៩. រតនវគ្គោ

១. អន្តេបុរសិក្ខាបទវណ្ណនា

អនិក្ខន្តរាជកេ អនិគ្គតរតនកេតិ ឯត្ថ ‘‘សយនិឃរេ’’តិ បាឋសេសោ ទដ្ឋព្ពោតិ អាហ ‘‘អនិក្ខន្តោ រាជា ឥតោ’’តិអាទិ. តត្ថ ឥតោតិ សយនិឃរតោ. សយនិឃរេតិ សយនីយឃរេ. យត្ថ រញ្ញោ សយនំ បញ្ញត្តំ ហោតិ, អន្តមសោ សាណិបាការបរិក្ខិត្តម្បិ, តស្មិន្តិ វុត្តំ ហោតិ. រតិជននដ្ឋេន រតនំ, ហត្ថិអាទិ. ឥធ បន ឥត្ថិរតនំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘រតនំ វុច្ចតិ មហេសី’’តិ.

ឧភោសូតិ រាជមហេសីសុ. កិរិយាកិរិយន្តិ ឯត្ថ ឥន្ទខីលាតិក្កមោ កិរិយំ, អប្បដិសំវិទិតំ អកិរិយន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

អន្តេបុរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. រតនសិក្ខាបទវណ្ណនា

មុត្តាទិទសវិធន្តិ ‘‘មុត្តា មណិ វេឡុរិយោ សង្ខោ សិលា បវាឡំ រជតំ ជាតរូបំ លោហិតង្កោ មសារគល្ល’’ន្តិ (បាចិ. ៥០៦) ទសវិធំ រតនំ. អជ្ឈាវសថេតិ គេហេ. តេនាហ ‘‘បរិក្ខិត្តស្សា’’តិអាទិ, បរិក្ខិត្តស្ស អាវសថស្សាតិ អត្ថោ. អាវសថោតិ ចេត្ថ អន្តោគាមេ និវិដ្ឋគេហំ អធិប្បេតំ. អារាមេ និវិដ្ឋគេហំ បន អជ្ឈារាមគ្គហណេនេវ គហិតំ. ‘‘អាវសថោតិ ចេត្ថ អន្តោអារាមេ វា ហោតុ, អញ្ញត្ថ វា, អត្តនោ វសនដ្ឋានំ វុច្ចតី’’តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៥០៦) កេចិ. សព្ពេសម្បិ អត្ថាយ ទុក្កដមេវាតិ អត្តនោ វា តេសំ សង្ឃាទីនំ វា អត្ថាយ ឧគ្គណ្ហន្តស្ស វា ឧគ្គណ្ហាបេន្តស្ស វា ទុក្កដមេវ. សចេ បន មាតាបិតូនំ សន្តកំ អវស្សំ បដិសាមេតព្ពំ កប្បិយភណ្ឌំ ហោតិ, អត្តនោ អត្ថាយ គហេត្វា បដិសាមេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘តាទិសំ បនា’’តិអាទិ. តាទិសន្តិ យំ មាតាបិតូនំ សន្តកំ អវស្សំ បដិសាមេតព្ពំ កប្បិយភណ្ឌំ, តាទិសំ. ឆន្ទេនបិ ភយេនបីតិ វឌ្ឍកិអាទីសុ ឆន្ទេនបិ, រាជវល្លភេសុ ភយេនបិ.

តាទិសេ ឋានេតិ មហាវិហារសទិសស្ស មហារាមស្ស បាការបរិក្ខិត្តេ បរិវេណេ. សញ្ញាណំ កត្វាតិ ‘‘ឯត្តកា កហាបណា’’តិអាទិនា រូបេន វា លញ្ឆនាទិនិមិត្តេន វា សញ្ញាណំ កត្វា, សល្លក្ខេត្វាតិ អត្ថោ. បតិរូបានំ ភិក្ខូនំ ហត្ថេតិ លជ្ជីនំ កុក្កុច្ចកានំ ភិក្ខូនំ ហត្ថេ. លោលជាតិកានញ្ហិ ហត្ថេ ឋបេតុំ ន លព្ភតិ. នេវ បក្កមតីតិ នេវ តម្ហា អាវាសា បក្កមតិ. ‘‘ថាវរំ សេនាសនំ វា’’តិអាទិនា អត្តនោ ចីវរាទិមូលំ ន កាតព្ពន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥០៦) ទស្សេតិ. តំ ទស្សេត្វាតិ យំ ថាវរសេនាសនាទិ កតំ, តំ ឧបាសក តវ សន្តកេន ឥទំ នាម កតន្តិ ឯវំ ទស្សេត្វា. សមាទបេត្វាតិ អញ្ញំ សមាទបេត្វា, ‘‘ឧទ្ទិស្ស អរិយា តិដ្ឋន្តិ, ឯសា អរិយាន យាចនា’’តិ វុត្តនយេន យាចិត្វាតិ អត្ថោ.

អនុញ្ញាតដ្ឋានេតិ អជ្ឈារាមអជ្ឈាវសថេ. អាមាសន្តិ អាមសិតព្ពញ្ចេវ បដិសាមេតព្ពញ្ច វត្ថាទិ.

រតនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. វិកាលគាមប្បវេសនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ចារិត្តេតិ ចារិត្តសិក្ខាបទេ. ឧបចារន្តិ ទុតិយលេឌ្ឌុបាតំ. អញ្ញំ គាមំ គច្ឆន្តានំ បុន អាបុច្ឆនកិច្ចំ នត្ថីតិ ឧស្សាហំ អប្បដិប្បស្សម្ភេត្វា អញ្ញំ គាមំ គច្ឆន្តានំ គាមសតម្បិ ហោតុ, បុន អាបុច្ឆនកិច្ចំ នត្ថីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិ. ឧស្សាហន្តិ គាមប្បវិសនុស្សាហំ. អន្តរារាមាទីសុ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥១៥) ន កេវលំ អនាបុច្ឆា គច្ឆន្តស្សេវ, កាយពន្ធនំ អពន្ធិត្វា សង្ឃាដិំ អបារុបិត្វា គច្ឆន្តស្សាបិ អនាបត្តិ. អាបទាសូតិ សីហោ វា ព្យគ្ឃោ វា អាគច្ឆតិ, មេឃោ វា ឧដ្ឋេតិ, អញ្ញោ វា កោចិ ឧបទ្ទវោ ឧប្បជ្ជតិ, អនាបត្តិ. ឯវរូបាសុ អាបទាសុ ពហិគាមតោ អន្តោគាមំ បវិសិតុំ វដ្ដតិ.

វិកាលគាមប្បវេសនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សូចិឃរសិក្ខាបទវណ្ណនា

តំ អស្ស អត្ថីតិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៥១៧) បឋមំ ភិន្ទិត្វា បច្ឆា ទេសេតព្ពត្តា តំ ភេទនកំ អស្ស បាចិត្តិយស្ស អត្ថីតិ.

អរណិកេតិ អរណិធនុកេ. វិធេតិ វេធកេ. វាសិជដេតិ វាសិទណ្ឌកេ ច.

សូចិឃរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. មញ្ចបីឋសិក្ខាបទវណ្ណនា

អដ្ឋង្គុលបាទកន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ. ‘‘ឆេទនកំ ភេទនកសទិសមេវា’’តិ ឥមិនា ‘‘ឆេទនមេវ ឆេទនកំ, តំ អស្ស អត្ថីតិ ឆេទនក’’ន្តិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ.

យថា បមាណមេវ ឧបរិ ទិស្សតិ, ឯវំ និខណិត្វា វាតិ សចេ បន ន ឆិន្ទិតុកាមោ ហោតិ, យថា បមាណមេវ ឧបរិ ទិស្សតិ, ឯវំ ភូមិយំ និខណិត្វា វា. អដ្ដកំ វា ពន្ធិត្វាតិ ឧក្ខិបិត្វា តុលាសង្ឃាតេ ឋបេត្វា អដ្ដំ កត្វា.

មញ្ចបីឋសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. តូលោនទ្ធសិក្ខាបទវណ្ណនា

ចិមិលិកំ បត្ថរិត្វា តូលំ បក្ខិបិត្វាតិ មញ្ចបីឋានំ ឧបរិ ចិមិលិកំ បត្ថរិត្វា តស្ស ឧបរិ តូលំ បក្ខិបិត្វាតិ អត្ថោ. ឧបរិ ចិមិលិកាយាតិ ឧបរិមភាគេ ចិមិលិកាយ.

សីសប្បមាណន្តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៩៧; សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.២៩៧) យត្ថ គលវាដកតោ បដ្ឋាយ សព្ពសីសំ ឧបទហន្តិ, តំ សីសប្បមាណំ. តញ្ច ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទតោ តិរិយំ មុដ្ឋិរតនំ ហោតិ, ទីឃតោ ទ្វិរតនន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘យស្ស វិត្ថារតោ តីសុ កោណេសូ’’តិអាទិមាហ. ទ្វិន្នំ អន្តរំ វិទត្ថិ ចតុរង្គុលំ ហោតីតិ ទ្វិន្នំ កោណានំ អន្តរំ មិនិយមានំ វិទត្ថិ ចេវ ចតុរង្គុលញ្ច ហោតិ. មជ្ឈេ មុដ្ឋិរតនន្តិ ពិព្ពោហនស្ស មជ្ឈំ តិរិយតោ មុដ្ឋិរតនប្បមាណំ ហោតិ. អយញ្ហិ សីសប្បមាណស្ស ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ. តតោ ឧទ្ធំ ន វដ្ដតិ, ហេដ្ឋា វដ្ដតិ. អគិលានស្ស សីសូបធានញ្ច បាទូបធានញ្ចាតិ ទ្វយមេវ វដ្ដតិ. គិលានស្ស ពិព្ពោហនានិ សន្ថរិត្វា ឧបរិ បច្ចត្ថរណំ ទត្វា និបជ្ជិតុម្បិ វដ្ដតិ.

តូលោនទ្ធសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. និសីទនសិក្ខាបទវណ្ណនា

សត្តមំ ឧត្តានមេវ.

និសីទនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា

អធោនាភិឧព្ភជាណុមណ្ឌលន្តិ នាភិយា ហេដ្ឋា ជាណុមណ្ឌលានំ ឧបរិ. កណ្ឌុបីឡកអស្សាវថុល្លកច្ឆាពាធានន្តិ ឯត្ថ កណ្ឌូតិ កច្ឆុ. បីឡកាតិ លោហិតតុណ្ឌិកា សុខុមបីឡកា. អស្សាវោតិ អរិសភគន្ទលមធុមេហានំ វសេន អសុចិបគ្ឃរណំ. ថុល្លកច្ឆាពាធោតិ មហាបីឡកាពាធោ វុច្ចតិ.

កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩-១០. វស្សិកសាដិកនន្ទសិក្ខាបទវណ្ណនា

នវមំ ទសមញ្ច ឧត្តានមេវ.

វស្សិកសាដិកនន្ទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

រតនវគ្គោ នវមោ.

ឥតិ កង្ខាវិតរណិយា បាតិមោក្ខវណ្ណនាយ

វិនយត្ថមញ្ជូសាយំ លីនត្ថប្បកាសនិយំ

បាចិត្តិយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.