២. ឯឡកលោមវគ្គោ

១. កោសិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

ការាបេយ្យាតិ អត្តនោ ច បរស្ស ច ឧភិន្នញ្ច កោសិយំ ឯកតោ គណ្ហិត្វា វុត្តំ, ឧភោ វា ឯកតោ ករោន្តីតិ អត្ថតោ វេទិតព្ពំ. តត្ថ អត្តនា កតំ ចេ, ‘‘និស្សជ្ជនកាលេ សយំ កតំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ វត្តព្ពំ. ឧភោហិ ចេ កតំ, យថាបាឡិមេវ.

កោសិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សុទ្ធកាឡកសិក្ខាបទវណ្ណនា

យថា បឋមេ ‘‘ឯកេនបិ កោសិយំសុនា’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. កោសិយសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ, តថា ឥធ ‘‘ឯកេនបិ អញ្ញេន អមិស្សិតាន’’ន្តិ វចនាភាវតោ អញ្ញេន មិស្សភាវេ សតិបិ អបញ្ញាយមានរូបកំ ចេ, ‘‘សុទ្ធកាឡក’’មិច្ចេវ វុច្ចតីតិ វទន្តិ.

សុទ្ធកាឡកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ទ្វេភាគសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘តុលយិត្វា’’តិ វចនតោ យថា តុលាធារណាយ កាឡកាធិកា ន ហោន្តិ, តថា កាឡកានំ ទ្វេ ភាគា គហេតព្ពា ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន. ‘‘ឯកស្សាបិ កាឡកលោមស្ស អតិរេកភាវេ និស្សគ្គិយន្តិ វចនំ តុលាធារណាយ កិញ្ចាបិ ន សមេតិ, អចិត្តកត្តា បន សិក្ខាបទស្ស បុព្ពេ តុលាយ ធារយិត្វា ឋបិតេសុ ឯកម្បិ លោមំ តត្ថ បតេយ្យ, និស្សគ្គិយន្តិ អយមធិប្បាយោតិ នោ តក្កោ’’តិ អាចរិយោ. វុត្តបរិច្ឆេទេន អគ្គហណំ អកិរិយា, សន្ថតករណំ កិរិយា.

ទ្វេភាគសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ឆព្ពស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘ឱរេន ចេ ឆន្នំ វស្សាន’’ន្តិ វុត្តត្តា ឆព្ពស្សេ បរិបុណ្ណេ កាតុំ វដ្ដតីតិ និដ្ឋានទិវសតោ បដ្ឋាយ ឆន្នំ វស្សានំ បរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ. យានិ បនេត្ថ អតិរេកឆព្ពស្សវសេន វា សម្មុតិវសេន វា កតានិ, សព្ពានិ តានិ ឯកតោ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដន្តីតិ. គិលានស្ស ច ឯកំ នប្បហោតីតិ អនេកម្បិ វដ្ដតិ. យតោ បដ្ឋាយ រោគស្ស មន្ទតាយ សន្ថតំ អាទាយ គន្តុំ សក្កោតិ, តតោ បដ្ឋាយ សម្មុតិ វា រោគោ វា ន រក្ខតីតិ ឯកេ. អបិច ឆវស្សពុទ្ធនិម្មលំ សិក្ខាបទំ វិចារេតុំ គម្ភីរត្តា. តស្មា ឆវស្សេ កម្មំ កតន្តិ.

ឆព្ពស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. និសីទនសិក្ខាបទវណ្ណនា

កស្មា បនេត្ថ ‘‘សន្ថតំ បន ភិក្ខុនា’’តិ សិក្ខាបទំ អបញ្ញបេត្វា ‘‘និសីទនសន្ថត’’ន្តិ បញ្ញត្តំ, ននុ ឯត្ថ ការណេន ភវិតព្ពន្តិ? អត្ថិ ការណំ, ចីវរសញ្ញិតាយ សន្ថតានំ ឧជ្ឈិតត្តា តេសំ អចីវរភាវទស្សនត្ថំ តថា បញ្ញត្តំ ភគវតាតិ វុត្តំ ហោតិ. តស្មា តេ ភិក្ខូ តេចីវរិកធុតង្គភេទភយា សន្ថតេ ចតុត្ថចីវរសញ្ញិតាយ សន្ថតានិ ឧជ្ឈិត្វា តេរស ធុតង្គានិ សមាទយិំសុ, ភគវា ច តេសំ សន្ថតំ អនុជានិ. តតោ តេសំ ភិក្ខូនំ ឯវំ ហោតិ ‘‘និសីទនចីវរសណ្ឋានម្បេតំ និសីទនសន្ថតំ នោ ភគវតា អនុញ្ញាតំ ចតុត្ថចីវរភាវេន, បគេវ កតសន្ថតំ វា’’តិ. តតោ ‘‘សន្ថតេ តេសំ ចីវរសញ្ញិតា ន ភវិស្សតី’’តិ តទត្ថំ ភគវតា ‘‘សន្ថត’’ន្តិ អបញ្ញបេត្វា ‘‘និសីទនសន្ថត’’ន្តិ បញ្ញត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ឥមេសុ បន បញ្ចសុ សន្ថតេសុ បុរិមានិ តីណិ វិនយកម្មំ កត្វា បដិលភិត្វាបិ បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដន្តិ អកប្បិយត្តា, បច្ឆិមានិ ទ្វេ វដ្ដន្តីតិ (វជិរ. ដី. បារាជិក ៥៦៦-៥៦៧) លិខិតំ. កថំ បញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘អនាបត្តិ អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជតី’’តិ (បារា. ៥៧០) វចនតោតិ វេទិតព្ពំ.

និសីទនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឯឡកលោមសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នស្សា’’តិ ឥមិនា បកតិយា ទីឃមគ្គំ បដិបន្នស្ស ឧប្បន្នានិបិ តិយោជនបរមមេវ ហរិតព្ពានិ, បគេវ អប្បដិបន្នស្សាតិ ទស្សេតិ. បដិបន្នស្ស ចេ, អទ្ធានំ នាម បដិបន្នស្ស អកាមា វស្សំវុដ្ឋភិក្ខុនិយា មគ្គប្បដិបត្តិ វិយាតិ ទស្សេតិ. អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នស្ស និស្សគ្គិយន្តិ វា សម្ពន្ធោ. តេនេវ វាសាធិប្បាយស្ស បដិប្បស្សទ្ធគមនុស្សាហត្តា ‘‘អប្បដិបន្នោ’’តិ សង្ខំ គតស្ស អនាបត្តីតិ សិទ្ធំ. ឥមស្មិំ បន អត្ថវិកប្បេ ‘‘ភិក្ខុនោ បនេវ ឯឡកលោមានិ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ…បេ… អសន្តេបិ ហារកេ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នស្ស និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ យោជនា វេទិតព្ពា. យស្មា វា ឯឡកលោមានំ ឧប្បត្តិដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ តិយោជនបរមតា អធិប្បេតា, មគ្គំ អប្បដិបន្នស្ស ច តិយោជនបរមតា នត្ថិ, តស្មា ‘‘អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នស្ស ឧប្បជ្ជេយ្យុ’’ន្តិ វុត្តំ. តេន អច្ឆិន្នំ បដិលភិត្វា ហរតោ ច អនាបត្តីតិ សិទ្ធំ. បដិលាភោ ហិ តេសំ ឧប្បត្តិ នាមាតិ.

‘‘អាកង្ខមានេន ភិក្ខុនា បដិគ្គហេតព្ពានី’’តិ ឥមិនា អត្តនា បដិគ្គហិតានំយេវ តិយោជនាតិក្កមេ អាបត្តីតិ ទស្សេតិ. តេន អនាកង្ខមានេន បរសន្តកានិ បដិគ្គហិតានិ ហរន្តស្ស អនាបត្តីតិ សិទ្ធំ.

អង្គេសុ ‘‘អត្តនោ សន្តកតា’’តិ នត្ថិ, អយមត្ថោ ‘‘ភិក្ខុនោ ឧប្បជ្ជេយ្យុ’’ន្តិ ឥមិនា, ‘‘អច្ឆិន្នំ បដិលភិត្វា’’តិ ឥមិនា ច ទីបិតោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. បោរាណគណ្ឋិបទេ ច ‘‘អញ្ញំ ភិក្ខុំ ហរាបេន្តោ គច្ឆតិ ចេ, ទ្វិន្នម្បិ អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ. តស្មា ទ្វេ ភិក្ខូ តិយោជនបរមំ បត្វា អញ្ញមញ្ញស្ស ភណ្ឌំ បរិវត្តេត្វា ចេ ហរន្តិ, អនាបត្តីតិ សិទ្ធំ.

តិយោជនបរមំ សហត្ថា ហរិតព្ពានីតិ តិយោជនបរមមេវ អត្តនា ហរិតព្ពានិ, តំ កិមត្ថន្តិ? សីមាយ ឯតបរមតោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិយោជនបរមំ សីមំ សម្មន្និតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១៤០). វាសាធិប្បាយេន, បច្ចាគមនាធិប្បាយេន វា គច្ឆតោ ឯតបរមតា ច. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ អតិមហតិយោ សីមាយោ សម្មន្នន្តិ…បេ… ភិក្ខូ ឧបោសថំ អាគច្ឆន្តា ឧទ្ទិស្សមានេបិ បាតិមោក្ខេ អាគច្ឆន្តិ, ឧទ្ទិដ្ឋមត្តេបិ អាគច្ឆន្តិ, អន្តរាបិ បរិវសន្តី’’តិ (មហាវ. ១៤០).

អសន្តេ ហារកេតិ អាណត្តិយា ហារកេ អសតិ. កម្ពលស្ស ឧបរិ និសីទិត្វា គច្ឆន្តស្ស សចេ ឯកម្បិ លោមំ ចីវរេ លគ្គំ ហោតិ, តិយោជនាតិក្កមេ អាបត្តិ ឯវ កម្ពលតោ វិជដិតត្តាតិ លិខិតំ. តំ កម្ពលស្ស បដិគ្គហិតត្តា អត្តនោ អត្ថាយ បដិគ្គហិតមេវ ហោតីតិ យុត្តំ.

ឯឡកលោមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ជាតរូបសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘និព្ពត្តរុក្ខច្ឆាយាបិ រុក្ខបរិច្ឆេទំ អនតិក្កន្តា’’តិ លិខិតំ.

ជាតរូបសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

ជាតរូបរជតបរិវត្តនន្តិ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន វុត្តំ.

រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. កយវិក្កយសិក្ខាបទវណ្ណនា

អសន្តេ បាចិត្តិយំ ទេសេតព្ពមេវាតិ ឯត្ថ កិំ សុទ្ធិកំ បាចិត្តិយំ, ឧទាហុ និស្សគ្គិយន្តិ? និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយមេវ.

កយវិក្កយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តត្រិទំ បកិណ្ណកំ

អដ្ឋមសិក្ខាបទំ បរេន អត្តនោ អត្ថាយ ទិយ្យមានស្ស វា បារិវត្តកភាវេន ទិយ្យមានស្ស វា បំសុកូលស្ស វា រូបិយស្ស ឧគ្គណ្ហនឧគ្គណ្ហាបនសាទិយនានិ បដិក្ខិបតិ.

នវមំ បរស្ស វា អត្តនោ វា រូបិយបរិវត្តនំ បដិក្ខិបតិ.

ទសមំ អរូបិយបរិវត្តនំ. ‘‘អរូបិយេ អរូបិយសញ្ញី បញ្ចន្នំ សហ អនាបត្តី’’តិ (បារា. ៥៩១; វិ. វិ. ដី. ១.៥៩១; វជិរ. ដី. បារាជិក ៥៨៧) ច វចនំ ឥតរេហិ សហ អាបត្តីតិ ទីបេតិ. អរូបិយញ្ច ទុក្កដវត្ថុ. តស្មា តស្ស បរិវត្តនេ សតិ និស្សគ្គិយន្តិ ឯកន្តេន វុត្តំ. បញ្ចន្នំ សហ ទុក្កដវត្ថូនំ បរិវត្តនេ អនាបត្តិប្បសង្គតោ អនាបត្តិ ឯវាតិ បោរាណាតិ ចេ? ន, កប្បិយវត្ថូនំយេវ តត្ថ អាគតត្តា. យទិ កប្បិយវត្ថុ និស្សគ្គិយំ, បគេវ ទុក្កដវត្ថូតិ ចេ? ន, អាបត្តិគរុកលហុកភាវេន វត្ថុគរុកលហុកនិយមាភាវតោ.

និស្សគ្គិយវត្ថុតោ ហិ មុត្តាមណិវេឡុរិយាទិ មហគ្ឃប្បហោនកម្បិ ទុក្កដវត្ថូតិ កត្វា និស្សគ្គិយវត្ថុតោ មុត្តាទិ លហុកំ ហោតិ. លហុកេបិ វត្ថុស្មិំ យថេវ ទុក្កដវត្ថុនោ បដិគ្គហណេ ទុក្កដំ, តថេវ តស្ស វា តេន វា ចេតាបនេបិ ទុក្កដំ យុត្តន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៨៩) អដ្ឋកថាចរិយា.

អថ វា យំ វុត្តំ ‘‘កប្បិយវត្ថូនំយេវ តត្ថ អាគតត្តា’’តិ, តត្ថ កិញ្ចាបិ ទុក្កដវត្ថូនិបិ អធិប្បេតានិ, ន បន បាឡិយំ វុត្តានិ អនាបត្តិវារប្បសង្គភយាតិ វុត្តំ ហោតិ. មុត្តាទីសុបិ វុត្តេសុ អនាបត្តិយំ កប្បិយការកស្ស អាចិក្ខតិ, ‘‘ឥទំ មុត្តាទិ អម្ហាកំ អត្ថិ, អម្ហាកញ្ច ឥមិនា ច ឥមិនា ច វេឡុរិយាទិនា អត្ថោ’’តិ ភណតិ, ទសមេន អាបជ្ជតីតិ អធិប្បាយោ សិយា. យស្មា ច ឥទំ កប្បិយការកស្ស អាចិក្ខនាទិសំវោហារោ ច, តស្មា តំ នវមេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. កិញ្ចាបិ កយវិក្កយេវ ហោតិ កប្បិយវត្ថូហិ អនុញ្ញាតំ, ឥមិនាវ នយេន កិញ្ចាបិ ទុក្កដវត្ថុបិ ទសមេ អធិប្បេតំ អាបជ្ជតិ, អដ្ឋកថាវិរោធតោ បន នាធិប្បេតមិច្ចេវ គហេតព្ពោ.

កា បនេត្ថ ការណច្ឆាយាតិ, បញ្ចន្នំ សហ តត្ថ អនាបត្តិប្បសង្គតោ អនាបត្តិ ឯវាតិ ចេ? ន, តត្ថ អនាគតត្តា. អនាគតការណា វុត្តន្តិ ចេ? ន, បញ្ចន្នំ សហ អាបត្តិវត្ថុកស្ស អនាបត្តិវារលាភេ វិសេសការណាភាវា, អកប្បិយត្តា បញ្ចន្នំ សហាបិ អាបត្តិយា ភវិតព្ពន្តិ សិទ្ធោ អដ្ឋកថាវាទោ.

អបរោ នយោ – យទិ ទុក្កដវត្ថុនា កយវិក្កយេ និស្សគ្គិយំ, កប្បិយវត្ថុម្ហិ វុត្តបរិយាយោ តត្ថ លព្ភេយ្យ, ន បន លព្ភតីតិ នវមេ ឯវ តានិ វត្តព្ពានិ. តស្មា សំវោហារោ នាម កយវិក្កយោបិ អញ្ញថា បរិវត្តនំ បរិយាទិយិត្វា បវត្តោ, កយវិក្កយញ្ច មោចេត្វា ‘‘ឥមិនា ឥមំ ទេហី’តិ ចេតាបេតិ, វដ្ដតី’’តិ អវត្វា ទសមស្ស អនាបត្តិវារេ វុត្តនយេនេវ តេសំ បរិវត្តនេ និស្សគ្គិយានុមតិវិរោធតោ អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេនេវ ទុក្កដវត្ថុនា ចេតាបនេ ទុក្កដមេវ. នេសំ កយវិក្កយេន និស្សគ្គិយន្តិ ចេ? ន, សព្ពស្សបិ កយវិក្កយត្តា. តេនេវ វុត្តំ ‘‘អន្ធកដ្ឋកថាយំ បន ‘សចេ កយវិក្កយំ សមាបជ្ជេយ្យ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’ន្តិ ភាសិតំ, តំ ទុព្ភាសិតំ. កស្មា? ន ហិ ទានគ្គហណតោ អញ្ញោ កយវិក្កយោ នាម អត្ថី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៨៩), អត្តនោ មតិយា កយវិក្កយលក្ខណសម្មតេ ទសមស្ស អនាបត្តិវារេ វុត្តនយេនេវ តេសំ បរិវត្តនេ និស្សគ្គិយានុមតិវិរោធតោ ច. ភវតុ វា អត្តនោ បដិសិទ្ធមិទំ ការណំ, ទសមេ អវស្សមេវ ជានិតព្ពានីតិ តានិ កយវិក្កយានេវាតិ តេសំ និស្សគ្គិយភាវញ្ច គតានីតិ ឯវម្បិ សិទ្ធោ អដ្ឋកថាវាទោ.

ឯត្ថាហុ បោរាណា – ‘‘អត្តនោ សន្តកំ រូបិយំ បរហត្ថគតំ ករោតិ អជ្ឈាចរតិ, ទុក្កដំ. បរស្ស រូបិយំ អត្តនោ ហត្ថគតំ ករោតិ, អដ្ឋមេន និស្សគ្គិយំ. ឧគ្គហិតវត្ថុបរិវត្តនេ កថំ ជាតំ? អព្ពោហារិកំ ជាតំ. អថ បរស្ស រូបិយំ អត្តនោ ហត្ថគតំ បឋមំ ករោតិ, រូបិយប្បដិគ្គហណស្ស កតត្តា អដ្ឋមេន និស្សគ្គិយំ. អត្តនោ សន្តកំ រូបិយំ បរស្ស ហត្ថគតំ បច្ឆា ករោតិ, សំវោហារេន និស្សគ្គិយ’’ន្តិ. ‘‘រូបិយស្ស គហណមត្តេន អដ្ឋមេន អាបត្តិ, បច្ឆា បរិវត្តនេ នវមេនា’’តិ ហិ តត្ថ វុត្តំ, តំ បន យុត្តំ. ‘‘អជ្ឈាចរតិ, ទុក្កដ’’ន្តិ ទុវុត្តំ. ទុក្កដស្ស អនិយមប្បសង្គតោ និស្សជ្ជនវិធានេសុ ទស្សិតោវ. កិំ វុត្តំ ហោតិ – យទិ ទ្វីហិ និស្សគ្គិយេហិ ភវិតព្ពំ, និស្សជ្ជនវិធានេ ‘‘អហំ, ភន្តេ, រូបិយំ បដិគ្គហេសិំ, នានាប្បការកញ្ច រូបិយសំវោហារំ សមាបជ្ជិ’’ន្តិ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ ‘‘រូបិយំ ចេតាបេតី’’តិ សព្ពត្ថ បាឡិយំ រូបិយប្បដិគ្គហណស្ស វុត្តត្តា.

ឯត្តាវតា យំ បោរាណគណ្ឋិបទេ វុត្តំ ‘‘ទុក្កដវត្ថុនា កយវិក្កយំ បរិហរន្តេន ចតូសុ និស្សគ្គិយវត្ថូសុ ឯកេកស្មិំ គហិតេ អដ្ឋមេន និស្សគ្គិយំ ហោតិ. ទុក្កដវត្ថុនា ទុក្កដវត្ថុន្តិ ‘‘ឥមិនា ឥទំ ទេហី’’តិ គហិតេ តេនេវ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. ‘‘កយវិក្កយម្បិ នីហរិត្វា គហិតេ ទុក្កដំ, ចេតាបិតរូបិយគ្គហណេ អដ្ឋមេន, បរិវត្តនេ នវមេនាតិអាទិនា អត្តនា អនុគ្គហេត្វា កប្បិយវសេន នីហរិត្វា បញ្ចហិ សហធម្មិកេហិ សទ្ធិំ បរិវត្តេតុំ វដ្ដតី’’តិ, តំ វិសោធិតំ ហោតិ. អបរម្បិ តត្ថ វុត្តំ ‘‘និស្សជ្ជិតព្ពេ អសតិ កថំ បាចិត្តិយំ, ទុន្និស្សដ្ឋរូបិយម្បិ ‘ន ឆឌ្ឌេតី’តិ វទន្តស្ស វិស្សដ្ឋោ ឧបាសកោ តំ គហេត្វា អញ្ញំ ចេ ភិក្ខុនោ ទេតិ, កប្បតី’’តិ, តញ្ច ទុវុត្តំ. ន ហិ គហិតត្តា តតោ អញ្ញំ វត្ថុ ហោតិ. បុន អបរញ្ច តត្ថ វុត្តំ ‘‘ឥមំ ‘គណ្ហាហី’តិ វទន្តស្ស សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតទុក្កដំ, ‘ឯតំ ទេហី’តិ វទន្តស្ស វិញ្ញត្តិទុក្កដ’’ន្តិ, តញ្ច ទុវុត្តំ. តត្ថ ហិ បយោគទុក្កដំ យុត្តំ វិយ បញ្ញាយតិ.

បកិណ្ណកំ និដ្ឋិតំ.

ឯឡកលោមវគ្គោ ទុតិយោ.