៩. ទុតិយឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទុតិយឧបក្ខដេន កិំ បយោជនន្តិ ចេ? នត្ថិ បយោជនំ, កេវលំ អដ្ឋុប្បត្តិវសេន បន បញ្ញត្តំ ភិក្ខុនិយា រហោនិសជ្ជសិក្ខាបទំ វិយ. ឯវំ សន្តេ សង្គីតិការកេហិ សង្គីតិំ អនារោបេតព្ពំ ភវេយ្យ វិនាបិ តេន តទត្ថសិទ្ធិតោ, អនិស្សរត្តា, អនារោបេតុំ អនុញ្ញាតត្តា ច. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អាកង្ខមានោ, អានន្ទ, សង្ឃោ…បេ… សមូហនេយ្យា’’តិ (ទី. និ. ២.២១៦; ចូឡវ. ៤៤១). ឥទំ សព្ពមការណំ. ន ហិ ពុទ្ធា អប្បយោជនំ វចនំ និច្ឆារេន្តិ, បគេវ សិក្ខាបទំ. តេនេវាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥទញ្ហិ បុរិមស្ស អនុបញ្ញត្តិសទិស’’ន្តិអាទិ. អនុបញ្ញត្តិ ច និប្បយោជនំ នត្ថិ. តំសទិសញ្ចេតំ, ន និប្បយោជនន្តិ ទស្សិតំ ហោតិ. ឯវំ សន្តេ កោ បនេត្ថ អត្ថវិសេសោតិ? តតោ អាហ ‘‘កេវលំ តត្ថ ឯកស្ស បីឡា កតា, ឥធ ទ្វិន្នំ, អយមេត្ថ វិសេសោ’’តិ. ឥមិនា អត្ថវិសេសេន កោ បនញ្ញោ អតិរេកត្ថោ ទស្សិតោតិ? បោរាណគណ្ឋិបទេ តាវ វុត្តំ ‘‘ឯកស្មិម្បិ វត្ថុស្មិំ ឧភិន្នម្បិ បីឡា កាតុំ ន វដ្ដតីតិ អយមតិរេកត្ថោ ទស្សិតោ’’តិ. តេនេតំ ទីបេតិ ‘‘ន កេវលំ បដិលទ្ធចីវរគណនាយ ឯវ អាបត្តិគណនា, បីឡិតបុគ្គលសង្ខាតវត្ថុគណនាយបី’’តិ.

ហោន្តិ ចេត្ថ –

‘‘វត្ថុតោ គណនាយបិ, សិយា អាបត្តិ នេកតា;

ឥតិ សន្ទស្សនត្ថញ្ច, ទុតិយូបក្ខដំ ឥធ.

‘‘កាយសំសគ្គសិក្ខាយ, វិភង្គេ វិយ កិន្តេតំ;

ឯកិត្ថិយាបិ នេកតា, អាបត្តីនំ បយោគតោ’’តិ. (វជិរ. ដី. បារាជិក ៥៣២);

អបិចេតំ សិក្ខាបទំ តំជាតិកេសុ សិក្ខាបទេសុ សព្ពេសុបិ គហេតព្ពវិនិច្ឆយស្ស ទស្សនប្បយោជនន្តិ វេទិតព្ពំ. អាហ ច –

‘‘អញ្ញាតិកាយ ពហុតាយ វិមិស្សតាយ;

អាបត្តិយាបិ ពហុតា ច វិមិស្សតា ច;

ឥច្ចេវមាទិវិធិសម្ភវទស្សនត្ថំ;

សត្ថា ឧបក្ខដមិទំ ទុតិយំ អវោចា’’តិ. (វជិរ. ដី. បារាជិក ៥៣២);

តស្សាយំ សង្ខេបតោ អធិប្បាយបុព្ពង្គមា វិចារណា – បុរាណចីវរំ ឯកមេវ ភិក្ខុ ភិក្ខុនីហិ ទ្វីហិ, ពហូហិ វា ធោវាបេតិ, ភិក្ខុនិគណនាយ បាចិត្តិយគណនា. តថា ទ្វិន្នំ, ពហូនំ វា សាធារណំ ឯកមេវ ចីវរំ អញ្ញត្រ បារិវត្តកា បដិគ្គណ្ហាតិ, ឥធាបិ តថា ទ្វិន្នំ, ពហូនំ វា សាធារណមេកំ វិញ្ញាបេតិ, វិញ្ញត្តបុគ្គលគណនាយ អាបត្តិគណនា. តថា អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសុ សិក្ខាបទេសុ នយោ នេតព្ពោ. អយំ តាវ ពហុតាយ នយោ.

វិមិស្សតាយ បន ញាតិកាយ, អញ្ញាតិកាយ ច ឯកំ ធោវាបេតិ, ឯកតោ និដ្ឋាបនេ ឯកំ បាចិត្តិយំ. អថ ញាតិកា បឋមំ ថោកំ ធោវិត្វា ឋិតា, បុន អញ្ញាតិកា សុធោតំ ករោតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. អថ អញ្ញាតិកា បឋមំ ធោវតិ, បច្ឆា ញាតិកា សុធោតំ ករោតិ, អញ្ញាតិកាយ បយោគវសេន ភិក្ខុនោ ទុក្កដមេវ. អញ្ញាតិកាយ, ញាតិកាយ ច អញ្ញាតិកសញ្ញី, វេមតិកោ, ញាតិកសញ្ញី វា ធោវាបេតិ, យថាវុត្តនយេន និស្សគ្គិយទុក្កដាទិអាបត្តិភេទគណនា វេទិតព្ពា. តថា អញ្ញាតិកាយ, ញាតិកាយ ច សន្តកំ ចីវរំ ឧភោហិ ឯកតោ ទិយ្យមានំ បដិគ្គណ្ហាតិ, និស្សគ្គិយមេវ. អថ អញ្ញាតិកាយ ឯវ ហត្ថតោ បដិគ្គណ្ហាតិ, និស្សគ្គិយមេវ. អថ ញាតិកាយ ហត្ថតោ បដិគ្គណ្ហាតិ, អនាបត្តិ. អថ ឧភោសុ អញ្ញាតិកាទិសញ្ញី, វុត្តនយេនេវ និស្សគ្គិយទុក្កដាទិអាបត្តិភេទគណនា វេទិតព្ពា. តថា អញ្ញាតិកវិញ្ញត្តិអាទីសុបិ យថាសម្ភវំ នយោ នេតព្ពោ. អយំ វិមិស្សតាយ នយោ.

អាទិសទ្ទេន បន អនេកេ អញ្ញាតិកា វិញ្ញត្តា, វិញ្ញត្តបុគ្គលគណនាយ ទុក្កដំ. ឯកោ ទេតិ, ឯកោ ន ទេតិ, និស្សគ្គិយំ. អថ អវិញ្ញត្តោ ទេតិ, ន និសគ្គិយំ. អថ វិញ្ញត្តាវិញ្ញត្តានំ សាធារណំ វិញ្ញត្តោ ទេតិ, និស្សគ្គិយំ. ឧភោ ទេន្តិ, និស្សគ្គិយមេវ. អវិញ្ញត្តោ ទេតិ, និស្សគ្គិយេន អនាបត្តិ. វិញ្ញត្តស្ស វចនេន អវិញ្ញត្តោ ទេតិ, អនាបត្តិ ឯវ. តថា ឧបក្ខដាទីសុបិ យថាសម្ភវំ នយោ នេតព្ពោ.

ឯត្តាវតា សង្ខេបតោ អញ្ញាតិកាយាទិគាថា វុត្តាធិប្បាយា ហោតិ. យំ បនេត្ថ ភិក្ខុនិយា រហោនិសជ្ជសិក្ខាបទំ និប្បយោជនតាយ និទស្សនំ វុត្តំ, តស្ស បយោជនវិសេសោ តស្មិំយេវ អាវិភវិស្សតីតិ. ឯវមេវ អញ្ញត្ថបិ វចនេន, វិសេសអដ្ឋុប្បត្តិវសេន ច សិក្ខាបទេសុ ញាតព្ពំ វិសេសប្បយោជនន្តិ.

ទុតិយឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.