៨. សហធម្មិកវគ្គោ

១. សហធម្មិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

សហធម្មិកំ វុច្ចមានោតិ សហធម្មិកេន វុច្ចមានោ. ករណត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. ‘‘បញ្ចហិ សហធម្មិកេហិ សិក្ខិតព្ពត្តា, តេសំ វា សន្តកត្តា ‘សហធម្មិក’ន្តិ លទ្ធនាមេន ពុទ្ធបញ្ញត្តេន សិក្ខាបទេន វុច្ចមានោតិ អត្ថោ’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. ទុព្ពចសិក្ខាបទវណ្ណនា; បារា. អដ្ឋ. ២.៤២៥-៤២៦) ទុព្ពចសិក្ខាបទេ វុត្តត្តា ‘‘សហធម្មិកំ វុច្ចមានោតិ ឥមស្សត្ថោ ទុព្ពចសិក្ខាបទេ វុត្តោ’’តិ វុត្តំ. អនាទរិយភយាតិ អនាទរករណេ ភយា, តត្ថ បាចិត្តិយភយាតិ អត្ថោ. លេសេន ឯវំ វទន្តស្សាតិ ឧជុកំ ‘‘ន សិក្ខិស្សាមី’’តិ អវត្វា ‘‘យាវ ន អញ្ញំ ភិក្ខុ’’ន្តិអាទិនា លេសេន វទន្តស្ស.

សហធម្មិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វិលេខនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ខុទ្ទកេហិ ច អនុខុទ្ទកេហិ ចាតិ សង្ឃាទិសេសាទីហិ ខុទ្ទកេហិ ចេវ ថុល្លច្ចយាទីហិ អនុខុទ្ទកេហិ ច. ឋបេត្វា ហិ ចត្តារិ បារាជិកានិ អវសេសានិ សព្ពានិ សិក្ខាបទានិ បរិយាយេន ខុទ្ទកានិ ចេវ ហោន្តិ អនុខុទ្ទកានិ ច. វុត្តញ្ហេតំ បញ្ចសតិកក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៤៤១) –

‘‘កតមានិ បន, ភន្តេ, ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានីតិ? ឯកច្ចេ ថេរា ឯវមាហំសុ – ‘ចត្តារិ បារាជិកានិ ឋបេត្វា អវសេសានិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានី’តិ. ឯកច្ចេ ថេរា ឯវមាហំសុ – ‘ចត្តារិ បារាជិកានិ ឋបេត្វា តេរស សង្ឃាទិសេសេ ឋបេត្វា អវសេសានិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានី’តិ. ឯកច្ចេ ថេរា ឯវមាហំសុ – ‘ចត្តារិ បារាជិកានិ ឋបេត្វា តេរស សង្ឃាទិសេសេ ឋបេត្វា ទ្វេ អនិយតេ ឋបេត្វា អវសេសានិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានី’តិ. ឯកច្ចេ ថេរា ឯវមាហំសុ – ‘‘ចត្តារិ បារាជិកានិ ឋបេត្វា តេរស សង្ឃាទិសេសេ ឋបេត្វា ទ្វេ អនិយតេ ឋបេត្វា តិំស និស្សគ្គិយេ បាចិត្តិយេ ឋបេត្វា អវសេសានិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានី’តិ. ឯកច្ចេ ថេរា ឯវមាហំសុ – ‘ចត្តារិ បារាជិកានិ ឋបេត្វា តេរស សង្ឃាទិសេសេ ឋបេត្វា ទ្វេ អនិយតេ ឋបេត្វា តិំស និស្សគ្គិយេ បាចិត្តិយេ ឋបេត្វា ទ្វេនវុតិបាចិត្តិយេ ឋបេត្វា អវសេសានិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានី’តិ. ឯកច្ចេ ថេរា ឯវមាហំសុ ‘ចត្តារិ បារាជិកានិ ឋបេត្វា តេរស សង្ឃាទិសេសេ ឋបេត្វា ទ្វេ អនិយតេ ឋបេត្វា តិំស និស្សគ្គិយេ បាចិត្តិយេ ឋបេត្វា ទ្វេនវុតិបាចិត្តិយេ ឋបេត្វា ចត្តារោ បាដិទេសនីយេ ឋបេត្វា អវសេសានិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានី’’’តិ.

យំ បន នាគសេនត្ថេរេន មិលិន្ទរញ្ញា បុដ្ឋេន វុត្តំ ‘‘ទុក្កដំ, មហារាជ, ខុទ្ទកំ សិក្ខាបទំ, ទុព្ភាសិតំ អនុខុទ្ទក’’ន្តិ (មិ. ប. ៤.២.១), តត្ថ អន្តិមកោដ្ឋាសមេវ គហេត្វា វុត្តំ. តំ វាទបថោបច្ឆេទនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

សំវត្តនមរិយាទបរិច្ឆេទវចនន្តិ សំវត្តនស្ស មរិយាទា អវធិ សំវត្តនមរិយាទា, តាយ និយមវសេន យោ បរិច្ឆេទោ, តស្ស វចនំ សំវត្តនមរិយាទបរិច្ឆេទវចនំ. ឥទានិ តំ មរិយាទំ វិវរិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឥទំ វុត្តំ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧទ្ទិសន្តីតិ អាចរិយា អត្តនោ រុចិយា ឧទ្ទិសន្តិ. ឧទ្ទិសាបេន្តីតិ អាចរិយំ យាចិត្វា អន្តេវាសិកា ឧទ្ទិសាបេន្តិ. សជ្ឈាយន្តីតិ ធារេន្តិ. កុក្កុច្ចវិប្បដិសារោតិ កុក្កុច្ចសង្ខាតោ វិប្បដិសារោ. វិហេសាវិចិកិច្ឆាមនោវិលេខាតិ វិហេសាវិចិកិច្ឆាសង្ខាតា មនោវិលេខា. គរហណេតិ និន្ទនេ.

អនុបសម្បន្នស្ស វិវណ្ណនេតិ អនុបសម្បន្នស្ស សន្តិកេ និន្ទតោ តស្ស តស្មិំ វិមតិំ ឧប្បាទេតុំ វិនយវិវណ្ណនេ.

វិលេខនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. មោហនសិក្ខាបទវណ្ណនា

តស្មិំ អនាចារេតិ តស្មិំ អនាចារេ អាចិណ្ណេ. មោក្ខោ នត្ថីតិ តស្សា អាបត្តិយា មោក្ខោ នត្ថិ. តស្ស តេតិ តស្ស តវ. អលាភាតិ យេ អញ្ញេសំ បាតិមោក្ខេ ឧទ្ទិស្សមានេ សាធុកំ អដ្ឋិំ កត្វា មនសិករណស្ស អានិសំសសញ្ញិតា ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកា ច លាភា ឥច្ឆិតព្ពា, តេ សព្ពេ តុយ្ហំ អលាភា ឯវ ហោន្តិ. ទុល្លទ្ធន្តិ បុញ្ញវិសេសេន លទ្ធម្បិ មនុស្សត្តំ ទុល្លទ្ធំ. សាធុកន្តិ សុដ្ឋុ. អដ្ឋិំ កត្វាតិ អត្ថិកភាវំ កត្វា, អត្ថិកោ ហុត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ញត្តិទុតិយេន កម្មេនាតិ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ’’តិអាទិនា (បាចិ. ៤៤៦) បទភាជនិយំ វុត្តេន មោហារោបនកេន ញត្តិទុតិយេន កម្មេន.

អធម្មកម្មេតិ ឯត្ថ មោហារោបនកម្មំ អធិប្បេតំ.

មោហនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

បហារំ ទទេយ្យាតិ អន្តមសោ ឧប្បលបត្តំ ឧបាទាយ កាយកាយប្បដិពទ្ធនិស្សគ្គិយានំ អញ្ញតរេន បហារំ ទទេយ្យ. ឯវំ បន បហារេ ទិន្នេ ហត្ថោ វា ភិជ្ជតុ, បាទោ វា សីសំ វា, មរតុ វា, បាចិត្តិយមេវ. តេនាហ ‘‘បហរិតុកាមតាយា’’តិអាទិ.

អនុបសម្បន្នេតិ គហដ្ឋេ វា បព្ពជិតេ វា ឥត្ថិយា វា បុរិសេ វា អន្តមសោ តិរច្ឆានគតេបិ. សចេ បន រត្តចិត្តោ ឥត្ថិំ បហរតិ, សង្ឃាទិសេសោ. កេនចិ វិហេឋិយមានស្សាតិ មនុស្សេន វា តិរច្ឆានគតេន វា វិហេឋិយមានស្ស. មោក្ខាធិប្បាយស្សាតិ តតោ អត្តនោ មោក្ខំ បត្ថយមានស្ស. សចេបិ អន្តរាមគ្គេ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៥៣) ចោរំ វា បច្ចត្ថិកំ វា វិហេឋេតុកាមំ ទិស្វា ‘‘ឧបាសក, ឯត្ថេវ តិដ្ឋ, មា អាគមិត្ថា’’តិ វត្វា វចនំ អនាទិយិត្វា អាគច្ឆន្តំ ‘‘គច្ឆ រេ’’តិ មុគ្គរេន វា សត្ថកេន វា បហរិត្វា យាតិ, សោ ចេ តេន បហារេន មរតិ, អនាបត្តិយេវ. វាឡមិគេសុបិ ឯសេវ នយោ.

បហារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. តលសត្តិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

តលសត្តិកន្តិ តលមេវ តលសត្តិកំ. ‘‘បោថនសមត្ថដ្ឋេន សត្តិក’’ន្តិ (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ៤៥៦) ឯកេ. ឧច្ចារេយ្យាតិ ឧក្ខិបេយ្យ. នបហរិតុកាមតាយ ទិន្នត្តា ទុក្កដន្តិ ឯត្ថ បហរិតុកាមតាយ បហរិតេ បុរិមសិក្ខាបទេន បាចិត្តិយំ. ឧច្ចារេតុកាមតាយ កេវលំ ឧគ្គិរណមត្តេ កតេ ឥមិនា បាចិត្តិយំ. ឥមិនា បន វិរជ្ឈិត្វា បហារោ ទិន្នោ, តស្មា ទុក្កដំ. ឯត្ថ បន ‘‘តិរច្ឆានគតាទីនំ អសុចិករណាទីនិ ទិស្វា កុជ្ឈិត្វាបិ ឧគ្គិរន្តស្ស មោក្ខាធិប្បាយោយេវា’’តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៤៧១) វទន្តិ.

តលសត្តិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អមូលកសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឆដ្ឋសិក្ខាបទំ ឧត្តានមេវ.

អមូលកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា

កុក្កុច្ចំ ឧប្បាទេន្តស្សាតិ (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ៤៦៨) សំសយំ ជនេន្តស្ស. បរោ កុក្កុច្ចំ ឧប្បាទេតុ វា, មា វា, តំ អប្បមាណំ. មញ្ញេតិ តក្កយាមិ. អាទិសទ្ទេន ‘‘វិកាលេ មញ្ញេ តយា ភុត្តំ, មជ្ជំ មញ្ញេ តយា បីតំ, មាតុគាមេន សទ្ធិំ រហោ មញ្ញេ តយា និសិន្ន’’ន្តិអាទីនំ (បាចិ. ៤៦៦) គហណំ. អនុបសម្បន្នេតិ សាមណេរេ.

សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ឧបស្សុតិសិក្ខាបទវណ្ណនា

សុយ្យតីតិ សុតិ, សទ្ទោ, សុតិយា សមីបំ ឧបស្សុតីតិ អាហ ‘‘សុតិសមីប’’ន្តិ, សទ្ទសមីបន្តិ អត្ថោ. យត្ថ បន ឋិតេន សក្កា ហោតិ សទ្ទំ សោតុំ, តត្ថ តិដ្ឋន្តោ សទ្ទសមីបេ តិដ្ឋតិ នាមាតិ អាហ ‘‘យត្ថ ឋត្វា’’តិអាទិ. អថ វា ឧបេច្ច សុយ្យតិ ឯត្ថាតិ ឧបស្សុតិ, ឋានំ, យំ ឋានំ ឧបគតេន សក្កា ហោតិ កថេន្តានំ សទ្ទំ សោតុំ, តត្ថាតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តុរិតគមនេបីតិ បច្ឆតោ គច្ឆន្តស្ស បុរតោ គច្ឆន្តានំ សទ្ទសវនត្ថំ សីឃគមនេបិ. ឱហីយមានេបីតិ បុរតោ គច្ឆន្តស្ស បច្ឆតោ គច្ឆន្តានំ វចនសវនត្ថំ ឱហីយមានេបិ.

វូបសមិស្សាមីតិ ឧបសមំ គមិស្សាមិ, កលហំ ន ករិស្សាមិ. អត្តានំ បរិមោចេស្សាមីតិ មម អការកភាវំ កថេត្វា អត្តានំ បរិមោចេស្សាមិ. សិយា កិរិយន្តិ កទាចិ សោតុកាមតាយ គមនវសេន សមុដ្ឋានតោ សិយា កិរិយំ. សិយា អកិរិយន្តិ កទាចិ ឋិតដ្ឋានំ អាគន្ត្វា មន្តយមានានំ អជានាបនវសេន សមុដ្ឋានតោ សិយា អកិរិយំ.

ឧបស្សុតិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. កម្មប្បដិពាហនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ធម្មិកានន្តិ ធម្មេន វិនយេន សត្ថុសាសនេន កតត្តា ធម្មោ ឯតេសុ អត្ថីតិ ធម្មិកានិ, តេសំ ធម្មិកានំ. កម្មានន្តិ ចតុន្នំ សង្ឃកម្មានំ. តេនាហ ‘‘ធម្មេនា’’តិអាទិ. តត្ថ ធម្មេនាតិ ភូតេន វត្ថុនា. វិនយេនាតិ ចោទនាយ ចេវ សារណាយ ច. សត្ថុសាសនេនាតិ ញត្តិសម្បទាយ ចេវ អនុស្សវនាសម្បទាយ ច. សមគ្គស្ស សង្ឃស្សាតិ សីមដ្ឋកសង្ឃំ សោធេត្វា ឆន្ទារហានំ ឆន្ទំ អាហរិត្វា កត្តព្ពត្តា កាយេន ចេវ ចិត្តេន ច ឯកីភូតស្ស សង្ឃស្ស. តំ តំ វត្ថុន្តិ អវណ្ណភណនាទិំ តំ តំ វត្ថុ.

ឱសារេន្តិ សង្ឃមជ្ឈំ ឯតេនាតិ ឱសារណំ. និស្សារេន្តិ សង្ឃម្ហា ឯតេនាតិ និស្សារណំ. ភណ្ឌុកម្មន្តិ មុណ្ឌករណំ, កេសច្ឆេទនាបុច្ឆនន្តិ អត្ថោ. កម្មមេវ លក្ខណំ កម្មលក្ខណំ. ឱសារណាទយោ វិយ កម្មញ្ច ហុត្វា អញ្ញញ្ច នាមំ ន លភតិ, កម្មមេវ ហុត្វា លក្ខីយតីតិ កម្មលក្ខណន្តិ អត្ថោ. ‘‘ឱសារណំ និស្សារណ’’ន្តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៤៩៥-៤៩៦) ចេត្ថ បទសិលិដ្ឋតាយេតំ វុត្តំ. បឋមំ បន និស្សារណា ហោតិ, បច្ឆា ឱសារណាតិ អាហ ‘‘តត្ថ កណ្ដកសាមណេរស្សា’’តិអាទិ. កណ្ដកសាមណេរស្ស នាសនា វិយ និស្សារណាតិ យថា កណ្ដកសាមណេរស្ស ទណ្ឌកម្មនាសនា និស្សារណា, តថា ពុទ្ធស្ស វា ធម្មស្ស វា សង្ឃស្ស វា អវណ្ណំ ភណតោ, អកប្បិយំ ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ ទីបយតោ, មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស អន្តគ្គាហិកាយ ទិដ្ឋិយា សមន្នាគតស្ស អញ្ញស្សាបិ សាមណេរស្ស –

‘‘សង្ឃំ, ភន្តេ, បុច្ឆាមិ ‘អយំ ឥត្ថន្នាមោ សាមណេរោ ពុទ្ធស្ស វា ធម្មស្ស វា សង្ឃស្ស វា អវណ្ណវាទី មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ, យំ អញ្ញេ សាមណេរា លភន្តិ ទិរត្តតិរត្តំ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សហសេយ្យំ, តស្ស អលាភាយ និស្សារណា រុច្ចតិ សង្ឃស្សា’តិ. ទុតិយម្បិ…បេ… តតិយម្បិ, ភន្តេ, សង្ឃំ បុច្ឆាមិ ‘អយំ ឥត្ថន្នាមោ សាមណេរោ…បេ… រុច្ចតិ សង្ឃស្សា’តិ, ចរ បិរេ វិនស្សា’’តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៤៩៥-៤៩៦) –

កត្តព្ពនាសនា និស្សារណាតិ អត្ថោ. តាទិសំយេវ សម្មាវត្តន្តំ ទិស្វា បវេសនា ឱសារណាតិ តាទិសំយេវ អបរេន សមយេន ‘‘អហំ, ភន្តេ, ពាលតាយ អញ្ញាណតាយ អលក្ខិកតាយ ឯវំ អកាសិំ, ស្វាហំ សង្ឃំ ខមាបេមី’’តិ ខមាបេន្តំ ទិស្វា យាវតតិយំ យាចាបេត្វា –

‘‘សង្ឃំ, ភន្តេ, បុច្ឆាមិ ‘អយំ ឥត្ថន្នាមោ សាមណេរោ ពុទ្ធស្ស វា ធម្មស្ស វា សង្ឃស្ស វា អវណ្ណវាទី មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ, យំ អញ្ញេ សាមណេរា លភន្តិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ទិរត្តតិរត្តំ សហសេយ្យំ, តស្ស អលាភាយ និស្សារិតោ, ស្វាយំ ឥទានិ សោរតោ និវាតវុត្តិ លជ្ជិធម្មំ ឱក្កន្តោ ហិរោត្តប្បេ បតិដ្ឋិតោ កតទណ្ឌកម្មោ អច្ចយំ ទេសេតិ, ឥមស្ស សាមណេរស្ស យថា បុរេ កាយសម្ភោគសាមគ្គិទានំ រុច្ចតិ សង្ឃស្សា’តិ. ទុតិយម្បិ…បេ… តតិយម្បិ, ភន្តេ, សង្ឃំ បុច្ឆាមិ…បេ… រុច្ចតិ សង្ឃស្សា’’តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៤៩៥-៤៩៦) –

បវេសនា ឱសារណាតិ អត្ថោ.

កេសច្ឆេទនាបុច្ឆនន្តិ សីមាបរិយាបន្នេ ភិក្ខូ សន្និបាតាបេត្វា បព្ពជ្ជាបេក្ខំ តត្ថ នេត្វា ‘‘សង្ឃំ, ភន្តេ, ឥមស្ស ទារកស្ស ភណ្ឌុកម្មំ អាបុច្ឆាមី’’តិ តិក្ខត្តុំ វា ទ្វិក្ខត្តុំ វា សកិំ វា វចនំ. ឥធ ច ‘‘ឥមស្ស ទារកស្ស ភណ្ឌុកម្មំ អាបុច្ឆាមា’’តិបិ ‘‘ឥមស្ស សមណករណំ អាបុច្ឆាមា’’តិបិ ‘‘ឥមស្ស បព្ពាជនំ អាបុច្ឆាមា’’តិបិ ‘‘អយំ សមណោ ហោតុកាមោ’’តិបិ ‘‘អយំ បព្ពជិតុកាមោ’’តិបិ វត្តុំ វដ្ដតិយេវ.

មុខរស្សាតិ មុខេន ខរស្ស. យំ អវន្ទិយកម្មំ អនុញ្ញាតន្តិ សម្ពន្ធោ. ឩរុំ វិវរិត្វា ទស្សនាទិវត្ថូសូតិ –

‘‘តេន ខោ បន សមយេន ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ កទ្ទមោទកេន ឱសិញ្ចន្តិ ‘អប្បេវ នាម អម្ហេសុ សារជ្ជេយ្យុ’ន្តិ, កាយំ វិវរិត្វា ភិក្ខុនីនំ ទស្សេន្តិ, ឩរុំ វិវរិត្វា ភិក្ខុនីនំ ទស្សេន្តិ, អង្គជាតំ វិវរិត្វា ភិក្ខុនីនំ ទស្សេន្តិ, ភិក្ខុនិយោ ឱភាសេន្តិ, ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ សម្បយោជេន្តិ ‘អប្បេវ នាម អម្ហេសុ សារជ្ជេយ្យុ’’’ន្តិ (ចូឡវ. ៤១១) –

ឥមេសុ វត្ថូសុ.

អច្ឆិន្នចីវរកាទីនន្តិ អច្ឆិន្នចីវរជិណ្ណចីវរនដ្ឋចីវរគិលានពហុស្សុតសង្ឃភារនិត្ថរកាទីនំ. ចីវរាទីនីតិ ចីវរភេសជ្ជសេនាសនាទីនិ. បរិភុញ្ជិតព្ពានីតិ បរិភុញ្ជិតព្ពានិ មូលតចបត្តអង្កុរបុប្ផផលាទីនិ. អបនេតព្ពានិបិ វត្ថូនីតិ អាវាសករណាទិអត្ថំ ហរិតព្ពានិបិ ឆាយូបគផលូបគរុក្ខាទីនិ. តថារូបំ វា ធម្មិកំ កតិកំ ករោន្តេហីតិ ចីវរបិណ្ឌបាតត្ថាយ ទិន្នតោ អាវាសជគ្គនាទិកំ តាទិសំ វា អញ្ញម្បិ ធម្មិកំ កតិកំ ករោន្តេហិ.

នេវ សុត្តំ អាគច្ឆតីតិ ន មាតិកា អាគច្ឆតិ. នោ សុត្តវិភង្គោតិ វិនយោបិ ន បគុណោ. ព្យញ្ជនច្ឆាយាយ អត្ថំ បដិពាហតីតិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៣៣) ព្យញ្ជនមត្តមេវ គហេត្វា អត្ថំ បដិសេធេតិ. ជាតរូបរជតខេត្តវត្ថុប្បដិគ្គហណាទីសុ វិនយធរេហិ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ការិយមានេ ទិស្វា ‘‘កិំ ឥមេ អាបត្តិយា ការេថ, ននុ ‘ជាតរូបរជតប្បដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតី’តិ (ទី. និ. ១.១០, ១៩៤) ឯវំ សុត្តេ បដិវិរតិមត្តមេវ វុត្តំ, នត្ថិ ឯត្ថ អាបត្តី’’តិ វទតិ. អបរោ ធម្មកថិកោ សុត្តស្ស អាគតត្តា ឱលម្ពេត្វា និវាសេន្តានំ អាបត្តិយា អារោបិយមានាយ ‘‘កិំ ឥមេសំ អាបត្តិំ អារោបេថ, ននុ ‘បរិមណ្ឌលំ និវាសេស្សាមីតិ សិក្ខា ករណីយា’តិ (បាចិ. ៥៧៦) ឯវំ សិក្ខាករណមត្តមេវ វុត្តំ, នត្ថិ ឯត្ថ អាបត្តី’’តិ វទតិ. ឧព្ពាហិក វិនិច្ឆយេតិ សមថក្ខន្ធកេ វុត្តឧព្ពាហិកវិនិច្ឆយេ ‘‘សីលវា ហោតី’’តិអាទិកាយ ហិ ទសង្គសម្បត្តិយា សមន្នាគតេ ទ្វេ តយោ ភិក្ខូ ឧច្ចិនិត្វា វិនិច្ឆយោ ឧព្ពាហិកវិនិច្ឆយោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

បវារណប្បច្ចុក្កឌ្ឍនាតិ បវារណាយ ឧក្កស្សនា, ឧទ្ធំ កឌ្ឍនាតិ អត្ថោ. តិណវត្ថារកសមថេ សព្ពសង្គាហិកញត្តិ ចាតិ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អម្ហាកំ ភណ្ឌនជាតានំ…បេ… ឋបេត្វា គិហិប្បដិសំយុត្ត’’ន្តិ (ចូឡវ. ២១២-២១៣) ឯវំ តិណវត្ថារកសមថេ កតា សព្ពបឋមា សព្ពសង្គាហិកញត្តិ ច.

អលាភាយ បរិសក្កនាទិកេហីតិ ចតុន្នំ បច្ចយានំ អលាភត្ថាយ បយោគករណាទិកេហិ. អាទិសទ្ទេន ‘‘អនត្ថាយ បរិសក្កនំ, អនាវាសាយ បរិសក្កនំ, អក្កោសនបរិភាសនំ, ភិក្ខូ ភិក្ខូហិ ភេទនំ, ពុទ្ធស្ស អវណ្ណភណនំ, ធម្មស្ស អវណ្ណភណនំ, សង្ឃស្ស អវណ្ណភណន’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៦៥) អវសេសំ សត្តង្គំ សង្គណ្ហាតិ. អដ្ឋហង្គេហិ សមន្នាគតស្សាតិ អដ្ឋហិ ចេវ អង្គេហិ ឯកេកេនបិ អង្គេន ច សមន្នាគតស្ស. អសម្ភោគករណត្ថន្តិ តេន ទិន្នស្ស ទេយ្យធម្មស្ស អប្បដិគ្គហណត្ថំ. បត្តនិក្កុជ្ជនវសេនាតិ កម្មវាចាយ បត្តនិក្កុជ្ជនវសេន, ន អធោមុខដ្ឋបនវសេន. បត្តុក្កុជ្ជនវសេនាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តស្សេវាតិ យោ បត្តនិក្កុជ្ជនវសេន កតនិស្សារណោ, តស្សេវ ឧបាសកស្ស. សម្មាវត្តន្តស្សាតិ យេន សមន្នាគតស្ស បត្តុក្កុជ្ជនំ, តេន សមន្នាគតស្ស. សាតិ យថាវុត្តា និស្សារណា, ឱសារណា ច.

សូចិយាទិអប្បមត្តកំ តំតទត្ថិកានំ វិស្សជ្ជេតិ ទេតីតិ អប្បមត្តកវិស្សជ្ជកោ. សាដិយគ្គាហាបកោតិ វស្សិកសាដិយគ្គាហាបកោ. កម្មំ ករោន្តេ អារាមិកេ បេសនត្ថាយ ទាតព្ពា សម្មុតិ អារាមិកបេសកសម្មុតិ. ឯស នយោ សាមណេរបេសកសម្មុតីតិ ឯត្ថាបិ.

តជ្ជនីយកម្មាទីនំ សត្តន្នន្តិ តជ្ជនីយំ, និយសំ, បព្ពាជនីយំ, បដិសារណីយំ, តិវិធញ្ច ឧក្ខេបនីយន្តិ តជ្ជនីយាទីនំ សត្តន្នំ. អដ្ឋយាវតតិយកាតិ ភិក្ខូនំ វសេន ចត្តារោ, ភិក្ខុនីនំ វសេន ចត្តារោតិ អដ្ឋ សង្ឃាទិសេសា.

ញត្តិកម្មាទិវសេនាតិ ញត្តិកម្មញត្តិទុតិយកម្មញត្តិចតុត្ថកម្មវសេន. ‘‘ករិយមានំ ទឡ្ហតរំ ហោតិ, តស្មា កាតព្ព’’ន្តិ ឯកច្ចេ វទន្តិ. ឯវំ បន សតិ កម្មសង្ករោ ហោតិ, តស្មា ន កាតព្ពន្តិ បដិក្ខិត្តមេវ. សចេ បន អក្ខរបរិហីនំ វា បទបរិហីនំ វា ទុរុត្តបទំ វា ហោតិ, តស្ស សោធនត្ថំ បុនប្បុនំ វត្តុំ វដ្ដតិ. ឥទំ អកុប្បកម្មស្ស ទឡ្ហីកម្មំ ហោតិ, កុប្បកម្មេ កម្មំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. សកលក្ខណេនេវាតិ ញត្តិញ្ច ចតស្សោ ច កម្មវាចាយោ សាវេត្វាវ. ន សេសកម្មវសេនាតិ អបលោកនកម្មាទិនា អវសេសកម្មវសេន ន កាតព្ពំ.

កម្មប្បដិពាហនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ឆន្ទំអទត្វាគមនសិក្ខាបទវណ្ណនា

អារោចិតំ វត្ថុ អវិនិច្ឆិតន្តិ អារោចិតវត្ថុ អាបត្តិកភាវេន ន វិនិច្ឆិតំ. ឯត្ថ ច ចោទកេន ច ចុទិតកេន ច អត្តនោ កថា កថិតា, អនុវិជ្ជកោ សម្មតោ, ឯត្តាវតា វត្ថុមេវ អារោចិតំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឆន្ទំ អទត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមេយ្យាតិ ‘‘កថំ ឥទំ កម្មំ កុប្បំ អស្ស, វគ្គំ អស្ស, ន ករេយ្យា’’តិ (បាចិ. ៤៨១) ឥមិនា អធិប្បាយេន ឆន្ទំ អទត្វា និសិន្នាសនតោ ឧដ្ឋាយ គច្ឆេយ្យ. តេនាហ ‘‘យោ ភិក្ខូ’’តិអាទិ. កិរិយាកិរិយន្តិ ឯត្ថ គមនំ កិរិយំ, ឆន្ទស្ស អទានំ អកិរិយំ.

ឆន្ទំអទត្វាគមនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. ទុព្ពលសិក្ខាបទវណ្ណនា

យថាសន្ថុតន្តិ យថាមិត្តំ. តេនាហ ‘‘យោ យោ’’តិ អាទិ. តត្ថ មិត្តសន្ទិដ្ឋសម្ភត្តវសេនាតិ មិត្តសន្ទិដ្ឋសម្ភត្តានំ វសេន. តត្ថ មិត្តា មិត្តាវ. សន្ទិដ្ឋា តត្ថ តត្ថ សង្គម្ម ទិដ្ឋមត្តា នាតិទឡ្ហមិត្តា. សម្ភត្តា សុដ្ឋុ ភត្តា សិនេហវន្តោ ទឡ្ហមិត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា.

បញ្ច គរុភណ្ឌានីតិ រាសិវសេន បញ្ច គរុភណ្ឌានិ, សរូបវសេន បនេតានិ ពហូនិ ហោន្តិ. តេនាហ ‘‘រាសិវសេន បញ្ច គរុភណ្ឌានិ វុត្តានី’’តិ. អារាមោ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១; វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ២២៧) នាម បុប្ផារាមោ វា ផលារាមោ វា. អារាមវត្ថុ នាម តេសំយេវ អារាមានំ អត្ថាយ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ឋបិតោកាសោ, តេសុ វា អារាមេសុ វិនដ្ឋេសុ តេសំ បោរាណកភូមិភាគោ. វិហារោ នាម យំ កិញ្ចិ បាសាទាទិសេនាសនំ. វិហារវត្ថុ នាម តស្ស បតិដ្ឋានោកាសោ. មញ្ចោ នាម មសារកោ ពុន្ទិកាពទ្ធោ, កុឡីរបាទកោ, អាហច្ចបាទកោតិ ឥមេសំ បុព្ពេ វុត្តានំ ចតុន្នំ មញ្ចានំ អញ្ញតរោ. បីឋំ នាម មសារកាទីនំយេវ ចតុន្នំ បីឋានំ អញ្ញតរំ. ភិសិ នាម ឧណ្ណភិសិអាទីនំ បញ្ចន្នំ ភិសីនំ អញ្ញតរា. ពិព្ពោហនំ នាម រុក្ខតូលលតាតូលបោដកិតូលានំ អញ្ញតរេន បុណ្ណំ. លោហកុម្ភី នាម កាឡលោហេន វា តម្ពលោហេន វា យេន កេនចិ លោហេន កតា កុម្ភី. លោហភាណកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ បន ភាណកន្តិ អរញ្ជរោ វុច្ចតិ. វារកោតិ ឃដោ. កដាហំ កដាហមេវ. វាសិអាទីសុ, វល្លិអាទីសុ ច ទុវិញ្ញេយ្យំ នាម នត្ថិ. ឯវំ –

ទ្វិសង្គហានិ ទ្វេ ហោន្តិ, តតិយំ ចតុសង្គហំ;

ចតុត្ថំ នវកោដ្ឋាសំ, បញ្ចមំ អដ្ឋភេទនំ.

ឥតិ បញ្ចហិ រាសីហិ, បញ្ចនិម្មលលោចនោ;

បញ្ចវីសវិធំ នាថោ, គរុភណ្ឌំ បកាសយិ. (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១; វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ២២៧);

វិស្សជ្ជេតុំ វា វិភជិតុំ វា ន វដ្ដតីតិ មូលច្ឆេជ្ជវសេន វិស្សជ្ជេតុំ វា វិភជិតុំ វា ន វដ្ដន្តិ. បរិវត្តនវសេន បន វិស្សជ្ជន្តស្ស, វិភជន្តស្ស ច អនាបត្តិ. តេនាហ ‘‘ថាវរេនា’’តិអាទិ. តត្ថ ថាវរេន ថាវរន្តិ អារាមអារាមវត្ថុវិហារវិហារវត្ថុនា អារាមំ អារាមវត្ថុំ វិហារំ វិហារវត្ថុំ. ឥតរេនាតិ អថាវរេន, បច្ឆិមរាសិត្តយេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. អកប្បិយេនាតិ សុវណ្ណមយមញ្ចាទិនា ចេវ អកប្បិយភិសិពិព្ពោហនេហិ ច. មហគ្ឃកប្បិយេនាតិ ទន្តមយមញ្ចាទិនា ចេវ បាវារាទិនា ច. ឥតរន្តិ អថាវរំ. កប្បិយបរិវត្តនេន បរិវត្តេតុន្តិ យថា អកប្បិយំ ន ហោតិ, ឯវំ បរិវត្តេតុំ.

តត្រាយំ បរិវត្តននយោ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១; វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ២២៨) – សង្ឃស្ស នាឡិកេរារាមោ ទូរេ ហោតិ, កប្បិយការកាវ ពហុតរំ ខាទន្តិ, យម្បិ ន ខាទន្តិ, តតោ សកដវេតនំ ទត្វា អប្បមេវ អាហរន្តិ. អញ្ញេសំ បន តស្សារាមស្ស អវិទូរេ គាមវាសីនំ មនុស្សានំ វិហារស្ស សមីបេ អារាមោ ហោតិ, តេ សង្ឃំ ឧបសង្កមិត្វា សកេន អារាមេន តំ អារាមំ យាចន្តិ, សង្ឃេន ‘‘រុច្ចតិ សង្ឃស្សា’’តិ អបលោកេត្វា សម្បដិច្ឆិតព្ពោ. សចេបិ ភិក្ខូនំ រុក្ខសហស្សំ ហោតិ, មនុស្សានំ បញ្ចសតានិ, ‘‘តុម្ហាកំ អារាមោ ខុទ្ទកោ’’តិ ន វត្តព្ពំ. កិញ្ចាបិ អយំ ខុទ្ទកោ, អថ ខោ ឥតរតោ ពហុតរំ អាយំ ទេតិ. សចេបិ សមកមេវ ទេតិ, ឯវម្បិ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ បរិភុញ្ជិតុំ សក្កាតិ គហេតព្ពមេវ. សចេ បន មនុស្សានំ ពហុតរា រុក្ខា ហោន្តិ, ‘‘ននុ តុម្ហាកំ ពហុតរា រុក្ខា’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ ‘‘អតិរេកំ អម្ហាកំ បុញ្ញំ ហោតុ, សង្ឃស្ស ទេមា’’តិ វទន្តិ, ជានាបេត្វា សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. ភិក្ខូនំ រុក្ខា ផលធារិនោ, មនុស្សានំ រុក្ខា ន តាវ ផលំ គណ្ហន្តិ. កិញ្ចាបិ ន គណ្ហន្តិ, ន ចិរេន គណ្ហិស្សន្តីតិ សម្បដិច្ឆិតព្ពមេវ. មនុស្សានំ រុក្ខា ផលធារិនោ, ភិក្ខូនំ រុក្ខា ន តាវ ផលំ គណ្ហន្តិ, ‘‘ននុ តុម្ហាកំ រុក្ខា ផលធារិនោ’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ ‘‘គណ្ហថ, ភន្តេ, អម្ហាកំ បុញ្ញំ ភវិស្សតី’’តិ ទេន្តិ, ជានាបេត្វា សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. ឯវំ អារាមេន អារាមោ បរិវត្តេតព្ពោ, ឯតេនេវ នយេន អារាមវត្ថុបិ វិហារោបិ វិហារវត្ថុបិ អារាមេន បរិវត្តេតព្ពំ. អារាមវត្ថុនា ច មហន្តេន វា ខុទ្ទកេន វា អារាមំ អារាមវត្ថុំ វិហារំ វិហារវត្ថុន្តិ.

កថំ វិហារេន (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១; វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ២២៨) វិហារោ បរិវត្តេតព្ពោ? សង្ឃស្ស អន្តោគាមេ គេហំ ហោតិ, មនុស្សានំ វិហារមជ្ឈេ បាសាទោ, ឧភោបិ អគ្ឃេន សមកា. សចេ មនុស្សា តេន បាសាទេន តំ គេហំ យាចន្តិ, សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. ភិក្ខូនំ ចេ មហគ្ឃតរំ គេហំ ហោតិ, ‘‘មហគ្ឃតរំ អម្ហាកំ គេហ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘កិញ្ចាបិ មហគ្ឃតរំ បព្ពជិតានំ អសារុប្បំ, ន សក្កា តត្ថ បព្ពជិតេហិ វសិតុំ, ឥទំ បន សារុប្បំ, គណ្ហថា’’តិ វទន្តិ, ឯវម្បិ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. សចេ បន មនុស្សានំ មហគ្ឃំ ហោតិ ‘‘ននុ តុម្ហាកំ គេហំ មហគ្ឃ’’ន្តិ វត្តព្ពំ. ‘‘ហោតុ, ភន្តេ, អម្ហាកំ បុញ្ញំ ភវិស្សតិ, គណ្ហថា’’តិ វុត្តេ បន សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. ឯវំ វិហារេន វិហារោ បរិវត្តេតព្ពោ. ឯតេនេវ នយេន វិហារវត្ថុបិ អារាមោបិ អារាមវត្ថុបិ វិហារេន បរិវត្តេតព្ពំ. វិហារវត្ថុនា ច មហគ្ឃេន វា អប្បគ្ឃេន វា វិហារំ វិហារវត្ថុំ អារាមំ អារាមវត្ថុំ. ឯវំ តាវ ថាវរេន ថាវរបរិវត្តនំ វេទិតព្ពំ.

ឥតរេន ឥតរបរិវត្តនេ បន មញ្ចបីឋំ មហន្តំ វា ហោតុ, ខុទ្ទកំ វា (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១; វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ២២៨), អន្តមសោ ចតុរង្គុលបាទកំ គាមទារកេហិ បំស្វាគារកេសុ កីឡន្តេហិ កតម្បិ សង្ឃស្ស ទិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ គរុភណ្ឌំ ហោតិ. សចេបិ រាជា វា រាជមហាមត្តាទយោ វា ឯកប្បហារេនេវ មញ្ចសតំ វា មញ្ចសហស្សំ វា ទេន្តិ, សព្ពេ កប្បិយមញ្ចា សម្បដិច្ឆិតព្ពា, សម្បដិច្ឆិត្វា វុឌ្ឍប្បដិបាដិយា ‘‘សង្ឃិកបរិភោគេន បរិភុញ្ជថា’’តិ ទាតព្ពា, ន បុគ្គលិកបរិភោគេន ទាតព្ពា. អតិរេកមញ្ចេ ភណ្ឌាគារាទីសុ បញ្ញបេត្វា បត្តចីវរំ និក្ខិបិត្វា បរិភុញ្ជិតុម្បិ វដ្ដតិ. ពហិសីមាយ ‘‘សង្ឃស្ស ទេមា’’តិ ទិន្នមញ្ចោ សង្ឃត្ថេរស្ស វសនដ្ឋានេ ទាតព្ពោ. តត្ថ ចេ ពហូ មញ្ចា ហោន្តិ, មញ្ចេន កម្មំ នត្ថិ. យស្ស វសនដ្ឋានេ កម្មំ អត្ថិ, តត្ថ ‘‘សង្ឃិកបរិភោគេន បរិភុញ្ជថា’’តិ ទាតព្ពោ, ន បុគ្គលិកភោគេន. មហគ្ឃេន សតគ្ឃនកេន វា សហស្សគ្ឃនកេន វា មញ្ចេន អញ្ញំ មញ្ចសតំ លភតិ, បរិវត្តេត្វា គហេតព្ពំ. ន កេវលំ មញ្ចេន មញ្ចោយេវ, អារាមអារាមវត្ថុវិហារវិហារវត្ថុបីឋភិសិពិព្ពោហនានិបិ បរិវត្តេតុំ វដ្ដតិ. ឯសេវ នយោ បីឋភិសិពិព្ពោហនេសុបិ. វរសេនាសនាទីនំ សំរក្ខណត្ថន្តិ សចេ ទុព្ភិក្ខំ ហោតិ, ភិក្ខូ បិណ្ឌបាតេន ន យាបេន្តិ, ឯត្ថ រាជរោគចោរភយានិ, អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តានំ វិហារា បលុជ្ជន្តិ, តាលនាឡិកេរាទិកេ វិនាសេន្តិ, សេនាសនបច្ចយំ សន្ធាយ យាបេតុំ សក្កា ហោតិ, ឯវរូបេ កាលេ វរសេនាសនាទីនំ សំរក្ខណត្ថំ. លាមកានិ វិស្សជ្ជេតុន្តិ លាមកំ លាមកំ វិស្សជ្ជេតុំ, លាមកកោដិយា វិស្សជ្ជេតុន្តិ អធិប្បាយោ. វិស្សជ្ជេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ វិស្សជ្ជេត្វា តតោ លទ្ធយាគុភត្តចីវរាទីនិ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. កាឡលោហតម្ពលោហកំសលោហវដ្ដលោហានន្តិ ឯត្ថ កំសលោហំ, វដ្ដលោហញ្ច កិត្តិមលោហំ. តីណិ ហិ កិត្តិមលោហានិ កំសលោហំ, វដ្ដលោហំ, អារកូដន្តិ. តត្ថ តិបុតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ កំសលោហំ, សីតតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ វដ្ដលោហំ, រសកតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ អារកូដំ. តេន វុត្តំ ‘‘កំសលោហំ, វដ្ដលោហញ្ច កិត្តិមលោហ’’ន្តិ. តតោ អតិរេកន្តិ តតោ អតិរេកគ្គណ្ហនកោ.

សរកោតិ មជ្ឈេ មកុឡំ ទស្សេត្វា មុខវដ្ដិវិត្ថតំ កត្វា បិដ្ឋិតោ នាមេត្វា កាតព្ពំ ឯកំ ភាជនំ. ‘‘សរាវ’’ន្តិបិ វទន្តិ. អាទិសទ្ទេន កញ្ចនកាទីនំ គិហិឧបករណានំ គហណំ. តានិ ហិ ខុទ្ទកានិបិ គរុភណ្ឌានេវ គិហិឧបករណត្តាតិ. បិ-សទ្ទេន បគេវ មហន្តានីតិ ទស្សេតិ. ឥមានិ បន ភាជនីយានិ ភិក្ខូបករណត្តាតិ អធិប្បាយោ. យថា ច ឯតានិ, ឯវំ កុណ្ឌិកាបិ ភាជនីយា. វក្ខតិ ហិ ‘‘យថា ច មត្តិកាភណ្ឌេ, ឯវំ លោហភណ្ឌេបិ កុណ្ឌិកា ភាជនីយកោដ្ឋាសមេវ ភជតី’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. ទុព្ពលសិក្ខាបទវណ្ណនា). សង្ឃិកបរិភោគេនាតិ អាគន្តុកានំ វុឌ្ឍតរានំ ទត្វា បរិភោគេន. គិហិវិកដាតិ គិហីហិ វិកតា បញ្ញត្តា, អត្តនោ វា សន្តកករណេន វិរូបំ កតា. បុគ្គលិកបរិភោគេន ន វដ្ដតីតិ អាគន្តុកានំ អទត្វា អត្តនោ សន្តកំ វិយ គហេត្វា បរិហរិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ. បិប្ផលិកោតិ កត្តរិ. អារកណ្ដកំ សូចិវេធកំ. តាឡំ យន្តំ. កត្តរយដ្ឋិវេធកោ កត្តរយដ្ឋិវលយំ. យថា តថា ឃនកតំ លោហន្តិ លោហវដ្ដិ លោហគុឡោ លោហបិណ្ឌិ លោហចក្កលិកន្តិ ឯវំ ឃនកតំ លោហំ. ខីរបាសាណមយានីតិ មុទុកខីរវណ្ណបាសាណមយានិ.

គិហិវិកដានិបិ ន វដ្ដន្តិ អនាមាសត្តា. បិ-សទ្ទេន បគេវ សង្ឃិកបរិភោគេន វា បុគ្គលិកបរិភោគេន វាតិ ទស្សេតិ. សេនាសនបរិភោគោ បន សព្ពកប្បិយោ. តស្មា ជាតរូបាទិមយា សព្ពេបិ សេនាសនបរិក្ខារា អាមាសា. តេនាហ ‘‘សេនាសនបរិភោគេ បនា’’តិអាទិ.

សេសាតិ តតោ មហត្តរី វាសិ. យា បនាតិ យា កុទារី បន. កុទាលោ អន្តមសោ ចតុរង្គុលមត្តោបិ គរុភណ្ឌមេវ. និខាទនំ ចតុរស្សមុខំ វា ហោតុ, ទោណិមុខំ វា វង្កំ វា ឧជុកំ វា, អន្តមសោ សម្មុញ្ជនិទណ្ឌកវេធនម្បិ ទណ្ឌពន្ធំ ចេ, គរុភណ្ឌមេវ. តេនាហ ‘‘កុទាលោ ទណ្ឌពន្ធនិខាទនំ វា អគរុភណ្ឌំ នាម នត្ថី’’តិ. សិបាដិកា នាម ខុរកោសោ. សិខរំ បន ទណ្ឌពន្ធនិខាទនំ អនុលោមេតីតិ អាហ ‘‘សិខរម្បិ និខាទនេនេវ សង្គហិត’’ន្តិ. សចេ តម្បិ បន អទណ្ឌកំ ផលមត្តំ, ភាជនីយំ. ឧបក្ខរេតិ វាសិអាទិភណ្ឌានិ.

បត្តពន្ធកោ នាម បត្តស្ស គណ្ឋិកាទិការកោ. ‘‘បដិមាសុវណ្ណាទិបត្តការកោ’’តិបិ វទន្តិ. តិបុច្ឆេទនកសត្ថំ, សុវណ្ណច្ឆេទនកសត្ថំ, កតបរិកម្មចម្មច្ឆិន្ទនកខុទ្ទកសត្ថន្តិ ឥមានិ ចេត្ថ តីណិ បិប្ផលិកំ អនុលោមេន្តីតិ អាហ ‘‘អយំ បន វិសេសោ’’តិអាទិ. ឥតរានីតិ មហាកត្តរិអាទីនិ.

អឌ្ឍពាហុប្បមាណាតិ (សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.៣២១) កប្បរតោ បដ្ឋាយ យាវ អំសកូដប្បមាណា, វិទត្ថិចតុរង្គុលប្បមាណាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថជាតកាតិ សង្ឃិកភូមិយំ ជាតា. អារក្ខសំវិធានេន រក្ខិតត្តា រក្ខិតា ច សា មញ្ជូសាទីសុ បក្ខិត្តំ វិយ យថា តំ ន នស្សតិ, ឯវំ គោបនតោ គោបិតា ចាតិ រក្ខិតគោបិតា. តត្ថជាតកាបិ បន អរក្ខិតា គរុភណ្ឌមេវ ន ហោតិ. ‘‘សង្ឃកម្មេ ច ចេតិយកម្មេ ច កតេ’’តិ ឥមិនា សង្ឃសន្តកេន ចេតិយសន្តកំ រក្ខិតុំ, បរិវត្តិតុញ្ច វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. សុត្តំ បនាតិ វដ្ដិតញ្ចេវ អវដ្ដិតញ្ច សុត្តំ.

អដ្ឋង្គុលសូចិទណ្ឌមត្តោតិ អន្តមសោ ទីឃសោ អដ្ឋង្គុលមត្តោ, បរិណាហតោ សីហឡបណ្ណសូចិទណ្ឌមត្តោ. ឯត្ថាតិ វេឡុភណ្ឌេ. ទឌ្ឍំ គេហំ យេសំ តេតិ ទឌ្ឍគេហា. ន វារេតព្ពាតិ ‘‘មា គណ្ហិត្វា គច្ឆថា’’តិ ន និសេធេតព្ពា. ទេសន្តរគតេន សម្បត្តវិហារេ សង្ឃិកាវាសេ ឋបេតព្ពា.

អវសេសញ្ច ឆទនតិណន្តិ មុញ្ជបព្ពជេហិ អវសេសំ យំ កិញ្ចិ ឆទនតិណំ. យត្ថ បន តិណំ នត្ថិ, តត្ថ បណ្ណេហិ ឆាទេន្តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១). តស្មា បណ្ណម្បិ តិណេនេវ សង្គហិតន្តិ អាហ ‘‘ឆទនតិណសង្ខេបគតេសូ’’តិអាទិ. អដ្ឋង្គុលប្បមាណោបីតិ វិត្ថារតោ អដ្ឋង្គុលប្បមាណោ. លិខិតបោត្ថកោ បន គរុភណ្ឌំ ន ហោតិ.

វេឡុម្ហិ វុត្តប្បមាណោតិ ‘‘អដ្ឋង្គុលសូចិទណ្ឌកមត្តោបី’’តិ វេឡុភណ្ឌេ វុត្តប្បមាណោ. សង្ឃស្ស ទិន្នោ វាតិ ទារុទុល្លភដ្ឋានេ សង្ឃស្ស ទិន្នោ វា. កុរុន្ទិយំ វុត្តក្កមេន ទារុភណ្ឌវិនិច្ឆយំ វត្វា ឥទានិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តក្កមេន វត្តុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. អាសន្ទិកាទីនីតិ ឯត្ថ អាសន្ទិកោតិ ចតុរស្សបីឋំ វុច្ចតិ. ‘‘ឧច្ចកម្បិ អាសន្ទិក’’ន្តិ វចនតោ ឯកតោភាគេន ទីឃបីឋមេវ ហិ អដ្ឋង្គុលបាទកំ វដ្ដតិ. ចតុរស្សាសន្ទិកោ បន បមាណាតិក្កន្តោបិ វដ្ឋតីតិ វេទិតព្ពោ. អាទិសទ្ទេន ‘‘សត្តង្គោ, ភទ្ទបីឋកំ, ឯឡកបាទកបីឋំ, អាមលកវដ្ដកបីឋំ, ផលកំ, កោច្ឆំ, បលាលបីឋក’’ន្តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) ឥមេ សង្គណ្ហន្តីតិ វេទិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘អន្តមសោ’’តិអាទិ. បណ្ណេហិ វាតិ កទលិបណ្ណាទីហិ វា. ព្យគ្ឃចម្មោនទ្ធម្បិ វាឡរូបបរិក្ខិត្តំ រតនបរិសិព្ពិតំ កោច្ឆកំ គរុភណ្ឌមេវ.

ឃដ្ដនផលកំ នាម យត្ថ ឋបេត្វា រជិតចីវរំ ហត្ថេន ឃដ្ដេន្តិ. ឃដ្ដនមុគ្គរោ នាម អនុវាតាទិឃដ្ដនកោតិ វទន្តិ. ទណ្ឌមុគ្គរោ នាម យេន រជិតចីវរំ បោថេន្តិ. អម្ពណន្តិ ផលកេហិ បោក្ខរណី វិយ កតំ បានីយភាជនំ. រជនទោណីតិ បក្ករជនំ អាកិរិត្វា ឋបនភាជនំ.

អកប្បិយចម្មន្តិ សីហាទីនំ ចម្មំ. ‘‘ភូមត្ថរណំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ឥទំ អកប្បិយចម្មំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘បច្ចត្ថរណគតិក’’ន្តិ ឥមិនា មញ្ចបីឋេបិ អត្ថរិតុំ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. បាវារាទិបច្ចត្ថរណម្បិ គរុភណ្ឌន្តិ ឯកេ. នោតិ អបរេ. វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. កប្បិយចម្មានីតិ មិគាទីនំ ចម្មានិ.

សព្ពំ ចក្កយុត្តយានន្តិ រថសកដាទិកំ សព្ពចក្កយុត្តយានំ. វិសង្ខរិតចក្កំ បន យានំ ភាជនីយំ. អនុញ្ញាតវាសិ នាម យា សិបាដិកាយ បក្ខិបិត្វា បរិហរិតុំ សក្កាតិ វុត្តា. មុដ្ឋិបណ្ណន្តិ តាលបត្តំ. តញ្ហិ មុដ្ឋិនា គហេត្វា បរិហរន្តីតិ ‘‘មុដ្ឋិបណ្ណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. មុដ្ឋិបណ្ណន្តិ ឆត្តច្ឆទនបណ្ណមេវាតិ កេចិ. អរណិសហិតន្តិ អរណិយុគឡំ, ឧត្តរារណី, អធរារណីតិ អរណិទ្វយន្តិ អត្ថោ.

ផាតិកម្មំ កត្វាតិ អន្តមសោ តំអគ្ឃនកវាលិកាយបិ ថាវរំ វឌ្ឍិកម្មំ កត្វា. ផាតិកម្មំ អកត្វា គណ្ហន្តេន តត្ថេវ វលញ្ជេតព្ពោ. គមនកាលេ សង្ឃិកេ អាវាសេ ឋបេត្វា គន្តព្ពំ. អសតិយា គហេត្វា គតេន បហិណិត្វា ទាតព្ពោ. ទេសន្តរគតេន សម្បត្តវិហារេ សង្ឃិកាវាសេ ឋបេតព្ពោ. ឯត្ថាតិ មត្តិកាភណ្ឌេ. កុណ្ឌិកាតិ អយោកុណ្ឌិកា ចេវ តម្ពលោហកុណ្ឌិកា ច. ភាជនីយកោដ្ឋាសមេវ ភជតីតិ ភាជនីយបក្ខមេវ សេវតិ, ន តុ គរុភណ្ឌន្តិ អត្ថោ. កញ្ចនកោ បន គរុភណ្ឌមេវាតិ អធិប្បាយោ. ឥតរន្តិ គរុភណ្ឌំ.

ទុព្ពលសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១២. បរិណាមនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទ្វាទសមេ ន កិញ្ចិ វត្តព្ពំ អត្ថិ.

បរិណាមនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សហធម្មិកវគ្គោ អដ្ឋមោ.