិ សហធម្មិកេហិ សទ្ធិំ បរិវត្តេតុំ វដ្ដតី’’តិ, តំ វិសោធិតំ ហោតិ. អបរម្បិ តត្ថ វុត្តំ ‘‘និស្សជ្ជិតព្ពេ អសតិ កថំ បាចិត្តិយំ, ទុន្និស្សដ្ឋរូបិយម្បិ ‘ន ឆឌ្ឌេតី’តិ វទន្តស្ស វិស្សដ្ឋោ ឧបាសកោ តំ គហេត្វា អញ្ញំ ចេ ភិក្ខុនោ ទេតិ, កប្បតី’’តិ, តញ្ច ទុវុត្តំ. ន ហិ គហិតត្តា តតោ អញ្ញំ វត្ថុ ហោតិ. បុន អបរញ្ច តត្ថ វុត្តំ ‘‘ឥមំ ‘គណ្ហាហី’តិ វទន្តស្ស សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតទុក្កដំ, ‘ឯតំ ទេហី’តិ វទន្តស្ស វិញ្ញត្តិទុក្កដ’’ន្តិ, តញ្ច ទុវុត្តំ. តត្ថ ហិ បយោគទុក្កដំ យុត្តំ វិយ បញ្ញាយតិ.

បកិណ្ណកំ និដ្ឋិតំ.

ឯឡកលោមវគ្គោ ទុតិយោ.