១. ចីវរវគ្គោ

១. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

និស្សគ្គិយកណ្ឌេ តិណ្ណំ កថិនសិក្ខាបទានំ, វស្សិកសាដិកអច្ចេកចីវរសាសង្កសិក្ខាបទានញ្ច ឯកទេសនាយ តថាកិណ្ណាបត្តិក្ខន្ធាវ វេទិតព្ពា –

កថិនំ យស្ស ចត្តារោ, សហជា សមយទ្វយំ;

ឆន្នំ សិក្ខាបទានញ្ច, ឯកទេសវិនិច្ឆយោ.

តត្ថ កថិនន្តិ ‘‘សង្ឃស្ស អនុមោទនាយ, គណស្ស អនុមោទនាយ, បុគ្គលស្ស អត្ថារា សង្ឃស្ស អត្ថតំ ហោតិ កថិន’’ន្តិ (បរិ. ៤១៤) វចនតោ តេសំយេវ អនុមោទនាទិធម្មានំ សង្គហោ កថិនំ នាម. យថាហ ‘‘កថិនំ ជានិតព្ពន្តិ តេសញ្ញេវ ធម្មានំ សង្គហោ សមវាយោ នាមំ នាមកម្ម’’ន្តិអាទិ (បរិ. ៤១២). តស្មា កថិនន្តិ ឥទំ ពហូសុ ធម្មេសុ នាមមត្តំ, ន បរមត្ថតោ ឯកោ ធម្មោ. កោ បនស្ស អត្ថារោតិ? តទេកទេសោវ ខីរស្ស ធារា វិយ. យថា ចាហ ‘‘អត្ថារោ ឯកេន ធម្មេន សង្គហិតោ វចីភេទេនា’’តិ. សហជា នាម អដ្ឋ មាតិកា, ទ្វេ បលិពោធា, បញ្ចានិសំសាតិ ឥមេ បន្នរស ធម្មា. សមយទ្វយំ នាម កថិនត្ថារសមយោ, ចីវរសមយោ ចាតិ. តត្ថ កថិនត្ថារសមយោ វស្សានស្ស បច្ឆិមោ មាសោ. ចីវរសមយោ នាម អនត្ថតេ កថិនេ អយំ កត្តិកមាសោ, អត្ថតេ ចត្តារោ ហេមន្តិកា ចាតិ បញ្ច មាសា.

តត្ថ អដ្ឋ មាតិកា នាម បក្កមនន្តិកាទយោ. តា សព្ពាបិ អត្ថារេន ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តិ នាម. តព្ភាវភាវិតាយ អត្ថារេ សតិ ឧទ្ធារោ សម្ភវតិ. តត្ថ កថិនត្ថារេន ឯកុប្បាទា ឯកនិរោធា អន្តរុព្ភារោ សហុព្ភារោ, អវសេសា កថិនុព្ភារា ឯកុប្បាទា, នានានិរោធា ច. តត្ថ ឯកនិរោធាតិ អត្ថារេន សហ និរោធា, អន្តរុព្ភារសហុព្ភារានំ ឧទ្ធារាភាវោ ឯកក្ខណេ ហោតីតិ អត្ថោ. សេសា នានា និរុជ្ឈន្តិ នាម. តេសុ ហិ ឧទ្ធារភាវំ បត្តេសុបិ អត្ថារោ តិដ្ឋតិ ឯវាតិ អដ្ឋកថាយំ អត្ថវិភាវនា. សចេ អត្ថតេ កថិនេ ភិក្ខុស្មិំ សាបេក្ខេ តម្ហា អាវាសា បក្កមន្តេ សង្ឃោ អន្តរុព្ភារំ ករោតិ, តស្ស ភិក្ខុនោ បឋមមេវ មូលាវាសេ និដ្ឋិតចីវរបលិពោធាភាវេបិ សតិ អន្តរុព្ភារេ បលិពោធោ ឆិជ្ជតិ សតិបិ សាបេក្ខតាយ សឧស្សាហត្តា. ឥមិនា បរិយាយេន បក្កមនន្តិកោ កថិនុទ្ធារោ អត្ថារេន ឯកុប្បាទោ នានានិរោធោ ហោតិ. តថា អន្តរុព្ភារេ សតិ សុណន្តស្សាបិ យាវ ចីវរនិដ្ឋានំ ន គច្ឆតិ, តាវ បរិហារសម្ភវតោ និដ្ឋានន្តិកោ. យាវ សន្និដ្ឋានំ ន គច្ឆតិ, តាវ បរិហារសម្ភវតោ សន្និដ្ឋានន្តិកោ. យាវ ន នស្សតិ, តាវ បរិហារសម្ភវតោ នាសនន្តិកោ. យាវ ន សុណាតិ, តាវ បរិហារសម្ភវតោ សវនន្តិកោ. យាវ ចីវរាសា ន ឆិជ្ជតិ, តាវ បរិហារសម្ភវតោ អាសាវច្ឆេទិកោ. យាវ សីមំ នាតិក្កមតិ, តាវ បរិហារសម្ភវតោ សីមាតិក្កន្តិកោ. អត្ថារេន ឯកុប្បាទោ នានានិរោធោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ អន្តរុព្ភារសហុព្ភារា ទ្វេ អន្តោសីមាយំ ឯវ សម្ភវន្តិ, ន ពហិសីមាយំ. បក្កមនសវនសីមាតិក្កន្តិកា ពហិសីមាយមេវ សម្ភវន្តិ, ន អន្តោសីមាយំ. និដ្ឋានសអអាដ្ឋានាសាវច្ឆេទិកា អន្តោសីមាយញ្ចេវ ពហិសីមាយញ្ច. អន្តរុព្ភារោ សង្ឃាយត្តោ, បក្កមននិដ្ឋានសន្និដ្ឋានសីមាតិក្កន្តិកា បុគ្គលាធីនា, សេសា តទុភយវិបរីតា.

តត្ថ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិ ឥមិនា ចីវរបលិពោធាភាវមេវ ទីបេតិ. ន អាវាសបលិពោធាភាវំ. ‘‘ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ ឥមិនា ឧភយបលិពោធាភាវំ ទីបេតិ, តស្មា ឧភយបលិពោធាភាវទីបនត្ថំ តទេវ វត្តព្ពន្តិ ចេ? ន, វិសេសត្តា. កថំ? កាមញ្ចេតំ តស្មា ‘‘ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ កេសញ្ចិ កថិនុទ្ធារានំ នានានិរោធត្តា, សង្ឃបុគ្គលាធីនានធីនត្តា ច អន្តោពហិឧភយសីមាសុ និយមានិយមតោ ច ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ សង្ឃស្ស, ន បុគ្គលស្ស ឧព្ភតំ ហោតិ, តថាបិ ‘‘ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ ឥទំ សាមញ្ញវចនំ. តស្មា ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិ ឥមិនា និយមេតិ.

កិំ វុត្តំ ហោតិ – សង្ឃស្ស អន្តរុព្ភារេន ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ អច្ឆិន្នចីវរបលិពោធោ ពហិសីមាគតោ បច្ឆា គន្ត្វា អត្តនោ សីមាគតោ អនិដ្ឋិតចីវរោ អានិសំសំ លភតិ ឯវាតិ កត្វា ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ អាវាសបលិពោធោ នាម វសតិ វា តស្មិំ អាវាសេ, សាបេក្ខោ វា បក្កមតិ. ចីវរបលិពោធោ នាម ចីវរំ អកតំ វិប្បកតំ, ចីវរាសានុបច្ឆិន្នា, តព្ពិបរីតេន អបលិពោធោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ អនត្ថតកថិនានំ ចីវរកាលសមយេ និយមតោ ចត្តារោ អានិសំសា លព្ភន្តិ, អសមាទានចារោ អនិយមតោ. តេន សាសង្កសិក្ខាបទំ វុត្តំ. កថំ ចត្តារោ និយតាតិ ចេ? ‘‘ចីវរកាលសមយោ នាម អនត្ថតេ កថិនេ វស្សានស្ស បច្ឆិមោ មាសោ’’តិ (បារា. ៦៤៩) វចនតោ អនត្ថតកថិនានំ តស្មិំ មាសេ យាវទត្ថចីវរំ សិទ្ធំ, តថា តតិយកថិនសិក្ខាបទេ (បារា. ៤៩៧ អាទយោ) អកាលចីវរំ នាម បិដ្ឋិសមយតោ បដ្ឋាយ តំ បដិគ្គហេត្វា សង្ឃតោ លភិតព្ពំ ចេ, យាវ ចីវរកាលសមយំ និក្ខិបិត្វា ភាជេត្វា គហេតព្ពំ. បុគ្គលិកំ ចេ, វស្សានស្ស ឆដ្ឋបក្ខស្ស បញ្ចមិតោ បដ្ឋាយ យាវ ចីវរកាលសមយំ អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិតំ វដ្ដតិ អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទេន អនុញ្ញាតត្តា, ន តតោ បរំ. តទា ឧប្បន្នចីវរស្ស បដិសិទ្ធត្តា បឋមកថិនេន. តត្ថ អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយោ សង្ឃិកំ សន្ធាយ, តថា បោរាណគណ្ឋិបទេ ចាតិ វេទិតព្ពំ.

បឋមកថិនេ (បារា. ៤៥៩ អាទយោ) បឋមបញ្ញត្តិយា, អវិសេសេន វា ឯកាទសមេ ទិវសេ អាបត្តិ. វស្សានស្ស ហិ អន្តោនិវារណត្ថំ អដ្ឋកថាយ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ (បារា. ៤៦២ អាទយោ) វុត្តំ. ឯសេវ នយោ ទុតិយេ, តតិយេ ច. តេន ចីវរកាលតោ បុរេ វា អន្តោ វា ឧប្បន្នំ ចីវរកាលតោ ឧទ្ធំ ឯកទិវសម្បិ បរិហារំ ន លភតិ. យទិ លភេយ្យ, អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទវិរោធោ. ‘‘យាវ ចីវរកាលសមយំ និក្ខិបិតព្ពំ, តតោ ចេ ឧត្តរិ និក្ខិបេយ្យ, និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៦៤៨) ហិ តត្ថ វុត្តំ. វស្សាវាសិកភាវេន សង្ឃតោ លទ្ធំ វុដ្ឋវស្សត្តា អត្តនោ សន្តកភូតំ អច្ចេកចីវរំ ចីវរកាលសមយំ អតិក្កាមយតោ ឯវ អាបត្តិ, ន អច្ចេកចីវរកាលំ អតិក្កាមយតោ អាបត្តីតិ. ‘‘អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសមាសេ ឧប្បន្ន’’ន្តិ (បារា. ៥០០) វចនតោ យោ ច តត្ថ ចីវរុប្បាទោ, សោ ច នេសំ ភវិស្សតីតិ សិទ្ធំ, អនាមន្តចារគណភោជនសិក្ខាបទេ ‘‘អញ្ញត្រ សមយា’’តិ (បាចិ. ២២២ អាទយោ) វុត្តត្តា សេសទ្វយំ សិទ្ធមេវ. តស្មា ‘‘កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្នំ, ឯតំ អកាលចីវរ’’ន្តិ (បារា. ៥០០) វចនតោ អាទិស្ស ទិន្នចីវរំ បរិហារំ ន លភតិ.

អបរកត្តិកាយមេវ វា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ លភតិ, ឯវំ ‘‘ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ វុត្តត្តាតិ ចេ? ន វត្តព្ពំ. ឆ ឋានានិ ហិ សាបេក្ខតាយ វុត្តានិ. ទុដ្ឋទោសទ្វយេ អធិករណចតុត្ថំ, បឋមានិយតេ សោតស្ស រហោ, តតិយកថិនេ អាទិស្ស ទិន្នំ ចីវរំ, អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទេ ‘‘សញ្ញាណំ កត្វា និក្ខិបិតព្ព’’ន្តិ បទំ, ទុដ្ឋុល្លារោចនប្បដិច្ឆាទនទ្វយេ អធិករណំ, បារាជិកវចនញ្ច, តីសុ កថិនសិក្ខាបទេសុ ‘‘អដ្ឋន្នំ មាតិកានំ អញ្ញតរាយា’’តិ វចនន្តិ. តត្ថ អាទិស្ស ទិន្នំ ចីវរំ សង្ឃិកំ ភាជិតព្ពចីវរំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បុគ្គលិកំ. សញ្ញាណំ កត្វា និក្ខិបិតព្ពន្តិ វស្សាវាសិកចីវរំ សន្ធាយ វុត្តំ. អវុដ្ឋវស្សេន បច្ឆា ទាតព្ពត្តា សញ្ញាណំ កាតព្ពំ, ន ញាតិប្បវារិតតោ លទ្ធំ បុគ្គលិកំ សន្ធាយ. តស្មា ទុវិធំ អច្ចេកចីវរំ សង្ឃេ និន្នំ, បុគ្គលេ និន្នញ្ចាតិ សិទ្ធំ. តត្ថ សង្ឃេ បរិណតំ អច្ចេកចីវរំ វស្សូបនាយិកទិវសតោ បដ្ឋាយ, បិដ្ឋិសមយតោ បដ្ឋាយ វា យាវ បវារណា និក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ ឯវ សង្ឃិកត្តា, បុគ្គលិកម្បិ ‘‘វស្សំវុដ្ឋកាលេ គណ្ហថា’’តិ ទិន្នត្តា. តាទិសញ្ហិ យាវ វស្សំវុដ្ឋោ ន ហោតិ, តាវ តស្សេវ ទាយកស្ស សន្តកំ ហោតិ. ឯត្តកោ វិសេសហេតុ.

‘‘អនច្ចេកចីវរេ អនច្ចេកចីវរសញ្ញី ចីវរកាលសមយំ អតិក្កាមេតិ, អនាបត្តី’’តិ វចនតោ អច្ចេកចីវរកស្សេវ សោ អបរាធោ. យេន ‘‘វិរោធោ’’តិ វចនំ ទស្សេយ្យាតិ ន វិនយេ វិសេសហេតុ បរិយេសិតព្ពោ. ពុទ្ធវិសយត្តា បមាណន្តិ ចេ? ន, យទិ ឯវំ ឯត្ថ អត្តនោ សន្តកភូតម្បិ អច្ចេកចីវរំ សញ្ញាណំ កត្វា និក្ខិបិតព្ពមេវ, ន អធិដ្ឋាតព្ពំ ន វិកប្បេតព្ពំ ន វិស្សជ្ជេតព្ពំ. តតោ ‘‘អនាបត្តិ, អន្តោសមយេ អធិដ្ឋេតិ វិកប្បេតិ វិស្សជ្ជេតី’’តិអាទិវចនវិរោធោ (បារា. ៦៥១) អធិវាសេតព្ពោ សិយា. តថា ‘‘វស្សានស្ស បច្ឆិមេ មាសេ កថិនុទ្ធារេ កតេ តស្មិំ មាសេ អត្ថតេ កថិនេ កថិនុទ្ធារទិវសំ អតិក្កាមេតិ, និស្សគ្គិយំ ហោតី’’តិ វចនតោ និស្សគ្គិយំ ហោតីតិ អយម្បិ អត្ថវិរោធោ អធិវាសេតព្ពោ សិយា. តស្មិញ្ច ‘‘អនច្ចេកចីវរេ អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ, តញ្ច អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិតមេវាតិ ឯត្តកោ វិសេសហេតុ. អតិរេកចីវរញ្ចេតំ បឋមសិក្ខាបទេនាបត្តិ, ឥតរំ ចេ អនាបត្តិយេវាតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស អយំ ភគវតោ វិសេសហេតុ. តថា អតិរេកទសាហានាគតាយេវ កត្តិកបុណ្ណមាយ សង្ឃស្ស វស្សាវាសិកត្ថំ អច្ចេកចីវរំ វិយ ទទមានំ ន គហេតព្ពំ, ទសាហានាគតាយ ឯវ គហេតព្ពន្តិ ឯត្តកោ វិសេសហេតុ. តតោ អដ្ឋកថានយវិរោធោ ច អធិវាសេតព្ពោ សិយា. តត្ថ ‘‘អធិដ្ឋិតតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នំ អច្ចេកចីវរំ ន ហោតី’’តិ វត្វា អញ្ញថា នយោ ទស្សិតោ. បោរាណគណ្ឋិបទេ សោ ច នយោ សង្ឃិកំ ឧបាទាយ វុត្តត្តា ន វិរុជ្ឈតីតិ នេវ សោ ច បដិក្ខិត្តោ. យថា អនច្ចេកចីវរំ ឆដ្ឋិតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នំ អតិរេកទសាហានាគតាយបិ បដិគ្គហេតព្ពំ, បដិគ្គហេត្វា ចីវរកាលសមយំ អតិក្កាមយតោបិ អនាបត្តីតិ អយម្បិ នយោ អធិវាសេតព្ពោ សិយា. តតោ បឋមកថិនវិរោធោ. ទសាហានាគតាយ ឯវ បដិគ្គហេតព្ពំ, បដិគ្គហេត្វា ចីវរកាលសមយំ អតិក្កាមយតោ អនាបត្តីតិ ចេ, តំ ទ្វេ ទសាហេ លភតីតិ ឯត្តកោ វិសេសហេតុ.

អន្តរា អនាបត្តិក្ខេត្តចីវរកាលប្បវិដ្ឋត្តា អធិដ្ឋហិត្វា បច្ចុទ្ធដំ វិយ តំ បុនបិ ទសាហេ លភតីតិ ចេ? ន, កាលប្បវេសោ អធិដ្ឋានំ វិយ ហោតីតិ ចេ? ន, ‘‘វស្សិកសាដិកំ វស្សានំ ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ, តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ វចនវិរោធំ កត្វា, តតោ បរំ ទសាហំ អវិកប្បេន្តស្សាបិ អនាបត្តិ សិយា. អបិច យំ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘វស្សិកសាដិកា អន្តោវស្សេ លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ច, អន្តោទសាហេ អធិដ្ឋាតព្ពា, ទសាហាតិក្កមេ និដ្ឋិតា, តទហេវ អធិដ្ឋាតព្ពា, ទសាហេ អប្បហោន្តេ ចីវរកាលំ នាតិក្កាមេតព្ពា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៣០). តេន អាបត្តិតោ ន មុច្ចេយ្យ. កាលប្បវេសោ ហិ អធិដ្ឋានបរិយាយោ ន ជាតោតិ. ឯត្តាវតា យថាវុត្តោ អត្ថវិកប្បោ បាឡិនយេនេវ បតិដ្ឋាបិតោ ហោតិ.

អបិចេត្ថ យំ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ទសាហេ អប្បហោន្តេ ចីវរកាលំ នាតិក្កាមេតព្ពា’’តិ, តត្ថបិ ចីវរកាលេ ឧប្បន្នំ, ទសាហេ អប្បហោន្តេ ចស្ស ករណំ នត្ថិ, តំ អច្ចេកចីវរំ អកាលចីវរមិវ ចីវរកាលំ នាតិក្កាមេតព្ពន្តិ សិទ្ធមេតំ. បាឡិតោ ច តញ្ចេ អន្តោកាលេ ឧប្បជ្ជតិ, ទសាហេ អប្បហោន្តេបិ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ ឧប្បន្នំ អច្ចេកចីវរំ អច្ចេកចីវរមេវ ន ហោតិ. ន ហិ តំ កាលវិសេសវសេន អច្ចេកចីវរសង្ខំ គច្ឆតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អច្ចេកចីវរំ នាម សេនាយ វា គន្តុកាមោ ហោតិ, បវាសំ វា គន្តុកាមោ ហោតិ, គិលានោ វា ហោតិ, គព្ភិនី វា ហោតិ, អស្សទ្ធស្ស វា សទ្ធា ឧប្បន្នា ហោតិ…បេ… ‘វស្សាវាសិកំ ទស្សាមី’តិ ឯវំ អារោចិតំ, ឯតំ អច្ចេកចីវរំ នាមា’’តិ (បារា. ៦៤៩). តស្មា យថា តំ ចីវរំ នាតិក្កាមេតព្ពំ, តថា អនច្ចេកចីវរម្បីតិ សិទ្ធំ ហោតិ. តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ទសាហេ អប្បហោន្តេ ចីវរកាលំ នាតិក្កាមេតព្ពា’’តិ. អបិច យទិ ឯវំ តំ អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទមេវ អច្ចេកចីវរំ ចីវរកាលំ នាតិក្កាមេតព្ពន្តិ ឥមស្ស បន អត្ថវិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ ភគវតា បញ្ញត្តំ.

មហាអដ្ឋកថាយំ បន តំ ឯវំ វុត្តំ – កាមញ្ចេទំ ‘‘ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា សិទ្ធំ, អដ្ឋុប្បត្តិវសេន បន អបុព្ពំ វិយ អត្ថំ ទស្សេត្វា សិក្ខាបទំ ឋបិតន្តិ អត្ថវិសេសទីបនបយោជនតោ. តស្មា តំ តស្ស អត្ថវិសេសទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ សិទ្ធមេវ. តស្មាបិ វេទិតព្ពមេវ យំ កិញ្ចិ ចីវរំ ចីវរកាលសមយំ នាតិក្កាមេតព្ពន្តិ. អបិច យំ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឆដ្ឋិតោ បដ្ឋាយ បន ឧប្បន្នំ អនច្ចេកចីវរម្បិ បច្ចុទ្ធារេត្វា ឋបិតចីវរម្បិ ឯតំ បរិហារំ លភតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៤៦-៦៤៩). តេន ‘‘អនច្ចេកចីវរេ អនច្ចេកចីវរសញ្ញី ចីវរកាលសមយំ អតិក្កាមេតិ, អនាបត្តី’’តិ (បារា. ៦៥០) ឥមិនាបិ អនច្ចេកចីវរស្សាបិ អច្ចេកចីវរបរិហារលាភំ ទីបេតីតិ.

ឯត្តាវតា យថាវុត្តោ ទុតិយោ អត្ថវិកប្បោ បាឡិនយេន, អដ្ឋកថានយេន ច បតិដ្ឋាបិតោ ហោតិ. ឯវំ តាវ បកិណ្ណកាយ អធិកថា បរតោ បាឋតោ វិត្ថារិតា ហោតីតិ អបកិណ្ណកំ.

ចីវរបលិពោធោ, អាវាសបលិពោធោ ចាតិ ទ្វេ បលិពោធា. តេសុ ឯកបលិពោធេបិ សតិ អនាមន្តចារាទិអានិសំសំ លភតិ, តំ ឥធ នត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ វុត្តំ. តស្មា ឯវ ‘‘អត្ថតកថិនស្ស ហិ ភិក្ខុនោ’’តិអាទិ វុត្តំ. កថិនត្ថារារហស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘អដ្ឋហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ភព្ពោ កថិនំ អត្ថរិតុំ – បុព្ពករណំ ជានាតិ, បច្ចុទ្ធារំ ជានាតិ, អធិដ្ឋានំ ជានាតិ, អត្ថារំ ជានាតិ, មាតិកំ ជានាតិ, បលិពោធំ ជានាតិ, ឧទ្ធារំ ជានាតិ, អានិសំសំ ជានាតី’’តិ (បរិ. ៤០៩) វចនតោ ឥមេហិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ កថិនត្ថារារហោ នាម. បុព្ពករណំ នាម ធោវនវិចារណច្ឆេទនសិព្ពនរជនកប្បករណំ.

‘‘ចីវរំ នាម ខោម’’ន្តិអាទិនា បាឡិវសេន ជាតិញ្ច បមាណញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ អតិរេកចីវរំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ បន វុត្តំ អធិដ្ឋិតវិកប្បិតេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា’’តិ វុត្តេបិ យស្មិំ ឋានេ យំ ឋបិតំ, តស្មិំ តំ បច្ឆា ហោតុ វា, មា វា, អធិដ្ឋានំ រុហតេវ. បុរេ បច្ឆា ឋបនដ្ឋានំ ន បមាណំ.

អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នស្ស ភិក្ខុភាវបរិច្ចាគវសេន សេតវត្ថនិវាសនំ វា កាសាវចជនំ វា ហីនាយាវត្តនំ.

ឯកាទសមេ អរុណុគ្គមនេតិ អន្តិមំ ឋបេត្វា តតោ បុរិមតរស្មិន្តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ អន្តិមំ នាម អបរកត្តិកាយ បឋមារុណុគ្គមនំ. តញ្ហិ កាលត្តា និស្សគ្គិយំ ន ករោតិ. ឥធ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា’’តិ ករណវចនំ និទានានបេក្ខំ និទានេ ករណាភាវតោ. តស្មា ឯវ ‘‘ទសាហបរម’’ន្តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តីតិ វុត្តំ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិអាទិ (មហាវ. ៣៥៨) វចនតោ ច ឥធ ‘‘វិកប្បេតី’’តិ អវិសេសេន វុត្តវចនំ វិរុទ្ធំ វិយ ទិស្សតិ, ន ច វិរុទ្ធំ តថាគតា ភាសន្តិ, តស្មា ឯវមស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ – តិចីវរំ តិចីវរសង្ខេបេន បរិហារតោ អធិដ្ឋាតុមេវ អនុជានាមិ, ន វិកប្បេតុំ. វស្សិកសាដិកំ បន ចតុមាសតោ បរំ វិកប្បេតុមេវ, ន អធិដ្ឋាតុន្តិ. ឯវញ្ច បន សតិ យោ តិចីវរេ ឯកេន ចីវរេន វិប្បវសិតុកាមោ ហោតិ, តស្ស តិចីវរាធិដ្ឋានំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិប្បវាសសុខត្ថំ វិកប្បនាយ ឱកាសោ ទិន្នោ ហោតិ, ទសាហាតិក្កមេ ច អនាបត្តីតិ. ឯតេន ឧបាយេន សព្ពត្ថ វិកប្បនាយ អបដិសិទ្ធភាវោ វេទិតព្ពោតិ លិខិតំ.

ឥមស្ស បន សិក្ខាបទស្ស អយំ សង្ខេបវិនិច្ឆយោ – អនត្ថតេ កថិនេ ហេមន្តានំ បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ, អត្ថតេ កថិនេ គិម្ហានំ បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នចីវរំ សន្ធាយ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថាហ – ‘‘រជកេហិ ធោវាបេត្វា សេតកំ ការាបេន្តស្សាបិ អធិដ្ឋានំ អធិដ្ឋានមេវា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៥) វចនតោ អរជិតេបិ អធិដ្ឋានំ រុហតីតិ. តេន សូចិកម្មំ កត្វា រជិត្វា កប្បពិន្ទុំ ទត្វា អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ និយមោ កាតព្ពោ, ន កាតព្ពោតិ? កត្តព្ពោវ. បត្តោ វិយ អធិដ្ឋិតោ យថា បុន សេតភាវំ វា តម្ពភាវំ វា បត្តោ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតិ, ន ច បន តាទិសោ យំ អធិដ្ឋានំ ឧបគច្ឆតិ, ឯវមេតំ ទដ្ឋព្ពន្តិ. ‘‘ស្វេ កថិនំ ឧទ្ធរិស្សតី’’តិ លទ្ធចីវរំ សចេ អជ្ជេវ ន អធិដ្ឋាតិ, អរុណុគ្គមនេ ឯវ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. កស្មា? ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិអាទិនា (បារា. ៤៦២-៤៦៣;) សិក្ខាបទស្ស វុត្តត្តា. កថិនព្ភន្តរេ ទសាហតោ ឧត្តរិបិ បរិហារំ លភតិ, កថិនតោ បន បច្ឆា ឯកទិវសម្បិ ន លភតិ. យថា កិំ – យថា អត្ថតកថិនោ សង្ឃោ តិចីវរំ អត្ថតទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ ឧព្ភារា អានិសំសំ លភតិ, ន តតោ បរំ, ឯវំ អត្ថតទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ ឧព្ភារា លភតិ, ឧទ្ធតេ បន កថិនេ ឯកទិវសម្បិ ន លភតិ. ឯត្ថាហ – ឧព្ភតទិវសតោ បដ្ឋាយ បុន ទសាហំ លភតីតិ? ន, កស្មា? ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតុ’’ន្តិ វចនតោ. កថិនព្ភន្តរេបិ ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយន្តិ អាបន្នំ. តំ បន អតិប្បសង្គំ និវារេតុំ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ, ន កថិនទិវសានិ អទិវសានីតិ ទីបនត្ថំ. អយមត្ថោ តត្ថ តត្ថ អាវិភវិស្សតិ. អថ វា វស្សិកសាដិកា អនតិរិត្តប្បមាណា នាមំ គហេត្វា វុត្តនយេនេវ ចត្តារោ វស្សិកេ មាសេ អធិដ្ឋាតព្ពា, តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពាតិ វុត្តំ. ឯត្ថ ‘‘បច្ចុទ្ធរិត្វា’’តិ វចនេ ឧបោសថទិវសេ ឯវ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេត្វា ឋបិតំ ហោតិ, តតោ បរំ ហេមន្តស្ស បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ បច្ចុទ្ធរណាភាវា. ឯវំ កថិនព្ភន្តរេ ឧប្បន្នចីវរម្បិ វេទិតព្ពន្តិ លិខិតំ.

កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘អត្ថតកថិនស្ស បញ្ច មាសេ ពទ្ធសីមាយំ យត្ថ កត្ថចិ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា បក្កមន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. ‘‘អពទ្ធសីមាយបិ វដ្ដតី’’តិ ឥទំ អពទ្ធសីមាយំ កថិនត្ថារញ្ច អារញ្ញកសិក្ខាបទញ្ច សាធេតីតិ លិខិតំ. ឥទានិ –

‘‘ឆិន្នំ ធុតង្គំ សាសង្ក-សម្មតោ សន្តរុត្តរំ;

អចីវរស្សានាបត្តិ, បច្ចុទ្ធារាទិសិទ្ធិតោ’’តិ. (វជិរ. ដី. បារាជិក ៤៧៩) –

ឥទំ បកិណ្ណកំ វេទិតព្ពំ.

តត្រាយំ ចោទនាបុព្ពង្គមវិនិច្ឆយោ – កេចិ ‘‘ទិគុណំ សង្ឃាដិ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៤៨) វចនតោ ‘‘ឯកច្ចិកា សង្ឃាដិ នាធិដ្ឋាតព្ពា. សចេ អធិដ្ឋាតិ, ន រុហតី’’តិ វត្វា ឧបសម្បទាបេក្ខានម្បិ ទិគុណំយេវ សង្ឃាដិំ ទត្វា ឧបសម្បាទេន្តិ, តេ ឥមិនា សុត្តលេសេន សញ្ញាបេតព្ពា. ភគវតា ហិ ‘‘ឆិន្នកំ សង្ឃាដិំ, ឆិន្នកំ ឧត្តរាសង្គំ, ឆិន្នកំ អន្តរវាសក’’ន្តិ បឋមំ អនុញ្ញាតំ. តតោ ‘‘អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ តិចីវរេ ករិយមានេ សព្ពំ ឆិន្នកំ នប្បហោតិ. ទ្វេ ឆិន្នកានិ ឯកំ អឆិន្នកំ នប្បហោតិ, ទ្វេ អឆិន្នកានិ ឯកំ ឆិន្នកំ នប្បហោតី’’តិ ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អន្វាធិកម្បិ អារោបេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៦០) អនុញ្ញាតំ, តស្មា ឯកច្ចិកាបិ សង្ឃាដិ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. យា ឆិជ្ជមានាបិ នប្បហោតិ, តស្សា កុតោ ទិគុណតាតិ? អដ្ឋកថាយម្បិស្ស វុត្តំ ‘‘អន្វាធិកម្បិ អារោបេតុន្តិ អាគន្តុកបត្តម្បិ ទាតុំ, ឥទំ បន អប្បហោនកេ អារោបេតព្ពំ. សចេ បហោតិ, អាគន្តុកបត្តំ ន វដ្ដតិ, ឆិន្ទិតព្ពមេវា’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៦០). កថិនំ បន ឆិន្នកមេវ វដ្ដតិ, អាវេណិកលក្ខណត្តា, ‘‘ឆិន្នកំ ទិគុណំ នប្បហោតី’’តិ វចនាភាវតោ ចាតិ សន្និដ្ឋានមេត្ថ គន្តព្ពន្តិ.

ធុតង្គន្តិ អនុបសម្បន្នានំ តេចីវរិកធុតង្គាភាវតោ តិចីវរេនេវ តេចីវរិកោតិ, តេសំ អធិដ្ឋានាភាវតោ ‘‘អធិដ្ឋិតេនេវា’’តិ វត្តព្ពំ ហោតូតិ ចេ? ន, ធុតង្គភេទេន វិរោធប្បសង្គតោ. ចតុត្ថចីវរសាទិយនេន ហិ ធុតង្គភេទោ, ន តិចីវរវិប្បវាសេន, នាបិ អតិរេកចីវរសាទិយនេន, នាបិ អតិរេកចីវរធារណេន. យស្មា បន ភិក្ខូនំ ឯវ ភគវតា អធិដ្ឋានវសេន នវ ចីវរានិ អនុញ្ញាតានិ, ជាតិវសេន ច វុត្តានិ, ន ឯវំ អនុបសម្បន្នានំ, តស្មា នេសំ ចីវរនិយមាភាវា ន តំ ធុតង្គំ អនុញ្ញាតំ គហដ្ឋានំ វិយ. តស្មា តស្ស សមាទានវិធានេ អវចនតោ ច សន្និដ្ឋានមេត្ថ គន្តព្ពន្តិ.

សាសង្កសម្មតោតិ កង្ខាវិតរណិយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. សាសង្កសិក្ខាបទវណ្ណនា) សាសង្កសិក្ខាបទេ វិសុំ អង្គានិ ន វុត្តានិ, ‘‘សេសមេត្ថ ចីវរវគ្គស្ស ទុតិយសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, ន ច បនេតំ វុត្តំ. តត្ថ រត្តិវិប្បវាសោ ចតុត្ថមង្គំ, ឥធ ឆារត្តវិប្បវាសោ, អយមេត្ថ វិសេសោតិ. តស្មា អង្គសាមញ្ញតោ ច សម្មុតិសាមញ្ញតោ ច សាសង្កសិក្ខាបទមេវិទន្តិ ឥទំ និប្បទេសំ, តំ សប្បទេសំ មាសបរមត្តា. តត្ថ ពហិគាមេបិ គាមសីមំ ឱក្កមិត្វា វសិត្វា បក្កមន្តស្ស អនាបត្តិ, ឥធ ន តថា. ឥធ អនន្តរេ អនន្តរេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយំ, តត្ថ សត្តមេតិ អយំ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ វិសេសោ. អង្គានិ បន ចីវរនិក្ខេបនង្គសម្បត្តិតោ វិបរិយាយេន, ឥធ វុត្តនយេន ច សិទ្ធត្តា ន វុត្តានិ. តានិ កាមំ ន វុត្តានិ, តថាបិ ចតុត្ថមង្គំ វិសេសិតព្ពំ, ន បន វិសេសិតំ. កិំ ការណំ? ឥធ វុត្តនិស្សជ្ជនក្កមេន និស្សជ្ជិត្វា អាបត្តិទេសនតោ, តត្ថាបន្នាបត្តិវិមោក្ខទីបនត្ថំ. សំវច្ឆរវិប្បវុត្ថម្បិ រត្តិវិប្បវុត្ថមេវ, បគេវ ឆារត្តវិប្បវុត្ថំ. ឯវំ សន្តេបិ តត្ថ យថាវុត្តអង្គសម្បត្តិយា សតិ តត្ថ វុត្តនយេនេវ និស្សជ្ជិតព្ពំ. ហេមន្តេ, គិម្ហេ វា និស្សជ្ជតិ ចេ? ឥធ វុត្តនយេនាបិ និស្សជ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ ញាបនត្ថំ ចតុត្ថមង្គំ ន វិសេសិតន្តិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. មាសាតិក្កន្តំ, ទសាហាតិក្កន្តម្បិ ចីវរំ ‘‘ទសាហាតិក្កន្ត’’ន្តិ វត្វា និស្សដ្ឋមេវ, ន ឩនមាសំ ហុត្វា ‘‘ទសាហាតិក្កន្ត’’ន្តិ វត្វា, មាសាតិក្កន្ត’’ន្តិ វត្វាតិ ឯកេ. តថាបិ សចេ បច្ចាសាចីវរំ ហោតិ, និស្សគ្គិយំ. ‘‘ទសាហាតិក្កន្ត’’ន្តិ វត្វា មូលចីវរំ បន ‘‘មាសាតិក្កន្ត’’ន្តិ វត្វា និស្សជ្ជិតព្ពំ.

‘‘សន្តរុត្តរ’’ន្តិ វា ‘‘សង្ឃាដិ’’ន្តិ វា ‘‘ចីវរ’’ន្តិ វា កិំ តិចីវរំ, ឧទាហុ អញ្ញម្បីតិ? កិញ្ចេត្ថ – យទិ តិចីវរមេវ បដិសិទ្ធំ, បរិយាបន្នវសេន អច្ឆិន្នចីវរអអឆន្ទនធោវាបនវិញ្ញត្តិអាទិវិរោធោ. អថ អញ្ញម្បិ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិ ឯវមាទិនា វិរោធោតិ? វុច្ចតេ – ន និយមតោ វេទិតព្ពំ យថាសម្ភវំ គហេតព្ពតោ. តថា ហិ ‘‘ចីវរំ និក្ខិបិត្វា សន្តរុត្តរេន ជនបទចារិកំ បក្កមន្តី’’តិ (បារា. ៤៧១) ឯវមាទីសុ តិចីវរមេវ, ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សន្តរុត្តរេន គាមោ បវិសិតព្ពោ (មហាវ. ៣៦២), សន្តរុត្តរបរមំ តតោ ចីវរំ សាទិតព្ព’’ន្តិ (បារា. ៥២៣-៥២៤) ឯវមាទីសុ យំ កិញ្ចិ, តថា ‘‘សគុណំ កត្វា សង្ឃាដិយោ ទាតព្ពា, និវាសនំ ទាតព្ពំ, សង្ឃាដិ ទាតព្ពា, ហន្ទ តេ, អាវុសោ, សង្ឃាដិ, ទេហិ មេ បដ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សព្ពញ្ហិ ចីវរំ សង្ឃដិតដ្ឋេន ‘សង្ឃាដី’តិ វុច្ចតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៩៨). តថា ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិ ឯត្ថាបីតិ ឯកេ. អន្តោសមយេ យាវទត្ថំ ចីវរំ អនុញ្ញាតំ, តំ សព្ពំ ករិយមានំ កទា និដ្ឋានំ គច្ឆិស្សតិ, តស្មា តិចីវរមេវាតិ ឯកេ.

អចីវរស្សានាបត្តិ បច្ចុទ្ធារាទិសិទ្ធិតោតិ កិំ វុត្តំ ហោតិ – ឧទោសិតសិក្ខាបទស្ស និប្បយោជនភាវប្បសង្គតោ តិចីវរវិប្បវាសេ តេចីវរស្ស អាបត្តីតិ ឯកេ. តត្ថេតំ វុច្ចតិ ន ហោតិ អាបត្តិ បច្ចុទ្ធារាទិសិទ្ធិតោ. ‘‘អនាបត្តិ អន្តោអរុណេ បច្ចុទ្ធរតិ វិស្សជ្ជេតី’’តិ (បារា. ៤៩៦) ហិ វុត្តំ. អញ្ញថា បច្ចុទ្ធរន្តស្ស, អន្តោអរុណេ វិស្សជ្ជេន្តស្ស ច យាវ អញ្ញោ នាធិដ្ឋាតិ, តាវ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ យថាវុត្តនយេនេវ. អញ្ញថា សត្តព្ភន្តរេន វិប្បវាសស្សាតិ វិប្បវាសតោ យថារុតំយេវ សតិ វិប្បវាសេ វិប្បវាសតោ, អវិប្បវាសេ សតិ អវិប្បវាសតោតិ.

ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អកាលចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបារហដ្ឋានស្ស ទុព្ពិជានត្តា តំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិច ភិក្ខូន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. វិហារបរិយន្តេ និវិដ្ឋធុវសន្និបាតដ្ឋានតោ វា បរិយន្តេ ឋិតភោជនសាលតោ វា និពទ្ធវសនកអាវាសតោ វាតិ ឯវំ គហេតព្ពំ. សចេ វិហារេ សន្និបតិតភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធា ហុត្វា យោជនសតម្បិ បូរេត្វា និសីទន្តិ, យោជនសតម្បិ ឧបចារសីមា ហោតីតិ អត្ថោ. ‘‘សមានសំវាសកសីមាយា’’តិ វុត្តេ ខណ្ឌសីមាទីសុ ឋិតានំ ន បាបុណាតិ, តាសំ វិសុំ សមានសំវាសកសីមត្តាតិ ច សមានសំវាសកអវិប្បវាសសីមានំ ឥទំ នានត្តំ. ‘‘អវិប្បវាសសីមាយ ទម្មី’’តិ ទិន្នំ បន គាមេ ឋិតានំ ន បាបុណាតិ. កស្មា? ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចា’’តិ (មហាវ. ១៤៤) វចនតោ. ‘‘សមានសំវាសកសីមាយា’’តិ ទិន្នំ បន យស្មិំ ឋានេ អវិប្បវាសសីមា អត្ថិ, តត្ថ ឋិតានម្បិ. ‘‘តត្រ ឋិតានញ្ច បាបុណាតី’’តិ ច, ‘‘ខណ្ឌសីមាយំ ឋត្វា ‘សីមដ្ឋកសង្ឃោ គណ្ហាតូ’តិ វុត្តេ ឧបចារសីមាយ ឯវ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទាតព្ព’’ន្តិ ច, ‘‘តេសំ ពហិសីមដ្ឋានម្បិ បាបុណាតិ យាវ កថិនស្សុព្ភារាតិ អត្ថោ’’តិ ច, ‘‘អនត្ថតេ បន កថិនេ អន្តោហេមន្តេ សចេ វិហារំ បវិសិត្វា ‘វស្សំវុដ្ឋសង្ឃស្ស ទម្មី’តិ វទតិ, យេ តត្ថ វស្សច្ឆេទំ អកត្វា បច្ឆិមវស្សំវុដ្ឋា, តេសំ ពហិសីមដ្ឋានម្បិ បាបុណាតី’’តិ វិនយធរា បរិច្ឆិន្ទន្តិ, អដ្ឋកថាយំ បន អនាគតំ. តស្មា សមន្តបាសាទិកាយំ ‘‘លក្ខណញ្ញូ វទន្តី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៧៩) វុត្តន្តិ ច, ‘‘‘ចីវរមាសតោ បដ្ឋាយ យាវ ហេមន្តស្ស បច្ឆិមោ ទិវសោ, តាវ វស្សាវាសិកំ ទេមា’តិ វុត្តេ កថិនំ អត្ថតំ វា ហោតុ, អនត្ថតំ វាតិ យំ សមន្តបាសាទិកាវចនំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៧៩), ឯត្ថាបិ យទិ អត្ថតំ, បុរិមវស្សំវុដ្ឋា បញ្ច មាសេ. យទិ អនត្ថតំ, បច្ឆិមវស្សំវុដ្ឋា ចត្តារោ មាសេ លភន្តីតិ វិនិច្ឆយោ’’តិ ច លិខិតំ.

‘‘យេហិ មយ្ហំ យាគុ បីតាតិ យេហិ និមន្តិតេហិ មយ្ហំ យាគុ បីតាតិ អធិប្បាយោ. តស្មា យេហិ និមន្តិតេហិ យាគុ បីតា, តេសំយេវ បាបុណាតីតិ វុត្តំ. អញ្ញថា ‘យេហិ មយ្ហំ យាគុ បីតា’តិ វុត្តេ និមន្តិតា វា ហោន្តុ, អនិមន្តិតា វា, យេហិ បីតា, តេសំ បាបុណិតព្ពានី’’តិ វទន្តិ. ឯត្ថ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ វទន្តោ ញាបេតិ ឯត្ថន្តរេ តិណ្ណម្បិ អកាលចីវរានំ ឧប្បត្តិអភាវន្តិ. កស្មា បន បទភាជនេ វិត្ថារិតានីតិ? វុច្ចតេ – ឥទំ បន សិក្ខាបទំ អធិដ្ឋានំ សន្ធាយ ន វុត្តំ កិន្តុ បឋមសិក្ខាបទេ ទសាហបរមំ អនុជានិត្វា តស្មិំ អប្បហោន្តេ សចេ បច្ចាសា អត្ថិ, តមេវ វឌ្ឍេត្វា មាសមនុជានន្តោ ឥមម្បិ អត្ថវិសេសំ ទីបេតិ. អកាលចីវរំ នាម សម្មុខីភូតេន ភាជេតព្ពំ. តំ បន ‘‘អាកង្ខមានេន ភិក្ខុនា បដិគ្គហេតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា សិក្ខាបទេន វឌ្ឍេត្វា វុត្តន្តិ. តស្មា តីណិបិ បទភាជនេ វិត្ថារិតានីតិ.

‘‘ខិប្បមេវ ការេតព្ពន្តិ សីឃំ អន្តោទសាហេយេវ ការេតព្ព’’ន្តិ ឥទំ បន បហោនកភាវេ បុរិមសិក្ខាបទលក្ខណេនាតិ ទីបេតុំ វុត្តំ. តស្មា ឯវំ ‘‘សីឃ’’ន្តិ វា ‘‘លហុ’’ន្តិ វា អាទិនា អវត្វាបិ ‘‘ទសាហា’’តិ វុត្តន្តិ. អត្ថតកថិនស្ស ឯវំ ហោតុ, អនត្ថតេ បន កថិនេ កថន្តិ វុត្តេ អនត្ថតស្ស បដិក្ខេបតំ ទស្សេតីតិ វុត្តោ អបស្សន្តោ វិឃាតំ អាបជ្ជតីតិ (វជិរ. ដី. បារាជិក ៤៩៩-៥០០) លិខិតំ.

អកាលចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បុរាណចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘សាកិយានិយោ វិយ សុទ្ធភិក្ខុសង្ឃេ វា’’តិ ឥទំ ‘‘ភិក្ខុនី នាម ឧភតោសង្ឃេ ឧបសម្បន្នា’’តិ (បារា. ៥០៥) ឥមិនា វិរុជ្ឈតីតិ ចេ? ន, អធិប្បាយាជាននតោ. ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ឧបសម្បទាយ បដិក្ខិត្តត្តា តទនុប្បសង្គភយា ឯវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឯកេន វត្ថុនាតិ យេន កេនចិ បឋមេន. អវុត្តា វា ធោវតីតិ អវុត្តា ធោវតិ, រជតិ អាកោដេតីតិ អត្ថោ. ‘‘‘អវុត្តា’តិ វចនតោ អវាទាបេត្វា ធោវនាទីសុ អនាបត្តី’’តិ លិខិតំ. ឥធ ចីវរំ នាម និវាសនបារុបនូបគមេវ. យទិ ឯវំ ‘‘និវាសនបារុបនូបគមេវ វត្តព្ព’’ន្តិ ចេ? តំ ន វត្តព្ពំ ‘‘បុរាណចីវរ’’ន្តិ ឥមិនាវ សិទ្ធត្តា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘បុរាណចីវរំ នាម សកិំ និវត្ថម្បិ សកិំ បារុតម្បី’’តិ (បារា. ៥០៥).

បុរាណចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចីវរប្បដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឧបចារោ ទ្វាទសហត្ថោ. អចិត្តកត្តា កថំ បំសុកូលំ វដ្ដតីតិ ចេ? តាយ តស្ស ភិក្ខុនោ អទិន្នត្តា, ភិក្ខុនា ច តតោ ភិក្ខុនិតោ អគ្គហិតត្តា ច.

ចីវរប្បដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា

ញាតកប្បវារិតេ វា វិញ្ញាបេន្តស្សាតិ ឯត្ថ ច សង្ឃវសេន បវារិតេសុ បមាណមេវ វដ្ដតិ. បុគ្គលិកប្បវារណាយ យំ យំ បវារេតិ, តំ តំយេវ វិញ្ញាបេតព្ពន្តិ លិខិតំ.

អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. តតុត្តរិសិក្ខាបទវណ្ណនា

បកតិយា សន្តរុត្តរេន ចរតិ កថិនបលិពោធវសេន វា សាសង្កសិក្ខាបទវសេន វា. ឯត្ថ សិយា – ‘‘ន មត្តំ ជានិត្វា ពហុំ ចីវរំ វិញ្ញាបេស្សន្តិ, ទុស្សវាណិជ្ជំ វា’’តិអាទិនា (បារា. ៥២២) ឧជ្ឈាយន្តានំ សុត្វា ភគវាបិ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ ‘‘កថញ្ហិ នាម តុម្ហេ មោឃបុរិសា ន មត្តំ ជានិត្វា ពហុំ ចីវរំ វិញ្ញាបេស្សថា’’តិ (បារា. ៥២២) វត្វា សិក្ខាបទស្ស បញ្ញត្តត្តា ច ឥមិស្សំ កង្ខាវិតរណិយំ ‘‘ពហុចីវរវិញ្ញាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្ត’’ន្តិ វុត្តត្តា, សមន្តបាសាទិកាយំ ‘‘ន ហិ អនច្ឆិន្នចីវរា អត្តនោ អត្ថាយ សាខាបលាសំ ភញ្ជិតុំ លភន្តិ, អច្ឆិន្នចីវរានំ បន អត្ថាយ លភន្តី’’តិ វុត្តត្តា ច អញ្ញស្សត្ថាយ បមាណំ វិញ្ញាបេតុំ វដ្ដតីតិ ចេ? ន, កស្មា? អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទស្ស អដ្ឋុប្បត្តិយា ឯវ អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ វារិតា. តស្ស សិក្ខាបទស្ស អនាបត្តិ. បាឡិយំ (បារា. ៥២១) ‘‘អញ្ញស្សត្ថាយា’’តិ ឥមិស្សា អនាបត្តិបាឡិយា អញ្ញស្សត្ថាយ វិញ្ញាបេន្តោ តស្ស ញាតកប្បវារិតេ ឯវ វិញ្ញាបេតិ, ន អញ្ញេតិ វចនតោ ច វារិតា. តស្មា ភគវាបិ ‘‘ពហុំ ចីវរំ វិញ្ញាបេស្សថា’’តិ (បារា. ៥២២) វិគរហិត្វា សិក្ខាបទំ បញ្ញាបេន្តោ ‘‘អភិហដ្ឋុំ បវារេយ្យា’’តិ វុត្តនយេនេវ បមាណតោ គហណំ អនុជានិ, ន អញ្ញស្សត្ថាយ បមាណតោ វិញ្ញាបនំ. យស្មា បនិមំ សិក្ខាបទំ អញ្ញស្សត្ថាយ វិញ្ញាបនវត្ថុស្មិំយេវ បញ្ញត្តំ, តស្មា ឥធ ‘‘អញ្ញស្សត្ថាយា’’តិ ន វុត្តំ, ន ន លព្ភតីតិ កត្វា.

អដ្ឋកថាសុ ‘‘អញ្ញាតកប្បវារិតដ្ឋានេ បកតិយា ពហុម្បិ វដ្ដតិ, អច្ឆិន្នការណា បមាណមេវ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. តំ ‘‘អនាបត្តិ ញាតកានំ បវារិតាន’’ន្តិ (បារា. ៥២៦) វុត្តអនាបត្តិបាឡិយា ន សមេតីតិ សមន្តបាសាទិកាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥២៦) វុត្តត្តា ឥធាបិ វុត្តនយេនេវ ញាតកប្បវារិតេ វិញ្ញាបេន្តស្ស អត្តនោ ធនេន គណ្ហន្តស្ស អនាបត្តីតិ លិខិតំ. ‘‘អញ្ញស្សត្ថាយា’’តិ និទានវិរោធតោ ន វុត្តំ, តថាបិ អនន្តរេ វុត្តនយេនេវ លព្ភតិ ឯវាតិ វទន្តិ.

តតុត្តរិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា

បឋមឧបក្ខដេ ‘‘បុព្ពេ អប្បវារិតោ’’តិ (បារា. ៥២៨) វចនតោ តស្មិំ ខណេ បវារិតោបិ អប្បវារិតោវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

ឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុតិយឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទុតិយឧបក្ខដេន កិំ បយោជនន្តិ ចេ? នត្ថិ បយោជនំ, កេវលំ អដ្ឋុប្បត្តិវសេន បន បញ្ញត្តំ ភិក្ខុនិយា រហោនិសជ្ជសិក្ខាបទំ វិយ. ឯវំ សន្តេ សង្គីតិការកេហិ សង្គីតិំ អនារោបេតព្ពំ ភវេយ្យ វិនាបិ តេន តទត្ថសិទ្ធិតោ, អនិស្សរត្តា, អនារោបេតុំ អនុញ្ញាតត្តា ច. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អាកង្ខមានោ, អានន្ទ, សង្ឃោ…បេ… សមូហនេយ្យា’’តិ (ទី. និ. ២.២១៦; ចូឡវ. ៤៤១). ឥទំ សព្ពមការណំ. ន ហិ ពុទ្ធា អប្បយោជនំ វចនំ និច្ឆារេន្តិ, បគេវ សិក្ខាបទំ. តេនេវាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥទញ្ហិ បុរិមស្ស អនុបញ្ញត្តិសទិស’’ន្តិអាទិ. អនុបញ្ញត្តិ ច និប្បយោជនំ នត្ថិ. តំសទិសញ្ចេតំ, ន និប្បយោជនន្តិ ទស្សិតំ ហោតិ. ឯវំ សន្តេ កោ បនេត្ថ អត្ថវិសេសោតិ? តតោ អាហ ‘‘កេវលំ តត្ថ ឯកស្ស បីឡា កតា, ឥធ ទ្វិន្នំ, អយមេត្ថ វិសេសោ’’តិ. ឥមិនា អត្ថវិសេសេន កោ បនញ្ញោ អតិរេកត្ថោ ទស្សិតោតិ? បោរាណគណ្ឋិបទេ តាវ វុត្តំ ‘‘ឯកស្មិម្បិ វត្ថុស្មិំ ឧភិន្នម្បិ បីឡា កាតុំ ន វដ្ដតីតិ អយមតិរេកត្ថោ ទស្សិតោ’’តិ. តេនេតំ ទីបេតិ ‘‘ន កេវលំ បដិលទ្ធចីវរគណនាយ ឯវ អាបត្តិគណនា, បីឡិតបុគ្គលសង្ខាតវត្ថុគណនាយបី’’តិ.

ហោន្តិ ចេត្ថ –

‘‘វត្ថុតោ គណនាយបិ, សិយា អាបត្តិ នេកតា;

ឥតិ សន្ទស្សនត្ថញ្ច, ទុតិយូបក្ខដំ ឥធ.

‘‘កាយសំសគ្គសិក្ខាយ, វិភង្គេ វិយ កិន្តេតំ;

ឯកិត្ថិយាបិ នេកតា, អាបត្តីនំ បយោគតោ’’តិ. (វជិរ. ដី. បារាជិក ៥៣២);

អបិចេតំ សិក្ខាបទំ តំជាតិកេសុ សិក្ខាបទេសុ សព្ពេសុបិ គហេតព្ពវិនិច្ឆយស្ស ទស្សនប្បយោជនន្តិ វេទិតព្ពំ. អាហ ច –

‘‘អញ្ញាតិកាយ ពហុតាយ វិមិស្សតាយ;

អាបត្តិយាបិ ពហុតា ច វិមិស្សតា ច;

ឥច្ចេវមាទិវិធិសម្ភវទស្សនត្ថំ;

សត្ថា ឧបក្ខដមិទំ ទុតិយំ អវោចា’’តិ. (វជិរ. ដី. បារាជិក ៥៣២);

តស្សាយំ សង្ខេបតោ អធិប្បាយបុព្ពង្គមា វិចារណា – បុរាណចីវរំ ឯកមេវ ភិក្ខុ ភិក្ខុនីហិ ទ្វីហិ, ពហូហិ វា ធោវាបេតិ, ភិក្ខុនិគណនាយ បាចិត្តិយគណនា. តថា ទ្វិន្នំ, ពហូនំ វា សាធារណំ ឯកមេវ ចីវរំ អញ្ញត្រ បារិវត្តកា បដិគ្គណ្ហាតិ, ឥធាបិ តថា ទ្វិន្នំ, ពហូនំ វា សាធារណមេកំ វិញ្ញាបេតិ, វិញ្ញត្តបុគ្គលគណនាយ អាបត្តិគណនា. តថា អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសុ សិក្ខាបទេសុ នយោ នេតព្ពោ. អយំ តាវ ពហុតាយ នយោ.

វិមិស្សតាយ បន ញាតិកាយ, អញ្ញាតិកាយ ច ឯកំ ធោវាបេតិ, ឯកតោ និដ្ឋាបនេ ឯកំ បាចិត្តិយំ. អថ ញាតិកា បឋមំ ថោកំ ធោវិត្វា ឋិតា, បុន អញ្ញាតិកា សុធោតំ ករោតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. អថ អញ្ញាតិកា បឋមំ ធោវតិ, បច្ឆា ញាតិកា សុធោតំ ករោតិ, អញ្ញាតិកាយ បយោគវសេន ភិក្ខុនោ ទុក្កដមេវ. អញ្ញាតិកាយ, ញាតិកាយ ច អញ្ញាតិកសញ្ញី, វេមតិកោ, ញាតិកសញ្ញី វា ធោវាបេតិ, យថាវុត្តនយេន និស្សគ្គិយទុក្កដាទិអាបត្តិភេទគណនា វេទិតព្ពា. តថា អញ្ញាតិកាយ, ញាតិកាយ ច សន្តកំ ចីវរំ ឧភោហិ ឯកតោ ទិយ្យមានំ បដិគ្គណ្ហាតិ, និស្សគ្គិយមេវ. អថ អញ្ញាតិកាយ ឯវ ហត្ថតោ បដិគ្គណ្ហាតិ, និស្សគ្គិយមេវ. អថ ញាតិកាយ ហត្ថតោ បដិគ្គណ្ហាតិ, អនាបត្តិ. អថ ឧភោសុ អញ្ញាតិកាទិសញ្ញី, វុត្តនយេនេវ និស្សគ្គិយទុក្កដាទិអាបត្តិភេទគណនា វេទិតព្ពា. តថា អញ្ញាតិកវិញ្ញត្តិអាទីសុបិ យថាសម្ភវំ នយោ នេតព្ពោ. អយំ វិមិស្សតាយ នយោ.

អាទិសទ្ទេន បន អនេកេ អញ្ញាតិកា វិញ្ញត្តា, វិញ្ញត្តបុគ្គលគណនាយ ទុក្កដំ. ឯកោ ទេតិ, ឯកោ ន ទេតិ, និស្សគ្គិយំ. អថ អវិញ្ញត្តោ ទេតិ, ន និសគ្គិយំ. អថ វិញ្ញត្តាវិញ្ញត្តានំ សាធារណំ វិញ្ញត្តោ ទេតិ, និស្សគ្គិយំ. ឧភោ ទេន្តិ, និស្សគ្គិយមេវ. អវិញ្ញត្តោ ទេតិ, និស្សគ្គិយេន អនាបត្តិ. វិញ្ញត្តស្ស វចនេន អវិញ្ញត្តោ ទេតិ, អនាបត្តិ ឯវ. តថា ឧបក្ខដាទីសុបិ យថាសម្ភវំ នយោ នេតព្ពោ.

ឯត្តាវតា សង្ខេបតោ អញ្ញាតិកាយាទិគាថា វុត្តាធិប្បាយា ហោតិ. យំ បនេត្ថ ភិក្ខុនិយា រហោនិសជ្ជសិក្ខាបទំ និប្បយោជនតាយ និទស្សនំ វុត្តំ, តស្ស បយោជនវិសេសោ តស្មិំយេវ អាវិភវិស្សតីតិ. ឯវមេវ អញ្ញត្ថបិ វចនេន, វិសេសអដ្ឋុប្បត្តិវសេន ច សិក្ខាបទេសុ ញាតព្ពំ វិសេសប្បយោជនន្តិ.

ទុតិយឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘ឋានំ ភញ្ជតិ, អាគតការណំ វិនាសេតី’’តិ វុត្តត្តា បុន ចោទនំ ន លភតីតិ ឯកេ. អាគមនស្ស សាត្ថកំ ន ហោតិ, ចីវរំ ន លភិស្សតិ បដិសន្ថារស្ស កតត្តាតិ ឯកេ. ចោទនាលក្ខណំ ន ហោតីតិ កត្វា វុត្តន្តិ ឯកេ. ‘‘ធម្មទេសនាធិប្បាយាទិនា ន បដិសន្ថារោ កាតព្ពោ’’តិ ឧបតិស្សត្ថេរោ ‘‘‘អាគតការណំ វិនាសេតី’តិ ចោទនាឋានានិ ភញ្ជតិ, ចោទេតុកាមោ អកត្តព្ពមកាសិ, តប្បច្ចយា វត្តភេទេ ទុក្កដ’’ន្តិ ច វទតិ. ធម្មសិរិត្ថេរោ បន ‘‘អាសនេ ចេ និសីទតិ, ឯកាយ និសជ្ជាយ ទ្វេ ឋានានិ ភញ្ជតិ. អាមិសំ ចេ បដិគ្គណ្ហាតិ, ឯកេន បដិគ្គហណេន ទ្វេ ឋានានិ ភញ្ជតិ. ធម្មំ ចេ ភាសតិ, ធម្មទេសនាសិក្ខាបទេ វុត្តបរិច្ឆេទាយ ឯកាយ វាចាយ ទ្វេ ឋានានិ ភញ្ជតិ. តំ សន្ធាយ ‘អាគតការណំ វិនាសេតី’តិ វុត្ត’’ន្តិ វទតិ. ‘‘ឯសោ ខោ’’តិ វុត្តេន សញ្ញត្តោ ឯកោ, ‘‘អយំ វេយ្យាវច្ចករោតិ…បេ… អវុត្តេបិ ចោទេតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តោ ទុតិយោ, សចេ បន ទូតោ គច្ឆន្តោវ ‘‘អហំ តស្ស ហត្ថេ ទស្សាមី’’តិអាទិនា វុត្តោ តតិយោ, ‘‘អញ្ញំ វា បេសេត្វា អារោចាបេតី’’តិ វុត្តោ ចតុត្ថោតិ យថា ភិក្ខុនា និទ្ទិដ្ឋា ចត្តារោ, តថេវ ទូតេន និទ្ទិដ្ឋា ចត្តារោ. មុខវេវដិកកប្បិយការកោ, បរម្មុខកប្បិយការកោ ចេតិ ឯតេសុ អញ្ញាតកអប្បវារិតេសុ វិយ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ លិខិតំ.

រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចីវរវគ្គោ បឋមោ.