បាចិត្តិយកណ្ឌំ

១. មុសាវាទវគ្គោ

១. មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

សម្បជានមុសាវាទេតិ ឯត្ថ មុសាតិ អភូតំ អតច្ឆំ វត្ថុ, វាទោតិ តស្ស ភូតតោ តច្ឆតោ វិញ្ញាបនំ, សម្បជានស្ស មុសាវាទោ សម្បជានមុសាវាទោ, តស្មិំ សម្បជានមុសាវាទេតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បុព្ពេ’’តិអាទិ. សោ ច បន មុសាវាទោ បុព្ពភាគក្ខណេ, តង្ខណេ ច វិជានន្តស្ស ហោតិ ‘‘បុព្ពេវស្ស ហោតិ ‘មុសា ភណិស្ស’ន្តិ, ភណន្តស្ស ហោតិ ‘មុសា ភណាមី’’’តិ (បាចិ. ៤) វុត្តត្តាតិ អាហ ‘‘បុព្ពេបិ ជានិត្វា វចនក្ខណេបិ ជានន្តស្សា’’តិ. ឯតញ្ហិ ទ្វយំ អង្គភូតំ, ឥតរំ បន ហោតុ វា, មា វា, អការណមេតំ. ននុ ចេតំ ភណនមេវ ញាយតីតិ អាហ ‘‘ភណនញ្ច នាមា’’តិអាទិ. អភូតស្សាតិ អតច្ឆស្ស.

ហត្ថកំ សក្យបុត្តន្តិ ឯត្ថ ហត្ថកោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ. សក្យានំ បុត្តោតិ សក្យបុត្តោ. ពុទ្ធកាលេ កិរ សក្យកុលតោ អសីតិ បុរិសសហស្សានិ បព្ពជិំសុ, តេសំ សោ អញ្ញតរោ. អវជានិត្វា បដិជាននាទិវត្ថុស្មិន្តិ ឯត្ថ អវជានិត្វា បដិជាននំ នាម តិត្ថិយេហិ សទ្ធិំ កថេន្តោ អត្តនោ វាទេ កញ្ចិ ទោសំ សល្លក្ខេន្តោ ‘‘នាយំ មម វាទោ’’តិ អវជានិត្វា បុន កថេន្តោ កថេន្តោ និទ្ទោសតំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘មមេវ អយំ វាទោ’’តិ បដិជានាតិ. អាទិសទ្ទេន បដិជានិត្វា អវជាននំ, អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណំ, សម្បជានមុសាភាសនំ, សង្កេតំ កត្វា វិសំវាទករណញ្ច សង្គណ្ហាតិ. ឥទានិ អាបត្តិភេទទស្សនត្ថំ ‘‘ឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនត្ថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

អនុបធារេត្វា សហសា ភណន្តស្សាតិ អវីមំសិត្វា វេគេន ទិដ្ឋម្បិ ‘‘អទិដ្ឋំ មេ’’តិអាទិនា ភណន្តស្ស. ‘‘អញ្ញំ ភណិស្សាមី’’តិ អញ្ញំ ភណន្តស្សាតិ យោ មន្ទត្តា មោមូហត្តា បក្ខលន្តោ ‘‘ចីវរ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘ចីរ’’ន្តិអាទីនិ ភណតិ, អយំ ‘‘អញ្ញំ ភណិស្សាមី’’តិ អញ្ញំ ភណតិ នាម. យោ បន សាមណេរេន ‘‘អបិ, ភន្តេ, មយ្ហំ ឧបជ្ឈាយំ បស្សិត្ថា’’តិ វុត្តោ កេឡិំ កុរុមានោ ‘‘តវ ឧបជ្ឈាយោ ទារុសកដំ យោជេត្វា គតោ ភវិស្សតី’’តិ វា សិង្គាលសទ្ទំ សុត្វា ‘‘កស្សាយំ សទ្ទោ’’តិ វុត្តោ ‘‘មាតុយា តេ យានេន គច្ឆន្តិយា កទ្ទមេ លគ្គចក្កំ ឧទ្ធរន្តានំ អយំ សទ្ទោ’’តិ វា ឯវំ នេវ ទវា, ន រវា អញ្ញំ ភណតិ, សោ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិយេវ. អញ្ញា បូរណកថា នាម ហោតិ – ឯកោ គាមេ ថោកំ តេលំ លភិត្វា វិហារំ អាគតោ សាមណេរំ ភណតិ ‘‘ត្វំ អជ្ជ កុហិំ គតោ, គាមោ ឯកតេលោ អហោសី’’តិ វា, បច្ឆិកាយ ឋបិតំ បូវខណ្ឌំ លភិត្វា ‘‘អជ្ជ គាមេ បច្ឆិកាហិ បូវេ ចារេសុ’’ន្តិ វា, អយំ មុសាវាទោវ ហោតិ. វិសំវាទនបុរេក្ខារតាតិ វិសំ វាទេន្តិ ឯតេនាតិ វិសំវាទនំ, វញ្ចនាធិប្បាយវសប្បវត្តំ ចិត្តំ, តស្ស បុរេក្ខារតា វិសំវាទនបុរេក្ខារតា, វិសំវាទនចិត្តស្ស បុរតោ ករណន្តិ អត្ថោ.

មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឱមសវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឱមសវាទេតិ ខុំសនគរហណវចនេ. យស្មា បន តំ នេវ កណ្ណសុខំ, ន ហទយសុខំ, តស្មា តេន កណ្ណញ្ចេវ ហទយញ្ច វិជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘ឱវិជ្ឈនវចនេ’’តិ, ជាតិអាទីហិ ឃដេត្វា វចនេតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ជាតិនាមា’’តិអាទិ. តត្ថ ជាតិ នាម ព្រាហ្មណាទិ ឧក្កដ្ឋា ចេវ ចណ្ឌាលាទិ ហីនា ច ជាតិ. នាមំ នាម អវកណ្ណកាទិ ហីនញ្ចេវ ពុទ្ធរក្ខិតាទិ ឧក្កដ្ឋញ្ច នាមំ. គោត្តំ នាម កោសិយាទិ ហីនញ្ចេវ គោតមាទិ ឧក្កដ្ឋញ្ច គោត្តំ. កម្មំ នាម បុប្ផឆឌ្ឌកាទិ ហីនញ្ចេវ កសិវណិជ្ជាទិ ឧក្កដ្ឋញ្ច កម្មំ. សិប្បំ នាម នឡការាទិ ហីនញ្ចេវ មុទ្ទាគណនាទិ ឧក្កដ្ឋញ្ច សិប្បំ. អាពាធោ នាម សព្ពោបិ រោគោ ហីនោយេវ. អថ វា មធុមេហោ ឧក្កដ្ឋោ, សេសោ ហីនោតិ វេទិតព្ពោ. លិង្គំ នាម អតិទីឃាទិ ហីនញ្ចេវ នាតិទីឃាទិ ឧក្កដ្ឋញ្ច លិង្គំ. កិលេសោ នាម រាគាទិកោ សព្ពោបិ កិលេសោ. អាបត្តិ នាម សោតាបត្តាទិកា ឧក្កដ្ឋា ចេវ បារាជិកាទិ អនុក្កដ្ឋា ច អាបត្តិ. អក្កោសោ នាម ‘‘ឱដ្ឋោសី’’តិអាទិកោ ហីនោ ចេវ ‘‘បណ្ឌិតោសី’’តិអាទិកោ (បាចិ. ១៥) ឧក្កដ្ឋោ ច អក្កោសោ.

យថា តថាតិ បាឡិអាគតានាគតបទានំ យេន កេនចិ អាការេន. ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ ឋបេត្វា ភិក្ខុំ ភិក្ខុនិអាទយោ សព្ពេ សត្តា អនុបសម្បន្នដ្ឋានេ ឋិតាតិ អាហ ‘‘ឥធ ចា’’តិអាទិ. ទវកម្យតា នាម កេឡិហសាធិប្បាយតា. សព្ពត្ថាតិ ឧបសម្បន្នានុបសម្បន្នេសុ ចេវ បាឡិអាគតានាគតបទេសុ ចាតិ សព្ពត្ថ. អត្ថធម្មអនុសាសនិបុរេក្ខារានន្តិ ឯត្ថ ‘‘ចណ្ឌាលោសី’’តិអាទិកាយ បាឡិយា អត្ថំ វណ្ណេន្តោ អត្ថបុរេក្ខារោ នាម. បាឡិំ វាចេន្តោ ធម្មបុរេក្ខារោ នាម. អនុសិដ្ឋិយំ ឋត្វា ‘‘ឥទានិបិ ចណ្ឌាលោសិ, បាបំ មា អកាសិ. មា តមោតមបរាយណោ អហោសី’’តិអាទិនា (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៥) នយេន កថេន្តោ អនុសាសនិបុរេក្ខារោ នាមាតិ វេទិតព្ពោ.

ឱមសវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បេសុញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា

ភិក្ខុបេសុញ្ញេតិ បិសតីតិ បិសុណា, យាយ វាចាយ សមគ្គេ សត្តេ អវយវភូតេ វគ្គេ ភិន្នេ ករោតិ, សា វាចា បិសុណា, បិសុណា ឯវ បេសុញ្ញំ, តាយ វាចាយ សមន្នាគតោ បិសុណោ, តស្ស កម្មំ បេសុញ្ញំ, ភិក្ខុស្ស បេសុញ្ញំ ភិក្ខុបេសុញ្ញំ, តស្មិំ ភិក្ខុបេសុញ្ញេ, ភិក្ខុតោ សុត្វា ភិក្ខុនា, ភិក្ខុស្ស វា ឧបសំហដបេសុញ្ញេតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ជាតិអាទីហី’’តិអាទិ. តញ្ច ខោ ទ្វីហិ ការណេហិ ឧបសំហរតីតិ អាហ ‘‘ភិក្ខុនោ បិយកម្យតាយ វា’’តិអាទិ. តត្ថ ភិក្ខុនោ បិយកម្យតាយាតិ យស្ស តំ ភាសតិ, តស្ស ភិក្ខុនោ ‘‘ឯវមហំ ឯតស្ស បិយោ ភវិស្សាមី’’តិ អត្តនោ បិយភាវំ បត្ថយមានតាយ. ភេទាធិប្បាយេនាតិ ‘‘ឯវមយំ តេន សទ្ធិំ ភិជ្ជិស្សតី’’តិ បរស្ស បរេន ភេទំ ឥច្ឆន្តេន. អថ វា បិយសុញ្ញករណតោ បេសុញ្ញំ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៣៦) និរុត្តិនយេន, យាយ វាចាយ យស្ស តំ ភាសតិ, តស្ស ហទយេ អត្តនោ បិយភាវំ, បរស្ស ច សុញ្ញភាវំ ករោតិ, សា វាចា, ‘‘ភិក្ខុស្ស បេសុញ្ញំ ភិក្ខុបេសុញ្ញ’’ន្តិអាទិនា ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘ជាតិអាទីហិ អក្កោសវត្ថូហី’’តិអាទិនា វុត្តនយេន.

បាឡិមុត្តកអក្កោសូបសំហារេតិ ‘‘ចោរោសី’’តិអាទិនា អក្កោសស្ស ឧបសំហារេ. ‘‘អនក្កោសវត្ថុភូតំ បន បេសុញ្ញករំ តស្ស កិរិយំ, វចនំ វា បិយកម្យតាយ ឧបសំហរន្តស្ស កិញ្ចាបិ ឥមិនា សិក្ខាបទេន អាបត្តិ ន ទិស្សតិ, តថាបិ ទុក្កដេន ភវិតព្ព’’ន្តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៣៦) វទន្តិ. បាបគរហិតាយ វទន្តស្សាតិ ឯកំ អក្កោសន្តំ, ឯកញ្ច ខមន្តំ ទិស្វា ‘‘អហោ និល្លជ្ជោ, ឦទិសម្បិ នាម ភវន្តំ បុន វត្តព្ពំ មញ្ញិស្សតី’’តិ ឯវំ កេវលំ បាបគរហិតាយ ភណន្តស្ស.

បេសុញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បទសោធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា

បទសោ ធម្មំ វាចេយ្យាតិ ឯកតោ បទំ បទំ ធម្មំ វាចេយ្យ, កោដ្ឋាសំ កោដ្ឋាសំ វាចេយ្យាតិ អត្ថោ. យស្មា ន កេវលំ តិស្សោ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហធម្មំយេវ បទសោ វាចេន្តស្ស អាបត្តិ, តស្មា ‘‘សង្គីតិត្តយំ អនារុឡ្ហម្បី’’តិអាទិ វុត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៥) សីលូបទេស ធុតង្គបញ្ហអារម្មណកថា ពុទ្ធិកទណ្ឌកញ្ញាណវត្ថុអសុភកថាទីនំ គហណំ. មេណ្ឌកមិលិន្ទបញ្ហេសុ ថេរស្ស សកប្បដិភានេ អនាបត្តិ. យំ រញ្ញោ សញ្ញាបនត្ថំ អាហរិត្វា វុត្តំ, តត្ថ អាបត្តិ. វណ្ណបិដកអង្គុលិមាលបិដករដ្ឋបាលគជ្ជិតអាឡវកគជ្ជិតគូឡ្ហមគ្គគូឡ្ហវេស្សន្តរគូឡ្ហវិនយវេទល្លបិដកាទីនិ បន អពុទ្ធវចនានិយេវ.

យស្មា បន តំ បទំ ចតុព្ពិធំ ហោតិ, តស្មា តំ ទស្សេតុំ ‘‘បទានុបទអន្វក្ខរានុព្យញ្ជនេសូ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ បទន្តិ ឯកោ គាថាបាទោ អធិប្បេតោ. អនុបទន្តិ ទុតិយបាទោ. អន្វក្ខរន្តិ ឯកេកំ អក្ខរំ. អនុព្យញ្ជនន្តិ បុរិមព្យញ្ជនេន សទិសំ បច្ឆាព្យញ្ជនំ. យំ កិញ្ចិ វា ឯកំ អក្ខរំ អន្វក្ខរំ. អក្ខរសមូហោ អនុព្យញ្ជនំ. អក្ខរានុព្យញ្ជនសមូហោ បទំ. បឋមំ បទំ បទមេវ, ទុតិយំ អនុបទន្តិ ឯវមេត្ថ នានាករណំ វេទិតព្ពំ. ឯតេសុ បទាទីសុ យំ កញ្ចិ កោដ្ឋាសំ ភិក្ខុញ្ច ភិក្ខុនិញ្ច ឋបេត្វា អវសេសបុគ្គលេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ភណន្តស្ស បទាទិគណនាយ បាចិត្តិយន្តិ សម្ពន្ធោ.

ឯត្ថ គាថាពន្ធេសុ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៥) តាវ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ (ធ. ប. ១, ២) ឯកមេកំ បទំ សាមណេរេន សទ្ធិំ ឯកតោ អារភិត្វា ឯកតោយេវ និដ្ឋាបេន្តស្ស បទគណនាយ បាចិត្តិយំ. ថេរេន ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ វុត្តេ តំ បទំ អបាបុណិត្វា ‘‘មនោសេដ្ឋា មនោមយា’’តិ វចនកាលេ បត្តេន សាមណេរេន ឯកតោ ភណន្តស្ស អនុបទគណនាយ. ‘‘រូបំ អនិច្ច’’ន្តិអាទិ (ម. និ. ១.៣៥៣, ៣៥៦) វចនកាលេ តេន សទ្ធិំ ‘‘រូ’’ ការមត្តមេវ វាចេន្តស្ស អន្វក្ខរគណនាយ. ឯស នយោ គាថាពន្ធេបិ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ, វេទនា អនិច្ចា’’តិ (ម. និ. ១.៣៥៣, ៣៥៦) ឥមំ សុត្តំ វាចយមានោ ថេរេន ‘‘រូបំ អនិច្ច’’ន្តិ វុច្ចមានេ សាមណេរោ សីឃបញ្ញតាយ ‘‘វេទនា អនិច្ចា’’តិ ឥមំ អនិច្ចបទំ ថេរស្ស ‘‘រូបំ អនិច្ច’’ន្តិ ឯតេន អនិច្ចបទេន សទ្ធិំ ឯកតោ ភណន្តោ វាចំ និច្ឆារេតិ, ឯវំ វាចេន្តស្ស អនុព្យញ្ជនគណនាយ បាចិត្តិយន្តិ វេទិតព្ពំ.

តិកបាចិត្តិយន្តិ អនុបសម្បន្នេ អនុបសម្បន្នសញ្ញិវេមតិកឧបសម្បន្នសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ. អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ ឯកតោ ឧទ្ទេសគ្គហណេ ឯកតោ ភណន្តស្ស អនាបត្តីតិ សម្ពន្ធោ. ឯស នយោ ‘‘សជ្ឈាយករណេ, តស្ស សន្តិកេ ឧទ្ទេសគ្គហណេ’’តិ ឯត្ថាបិ. តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – ឧបសម្បន្នោ ច អនុបសម្បន្នោ ច និសីទិត្វា ឧទ្ទិសាបេន្តិ. អាចរិយោ ‘‘និសិន្នានំ ភណាមី’’តិ តេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ វទតិ, អាចរិយស្សេវ អាបត្តិ. អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ គណ្ហន្តស្ស អនាបត្តិ. ទ្វេបិ ឋិតា គណ្ហន្តិ, ឯសេវ នយោ. ទហរភិក្ខុ និសិន្នោ, សាមណេរោ ឋិតោ, ‘‘និសិន្នស្ស ភណាមី’’តិ ភណតោ អនាបត្តិ. សចេ ទហរោ តិដ្ឋតិ, ឥតរោ និសីទតិ, ‘‘ឋិតស្ស ភណាមី’’តិ ភណតោបិ អនាបត្តិ. សចេ ពហូនំ ភិក្ខូនំ អន្តរេ ឯកោ សាមណេរោ និសិន្នោ ហោតិ, តស្មិំ និសិន្នេ បទសោ ធម្មំ វាចេន្តស្ស អចិត្តកា អាបត្តិ. សចេ សាមណេរោ ឧបចារំ មុញ្ចិត្វា ឋិតោ វា និសិន្នោ វា ហោតិ, យេសំ វាចេតិ, តេសុ អបរិយាបន្នត្តា ឯកេន ទិសាភាគេន បលាយនកគន្ថំ នាម គណ្ហាតីតិ សង្ខំ គច្ឆតិ, តស្មា អនាបត្តិ.

សជ្ឈាយករណេតិ អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ ឯកតោ សជ្ឈាយករណេ. តស្ស សន្តិកេ ឧទ្ទេសគ្គហណេតិ អនុបសម្បន្នស្ស សន្តិកេ ឧទ្ទេសគ្គហណេ. យេភុយ្យេន បគុណគន្ថំ ភណន្តស្សាតិ សចេ ឯកគាថាយ ឯកោ បាទោ នាគច្ឆតិ, អវសេសា អាគច្ឆន្តិ, អយំ យេភុយ្យេន បគុណគន្ថោ នាម. ឯតេន នយេន សុត្តេបិ វេទិតព្ពោ, តំ ភណន្តស្ស. ឱសារេន្តស្ស ចាតិ បរិសាមជ្ឈេ សុត្តំ ឧច្ចារេន្តស្ស ច.

បទសោធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បឋមសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឥធ ‘‘ភិក្ខុំ ឋបេត្វា អវសេសោ អនុបសម្បន្នោ នាមា’’តិ (បាចិ. ៥២) វចនតោ តិរច្ឆានគតោបិ អនុបសម្បន្នោយេវ, សោ ច ខោ ន សព្ពោ, មេថុនធម្មាបត្តិយា វត្ថុភូតោវាតិ អាហ ‘‘អន្តមសោ’’តិអាទិ. តស្ស ច បរិច្ឆេទោ មេថុនធម្មាបត្តិយា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ទិរត្តតិរត្តន្តិ ឯត្ថ ទិរត្តវចនេន ន កោចិ វិសេសត្ថោ លព្ភតិ, កេវលំ លោកវោហារវសេន ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាយ, មុខារុឡ្ហតាយ ឯវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ទ្វិន្នំ វា តិណ្ណំ វា រត្តីនន្តិ បន វចនត្ថមត្តទស្សនត្ថំ វុត្តំ, និរន្តរតិរត្តទស្សនត្ថំ វា ទិរត្តគ្គហណំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សហសេយ្យន្តិ ឯកតោ សេយ្យំ. សេយ្យាតិ ច កាយប្បសារណសង្ខាតំ សយនម្បិ វុច្ចតិ ‘‘សយនំ សេយ្យា’’តិ កត្វា, យស្មិំ សេនាសនេ សយន្តិ, តម្បិ ‘‘សយន្តិ ឯត្ថាតិ សេយ្យា’’តិ កត្វា. តទុភយម្បិ ឥធ សាមញ្ញេន, ឯកសេសនយេន វា គហិតន្តិ អាហ ‘‘សព្ពច្ឆន្នបរិច្ឆន្នេ’’តិអាទិ.

តត្ថ យំ សេនាសនំ ឧបរិ បញ្ចហិ ឆទនេហិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥១), អញ្ញេន វា កេនចិ អន្តមសោ វត្ថេនាបិ សព្ពមេវ បរិច្ឆន្នំ, ភូមិតោ បដ្ឋាយ យាវ ឆទនំ អាហច្ច, អនាហច្ចាបិ វា សព្ពន្តិមេន បរិយាយេន ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធេន បាការេន វា អញ្ញេន វា កេនចិ អន្តមសោ វត្ថេនាបិ បរិក្ខិត្តំ, ឥទំ សព្ពច្ឆន្នសព្ពបរិច្ឆន្នំ នាម. យស្ស បន ឧបរិ ពហុតរំ ឋានំ ឆន្នំ, អប្បំ អច្ឆន្នំ, សមន្តតោ ច ពហុតរំ បរិក្ខិត្តំ, អប្បំ អបរិក្ខិត្តំ, ឥទំ យេភុយ្យេន ឆន្នំ យេភុយ្យេន បរិច្ឆន្នំ នាម. តស្មិំ សព្ពច្ឆន្នបរិច្ឆន្នេ, យេភុយ្យេន ឆន្នបរិច្ឆន្នេ វា.

វិទហេយ្យាតិ ករេយ្យ, តញ្ច ខោ អត្ថតោ សម្បាទនន្តិ អាហ ‘‘សម្បាទេយ្យា’’តិ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ ‘‘សេនាសនសង្ខាតំ សេយ្យំ បវិសិត្វា កាយប្បសារណសង្ខាតំ សេយ្យំ កប្បេយ្យ វិទហេយ្យ សម្បាទេយ្យា’’តិ. ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធោ វឌ្ឍកិហត្ថេន គហេតព្ពោ. ឯកូបចារោតិ វលញ្ជនទ្វារស្ស ឯកត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. សតគព្ភំ វា ចតុសាលំ ឯកូបចារំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ វាតិ បុរិមបុរិមទិវសេ យត្ថ វុដ្ឋំ, តស្មិំយេវ សេនាសនេ វា. អញ្ញត្ថ វា តាទិសេតិ យថាវុត្តលក្ខណេន សមន្នាគតេ អញ្ញស្មិំ បុព្ពេ អវុដ្ឋសេនាសនេ វា. តេន វាតិ យេន សហ បុរិមបុរិមទិវសេ វុដ្ឋំ, តេន វា. អញ្ញេន វាតិ យេន សហ បុរិមបុរិមស្មិំ ទិវសេ វុដ្ឋំ, តតោ អញ្ញេន វា. សង្ខេបោតិ សង្ខេបវណ្ណនា. យទិ ឯវំ វិត្ថារោ កថំ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘វិត្ថារោ បនា’’តិអាទិ.

ឧបឌ្ឍច្ឆន្នបរិច្ឆន្នាទីសូតិ អាទិសទ្ទេន ‘‘សព្ពច្ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, យេភុយ្យេន ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, សព្ពបរិច្ឆន្នេ ចូឡកច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, យេភុយ្យេន បរិច្ឆន្នេ ចូឡកច្ឆន្នេ ទុក្កដ’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៣) អដ្ឋកថាយំ វុត្តានំ គហណំ. តតិយាយ រត្តិយា បុរារុណា និក្ខមិត្វា បុន វសន្តស្សាតិ តតិយាយ រត្តិយា អរុណតោ បុរេតរមេវ និក្ខមិត្វា អរុណំ ពហិ ឧដ្ឋាបេត្វា ចតុត្ថទិវសេ អត្ថង្គតេ សូរិយេ បុន វសន្តស្ស. សព្ពច្ឆន្នសព្ពាបរិច្ឆន្នាទីសូតិ ឯត្ថ បន អាទិសទ្ទេន ‘‘សព្ពបរិច្ឆន្នេ សព្ពអច្ឆន្នេ, យេភុយ្យេន អច្ឆន្នេ យេភុយ្យេន អបរិច្ឆន្នេ’’តិ (បាចិ. ៥៤) បាឡិយំ អាគតានំ, ‘‘ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ អនាបត្តិ, ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ ចូឡកច្ឆន្នេ អនាបត្តិ, ចូឡកច្ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ អនាបត្តី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៣) អដ្ឋកថាយំ អាគតានញ្ច គហណំ.

បឋមសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា

មនុស្សិត្ថិយាតិ ជីវមានកមនុស្សិត្ថិយា. ‘‘មតិត្ថី បន កិញ្ចាបិ បារាជិកវត្ថុភូតា, អនុបាទិន្នបក្ខេ បន ឋិតត្តា សហសេយ្យាបត្តិំ ន ករោតី’’តិ (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ៥៥) វទន្តិ. អទិស្សមានរូបាហិ បន យក្ខិបេតីហិ, មេថុនស្ស អវត្ថុភូតាយ ច តិរច្ឆានគតិត្ថិយា អនាបត្តិ. បឋមទិវសេបីតិ បឋមស្មិំ វិយ សិក្ខាបទេ ន ចតុត្ថេយេវ ទិវសេ, អថ ខោ ឥធ បឋមទិវសេបីតិ អត្ថោ. ឥមិនា ឥធ ទិវសបរិច្ឆេទោ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. អង្គេសុ បន បាចិត្តិយវត្ថុកសេនាសនំ, តត្ថ មាតុគាមេន សហ និបជ្ជនំ, សូរិយត្ថង្គមនន្តិ តីណិ អង្គានីតិ អយម្បិ វិសេសោ ទដ្ឋព្ពោ.

ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ធម្មទេសនាសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឆប្បញ្ចវាចាហីតិ ឆហិ បញ្ចហិ វាចាហិ. វាចាបរិច្ឆេទោ បនេត្ថ កថំ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘ឧត្តរិ ឆប្បញ្ចវាចាហី’’តិអាទិ. សព្ពត្ថាតិ សុត្តេ, អដ្ឋកថាយញ្ច. សចេ អដ្ឋកថំ, ធម្មបទំ, ជាតកាទិវត្ថុំ វា កថេតុកាមោ ហោតិ, ឆប្បទមត្តមេវ កថេតុំ វដ្ដតិ. បាឡិយា សទ្ធិំ កថេន្តេន ឯកំ បទំ បាឡិតោ, បញ្ច អដ្ឋកថាតោតិ ឯវំ ឆ បទានិ អនតិក្កមិត្វាវ កថេតព្ពោ. បុរិសេនាតិ មនុស្សបុរិសេន. តេនាហ ‘‘មនុស្សវិគ្គហំ គហេត្វា បនា’’តិអាទិ.

តិកបាចិត្តិយន្តិ មាតុគាមេ មាតុគាមសញ្ញិវេមតិកអមាតុគាមសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ. អញ្ញស្ស វា មាតុគាមស្សាតិ ឯកស្ស មាតុគាមស្ស ទេសេត្វា និសិន្នេ បុន អាគតស្ស អញ្ញស្ស មាតុគាមស្ស, ឯវំ បន ឯកាសនេ និសិន្នេន មាតុគាមសតស្សាបិ ទេសេតុំ វដ្ដតិ. ‘‘វិញ្ញុមនុស្សិត្ថិយា’’តិ វចនតោ អវិញ្ញិត្ថិយាបិ ទេសយតោ អនាបត្តិ. ឥរិយាបថបរិវត្តាភាវោតិ អត្តនោ វា មាតុគាមស្ស វា ឥរិយាបថបរិវត្តាភាវោ. កប្បិយការកស្សាភាវោតិ វិញ្ញុស្ស កប្បិយការកស្សាភាវោ, ទុតិយានិយតេ វុត្តលក្ខណស្ស មនុស្សស្ស អភាវោតិ វុត្តំ ហោតិ. កិរិយាកិរិយន្តិ ឯត្ថ ឧត្តរិ ឆប្បញ្ចវាចាហិ ធម្មទេសនា កិរិយា, កប្បិយការកស្ស អគ្គហណំ អកិរិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ធម្មទេសនាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ភូតារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា

និប្បរិយាយេនាតិ ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិ’’ន្តិអាទិនា (បាចិ. ៧១) ឧជុកមេវ. បរិយាយេន អារោចិតន្តិ ‘‘យោ តេ វិហារេ វសិ, សោ ភិក្ខុ បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិ, សមាបជ្ជតិ, សមាបន្នោ’’តិអាទិនា (បាចិ. ៧៥) អញ្ញាបទេសេន ភណិតំ. បរិនិព្ពានកាលេ (បាចិ. អដ្ឋ. ៧៧), បន អន្តរា វា អតិកឌ្ឍិយមានេន ឧបសម្បន្នស្ស ភូតំ អារោចេតុំ វដ្ដតិ. អនតិកឌ្ឍិយមានេនាបិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៧៧) តថារូបេ ការណេ សតិ អារោចេតុំ វដ្ដតិយេវ. តេនេវ អញ្ញតរេន ទហរភិក្ខុនា ឧបវទិតោ អញ្ញតរោ ថេរោ ‘‘អាវុសោ, ឧបរិមគ្គត្ថាយ វាយាមំ មា អកាសិ, ខីណាសវោ តយា ឧបវទិតោ’’តិ អាហ. ថេរេន ច ‘‘អត្ថិ តេ, អាវុសោ, ឥមស្មិំ សាសនេ បតិដ្ឋា’’តិ បុដ្ឋោ ទហរភិក្ខុ ‘‘អាម, ភន្តេ, សោតាបន្នោ អាហ’’ន្តិ អវោច. ‘‘ការកោ អយ’’ន្តិ ញត្វាបិ បដិបត្តិយា អមោឃភាវទស្សនេន សមុត្តេជនាយ, សម្បហំសនាយ ច អរិយា អត្តានំ បកាសេន្តិយេវ. តេនាហ ‘‘តថារូបេ ការណេ សតិ ឧបសម្បន្នស្ស អារោចយតោ’’តិ. សុតបរិយត្តិសីលគុណំ បន អនុបសម្បន្នស្សបិ អារោចេតុំ វដ្ដតិ. កស្មា ន ឥធ ឧម្មត្តកាទយោ គហិតាតិ អាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. អាទិសទ្ទេន ខិត្តចិត្តវេទនាដ្ដានំ គហណំ. តស្មិំ សតីតិ ឧម្មត្តកាទិភាវេ សតិ. ឥធ ន គហិតាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ បទភាជនិយំ ន គហិតា. អចិត្តកន្តិ បណ្ណត្តិជាននចិត្តាភាវេន អចិត្តកំ. កុសលាព្យាកតចិត្តេហិ ទ្វិចិត្ត’’ន្តិ ឥទំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន អរិយបុគ្គលេយេវ សន្ធាយ វុត្តំ. ន ហិ បណ្ណត្តិំ អជានន្តា ឈានលាភិនោ បុថុជ្ជនា វត្ថុម្ហិ លោភវសេន អកុសលចិត្តេនាបិ ន អារោចេន្តីតិ. ទុក្ខវេទនាយ វា អភាវតោ ‘‘ទ្វិវេទន’’ន្តិ ឥមស្ស អនុរូបំ កត្វា ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ភូតារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទ្វិន្នំ ‘អាបត្តិក្ខន្ធានន្តិ បារាជិកសង្ឃាទិសេសសង្ខាតានំ ទ្វិន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ. អាយតិំ សំវរត្ថាយាតិ ‘‘ឯវមេស បរេសុ ហិរោត្តប្បេនាបិ អាយតិំ សំវរំ អាបជ្ជិស្សតី’’តិ អាយតិំ សំវរត្ថាយ. អាបត្តីនញ្ច កុលានញ្ច បរិយន្តំ កត្វា វា អកត្វា វាតិ ‘‘ឯត្តកា អាបត្តិយោ អារោចេតព្ពា, ឯត្តកេសុ កុលេសុ អារោចេតព្ពា’’តិ ឯវំ អាបត្តីនញ្ច កុលានញ្ច បរិយន្តំ កត្វា វា អកត្វា វា.

អទុដ្ឋុល្លាយាតិ បារាជិកសង្ឃាទិសេសំ ឋបេត្វា អវសេសបញ្ចាបត្តិក្ខន្ធសង្ខាតាយ អទុដ្ឋុល្លាយ អាបត្តិយា. អវសេសេ ឆ អាបត្តិក្ខន្ធេតិ សង្ឃាទិសេសវជ្ជិតេ សេសេ ឆ អាបត្តិក្ខន្ធេ. បុរិមបញ្ចសិក្ខាបទវីតិក្កមសង្ខាតំ ទុដ្ឋុល្លន្តិ បាណាតិបាតវេរមណិអាទិកស្ស អាទិតោ បញ្ចសិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមសង្ខាតំ ទុដ្ឋុល្លំ. ឥតរំ អទុដ្ឋុល្លំ វា អជ្ឈាចារន្តិ តតោ អញ្ញំ វិកាលភោជនាទិកបញ្ចកំ, សុក្កវិសដ្ឋិកាយសំសគ្គទុដ្ឋុល្លអត្តកាមញ្ចេតិ អទុដ្ឋុល្លំ វា អជ្ឈាចារំ. វត្ថុមត្តន្តិ ‘‘អយំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ អាបន្នោ, ទុដ្ឋុល្លំ, អត្តកាមំ, កាយសំសគ្គំ អាបន្នោ’’តិ ឯវំ វត្ថុមត្តំ វា អារោចេន្តស្ស. អាបត្តិមត្តន្តិ ‘‘អយំ បារាជិកំ អាបន្នោ, សង្ឃាទិសេសំ, ថុល្លច្ចយំ, បាចិត្តិយំ, បាដិទេសនីយំ, ទុក្កដំ, ទុព្ភាសិតំ អាបន្នោ’’តិ ឯវំ អាបត្តិមត្តំ វា អារោចេន្តស្ស. វុត្តលក្ខណស្សាតិ ‘‘បារាជិកំ អនជ្ឈាបន្នស្សា’’តិ កង្ខា. អដ្ឋ. ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា) ឯវំ វុត្តលក្ខណស្ស. សវត្ថុកោតិ វត្ថុនា សហ ឃដិតោ.

ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បថវីខណនសិក្ខាបទវណ្ណនា

បាសាណសក្ខរកថលមរុម្ពវាលុកាទីសូតិ ឯត្ថ មុដ្ឋិប្បមាណតោ ឧបរិ បាសាណាតិ វេទិតព្ពា. មុដ្ឋិប្បមាណា សក្ខរា. កថលាតិ កបាលខណ្ឌានិ. មរុម្ពាតិ កដសក្ខរា. វាលុកា វាលិកាយេវ. អញ្ញតរស្ស តតិយភាគោ ហោតីតិ តតិយោ ភាគោ ហោតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យតោ បំសុំ វា មត្តិកំ វា អាហរាបេត្វា វិសុំ វិសុំ កតេ ទ្វេ កោដ្ឋាសា បំសុ វា មត្តិកា វា ឯកោ បាសាណាទីសុ អញ្ញតរោ ហោតិ, អយំ មិស្សកបថវី នាមាតិ. ឱវដ្ឋោ នាម ទេវេន ឱវដ្ឋោ (បាចិ. ៨៦). វុត្តន្តិ បទភាជនិយំ, សីហឡដ្ឋកថាយមេវ វា វុត្តំ. អធិកតរបាសាណាទិមិស្សាតិ អធិកតរបាសាណាទីហិ មិស្សា, អទឌ្ឍាបិ វុត្តប្បមាណតោ អធិកតរបាសាណាទិមិស្សាតិ អធិប្បាយោ. វា-សទ្ទោ អវុត្តវិកប្បត្ថោ, តេន ឩនកចតុមាសោវដ្ឋបថវិំ សង្គណ្ហាតិ. សុទ្ធបាសាណាទិភេទាយាតិ សុទ្ធា បាសាណា ឯត្ថាតិ សុទ្ធបាសាណា, សា អាទិ យស្ស ភេទស្ស សោ សុទ្ធបាសាណាទិ. អាទិ-សទ្ទេន សុទ្ធសក្ខរាទីនំ គហណំ. សុទ្ធបាសាណាទិភេទោ យស្សា សា សុទ្ធបាសាណាទិភេទា, តាយ សុទ្ធបាសាណាទិភេទាយ, សុទ្ធបាសាណាទិប្បការាយាតិ អត្ថោ.

សយំ ខណតីតិ ឯត្ថ យោ អន្តមសោ បាទង្គុដ្ឋកេនបិ ខណតិ, ឧទកម្បិ ឆឌ្ឌេន្តោ ភិន្ទតិ, បាទង្គុដ្ឋកេនបិ វិលិខតិ, បត្តម្បិ បចន្តោ ទហតិ, សោ សព្ពោ ខណតិយេវាតិ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘ខណនភេទនវិលេខនបចនាទីហិ វិកោបេតីតិ. បត្តំ បចន្តេន (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៧) ហិ បុព្ពេ បក្កដ្ឋានេយេវ បចិតព្ពោ. អទឌ្ឍាយ បថវិយា អគ្គិំ ឋបេតុំ ន វដ្ដតិ. បត្តបចនកបាលស្ស បន ឧបរិ អគ្គិំ ឋបេតុំ វដ្ដតិ. ទារូនំ ឧបរិ ឋបេតិ, សោ អគ្គិ តានិ ទហន្តោ គន្ត្វា បថវិំ ទហតិ, ន វដ្ដតិ. ឥដ្ឋកបាសាណាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្រាបិ ហិ ឥដ្ឋកាទីនំយេវ ឧបរិ ឋបេតុំ វដ្ដតិ. កស្មា? តេសំ អនុបាទានត្តា. ន ហិ តានិ អគ្គិស្ស ឧបាទានសង្ខំ គច្ឆន្តិ. សុក្ខខាណុរុក្ខាទីសុបិ អគ្គិំ ទាតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ បន ‘‘បថវិំ អបត្តមេវ និព្ពាបេត្វា គមិស្សាមី’’តិ ទេតិ, វដ្ដតិ. បច្ឆា និព្ពាបេតុំ ន សក្កោតិ, អវិសយត្តា អនាបត្តិ. វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘ខណនភេទនវិលិខនបចនាទីហី’’តិ វុត្តេនេវ នយេន. និយមេត្វាតិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា. ឥតរោតិ អាណាបកោ.

‘‘បោក្ខរណិំ ខណា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៦) វទតិ, វដ្ដតិ. ខតាយេវ បោក្ខរណី នាម ហោតិ, តស្មា អយំ កប្បិយវោហារោ. ឯស នយោ ‘‘វាបិំ, តឡាកំ, អាវាដំ ខណា’’តិអាទីសុបិ. ‘‘ឥមំ ឱកាសំ ខណ, ឥមស្មិំ ឱកាសេ បោក្ខរណិំ ខណា’’តិ បន វត្តុំ ន វដ្ដតិ. ‘‘កន្ទំ ខណ មូលំ ខណា’’តិ អនិយមេត្វា វត្តុំ វដ្ដតិ. ‘‘ឥមំ វល្លិំ ខណ, ឥមស្មិំ ឱកាសេ កន្ទំ វា មូលំ វា ខណា’’តិ វត្តុំ ន វដ្ដតិ. តេនាហ ‘‘ឱកាសំ អនិយមេត្វា…បេ… ភណន្តស្សា’’តិ. អាតបេន សុក្ខកទ្ទមោ ច ផលតិ, តត្រ យោ ហេដ្ឋា បថវិយា អសម្ពទ្ធោ, តមេវ អបនេតុំ វដ្ដតិ. ឯស នយោ គោកណ្ដកេបិ. តេនាហ ‘‘អាតបេន…បេ… អសម្ពទ្ធ’’ន្តិ. តត្ថ គោកណ្ដកោ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៦) នាម គាវីនំ ខុរច្ឆិន្នកទ្ទមោ វុច្ចតិ. សចេ បន ហេដ្ឋិមតលេន ភូមិសម្ពន្ធោ, វិកោបេតុំ ន វដ្ដតិ. ភិជ្ជិត្វា បតិតនទិតដន្តិ ភិជ្ជិត្វា នទិសាមន្តា បតិតំ ឱមកចាតុមាសំ ឱវដ្ឋំ នទិតដំ. សចេ បន ភិជ្ជិត្វា ឧទកេយេវ បកតិ, ទេវេ អតិរេកចាតុមាសំ ឱវដ្ឋេបិ ឧទកេយេវ ឧទកស្ស បតិតត្តា វដ្ដតិ. មហន្តម្បិ នង្គលច្ឆិន្នមត្តិកាបិណ្ឌន្តិ មហន្តម្បិ កសិតដ្ឋានេ ហេដ្ឋា បថវិយា អសម្ពទ្ធំ នង្គលច្ឆិន្នមត្តិកាបិណ្ឌំ. ឯវមាទិសទ្ទេន កូដាសិញ្ចនយោគ្គតនុកកទ្ទមាទីនំ គហណំ. អសញ្ចិច្ច រុក្ខាទិបវដ្ដនេន ភិន្ទន្តស្សាតិ បាសាណរុក្ខាទីនិ វា បវដ្ដេន្តស្ស, កត្តរទណ្ឌេន វា អាហច្ច អាហច្ច គច្ឆន្តស្ស បថវី ភិជ្ជតិ, សា ‘‘តេន ភិន្ទិស្សាមី’’តិ ឯវំ សញ្ចិច្ច អភិន្នត្តា អសញ្ចិច្ច ភិន្នា នាម ហោតិ, ឥតិ អសញ្ចិច្ច រុក្ខាទិប្បវដ្ដនេន ភិន្ទន្តស្ស អនាបត្តិ. អសតិយា បាទង្គុដ្ឋកាទីហិ វិលិខន្តស្សាតិ យោ អញ្ញវិហិតោ កេនចិ សទ្ធិំ កិញ្ចិ កថេន្តោ បាទង្គុដ្ឋកេន វា កត្តរយដ្ឋិយា វា បថវិំ វិលិខន្តោ តិដ្ឋតិ, តស្ស ឯវំ អសតិយា បាទង្គុដ្ឋកាទីហិ វិលិខន្តស្ស អនាបត្តិ.

បថវីខណនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មុសាវាទវគ្គោ បឋមោ.

២. ភូតគាមវគ្គោ

១. ភូតគាមសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘ភវន្តី’’តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៩០) ឥមិនា វិរុឡ្ហមូលេ នីលភាវំ អាបជ្ជិត្វា វឌ្ឍមានកេ តរុណគច្ឆេ ទស្សេតិ. ‘‘អហេសុ’’ន្តិ ឥមិនា បន វឌ្ឍិត្វា ឋិតេ មហន្តេ រុក្ខគច្ឆាទិកេ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ជាយន្តី’’តិអាទិ. ឯត្ថ ច ‘‘ភវន្តី’’តិ ឥមស្ស វិវរណំ ‘‘ជាយន្តិ វឌ្ឍន្តី’’តិ, ‘‘អហេសុ’’ន្តិ ឥមស្ស ‘‘ជាតា វឌ្ឍិតា’’តិ. គាមោតិ សមូហោ. បតិដ្ឋិតហរិតតិណរុក្ខាទីនន្តិ ភូមិយំ បតិដ្ឋិតស្ស ហរិតតិណស្ស ចេវ ហរិតរុក្ខាទីនញ្ច. អាទិសទ្ទេន ឱសធិគច្ឆលតាទយោ វេទិតព្ពា. និមិត្តត្ថេ ច ភុម្មំ. យោ អត្ថោ សម្បជ្ជតិ, តមាហ ‘‘ភូតគាមបាតព្យតាយា’’តិអាទិនា.

ននុ ច រុក្ខាទយោ ចិត្តរហិតតាយ ន ជីវា, ចិត្តរហិតតា ច បរិផន្ទាភាវតោ, ឆិន្នេបិ វិរុហនតោ, វិសទិសជាតិកភាវតោ, ចតុយោនិយំ អបរិយាបន្នតោ ច វេទិតព្ពា, វុឌ្ឍិ បន បវាឡសិលាលវណានម្បិ វិជ្ជតីតិ ន តេសំ ជីវភាវេ ការណំ, វិសយគ្គហណញ្ច នេសំ បរិកប្បនាមត្តំ សុបនំ វិយ ចិញ្ចាទីនំ, តថា ទោហឡាទយោ, អថ កស្មា ភូតគាមស្ស បាតព្យតាយ បាចិត្តិយំ ឥច្ឆិតន្តិ? សមណអសារុប្បតោ, តន្និស្សិតសត្តានុរក្ខណតោ ច. តេនេវាហ ‘‘ជីវសញ្ញិនោ ហិ មោឃបុរិសា មនុស្សា រុក្ខស្មិ’’ន្តិអាទិ (បាចិ. ៨៩). សាសបពីជកសេវាលម្បីតិ សាសបពីជកសង្ខាតំ សេវាលម្បិ, សាសបសេវាលំ, ពីជកសេវាលម្បីតិ អត្ថោ. តត្ថ សាសបសេវាលោ នាម សាសបមត្តោ ខុទ្ទកសេវាលោ. ពីជកសេវាលោ នាម ឧបរិ ខុទ្ទកបត្តោ ហេដ្ឋា ខុទ្ទកមូលោ សេវាលោ.

មូលពីជខន្ធពីជផឡុពីជអគ្គពីជពីជពីជានន្តិ ឯត្ថ មូលមេវ ពីជំ មូលពីជំ. ឯវំ សេសេសុបិ. តត្ថ មូលពីជំ ហលិទ្ទិអាទិកំ. ខន្ធពីជំ អស្សត្ថាទិកំ. ផឡុពីជំ ឧច្ឆុអាទិកំ. អគ្គពីជំ ហិរិវេរាទិកំ. ពីជំពីជំ បុព្ពណ្ណាទិកំ. ភាជនគតន្តិ សរាវាទិភាជនគតំ. និក្ខន្តំ មូលមត្តំ ឯតស្មាតិ និក្ខន្តមូលមត្តំ. មត្ត សទ្ទេន ចេត្ថ បណ្ណស្ស និក្ខមនំ បដិក្ខិបតិ. ឯស នយោ និក្ខន្តអង្កុរមត្តន្តិ ឯត្ថាបិ. សចេ បន មូលញ្ច បណ្ណញ្ច និគ្គតំ, ភូតគាមសង្ខំ គច្ឆតិ. វិទត្ថិមត្តា បត្តវដ្ដិ និគ្គច្ឆតីតិ វិទត្ថិមត្តា អនីលវណ្ណា បត្តវដ្ដិ និក្ខមតិ. តេនាហ ‘‘និក្ខន្តេ’’តិអាទិ. ហរិតោ ន ហោតីតិ នីលវណ្ណោ ន ហោតិ. មុគ្គាទីនំ បន បណ្ណេសុ ឧដ្ឋិតេសុ, វីហិអាទីនំ វា អង្កុរេ ហរិតេ ភូតគាមសង្គហំ គច្ឆន្តិ. ឯស នយោ អម្ពដ្ឋិអាទីសុ.

ភូតគាមពីជគាមេតិ ឯត្ថ ភូតគាមតោ វិយោជិតំ វិរុហនសមត្ថមេវ មូលពីជាទិកំ ពីជគាមោ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. ឧភយត្ថាតិ ភូតគាមពីជគាមេសុ. អតថាសញ្ញិស្សាតិ អភូតគាមាពីជគាមសញ្ញិស្ស. កោ បន វាទោ អភូតគាមាពីជគាមេសុ អភូតគាមាពីជគាមសញ្ញិស្ស. អសញ្ចិច្ចាតិ បាសាណរុក្ខាទីនិ វា បវដ្ដេន្តស្ស, សាខំ វា កឌ្ឍន្តស្ស, កត្តរទណ្ឌេន វា ភូមិំ បហរិត្វា គច្ឆន្តស្ស តិណានិ កុប្បន្តិ. តានិ តេន ‘‘វិកោបេស្សាមី’’តិ ឯវំ សញ្ចិច្ច អវិកោបិតត្តា អសញ្ចិច្ច វិកោបិតានិ នាម ហោន្តិ. ឥតិ អសញ្ចិច្ច វិកោបេន្តស្ស អនាបត្តិ.

អសតិយាតិ អញ្ញវិហិតោ កេនចិ សទ្ធិំ កិញ្ចិ កថេន្តោ បាទង្គុដ្ឋកេន វា ហត្ថេន វា តិណំ វា លតំ វា វិកោបេន្តោ តិដ្ឋតិ, ឯវំ អសតិយា វិកោបេន្តស្ស អនាបត្តិ.

អជានិត្វាតិ ឯត្ថ អព្ភន្តរេ ‘‘ពីជគាមោ’’តិ វា ‘‘ភូតគាមោ’’តិ វា ន ជានាតិ, ‘‘វិកោបេមី’’តិ បន ជានាតិ. ឯវំ តិណេ វា បលាលបុញ្ជេ វា ខណិត្តិំ វា កុទាលំ វា សង្គោបនត្ថាយ ឋបេតិ, ឌយ្ហមានហត្ថោ វា អគ្គិំ បាតេតិ. តត្រ ចេ តិណានិ ឆិជ្ជន្តិ វា ឌយ្ហន្តិ វា, ឯវំ អជានិត្វា វិកោបេន្តស្ស អនាបត្តិ.

យេន កេនចិ អគ្គិនាតិ កដ្ឋគ្គិគោមយគ្គិអាទីសុ យេន កេនចិ អគ្គិនា, អន្តមសោ លោហខណ្ឌេនបិ អាទិត្តេន. ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វាវាតិ យាយ កាយចិ ភាសាយ ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វាវ. ឯវ-សទ្ទេន បឋមំ អគ្គិនា ផុសិត្វា បច្ឆា ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្តុំ ន វដ្ដតី’’តិ ទស្សេតិ. ‘‘បឋមំ អគ្គិំ និក្ខិបិត្វា តំ អនុទ្ធរិត្វាវ ‘កប្បិយ’ន្តិ វុត្តេ បន វដ្ដតី’’តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៩៣) វទន្តិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. តថេវាតិ ‘កប្បិយ’ន្តិ វត្វាវ. អស្សមហិំសសូករមិគគោរូបានំ បន ខុរា អតិខិណា, តស្មា តេហិ ន កាតព្ពំ, កតម្បិ អកតំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឋបេត្វា គោមហិំសាទីនំ ខុរេ’’តិ. ហត្ថិនខា បន ខុរា ន ហោន្តិ, តស្មា តេហិ វដ្ដតិ. តិរច្ឆានានន្តិ សីហព្យគ្ឃទីបិមក្កដានំ, សកុន្តានញ្ច. តេសញ្ហិ នខា តិខិណា ហោន្តិ, តស្មា តេហិ កាតព្ពំ. ‘‘អន្តមសោ ឆិន្ទិត្វា អាហដេនបី’’តិ ឥមិនា យេហិ កាតុំ វដ្ដតិ, តេហិ តត្ថជាតកេហិ កាតព្ពន្តិ ឯត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. ‘‘សត្ថេ វុត្តនយេនេវា’’តិ ឥមិនា ឆេទំ វា វេធំ វា ទស្សេន្តេន ‘‘កប្បិយន្តិ វត្វាវា’’តិ វុត្តមតិទិសតិ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ‘‘កប្បិយន្តិ វត្វាវ កាតព្ព’’ន្តិអាទិនា កប្បិយំ ករោន្តេន កត្តព្ពាការមេវ ទស្សិតំ, តថាបិ ភិក្ខុនា ‘‘កប្បិយំ ករោហី’’តិ វុត្តេយេវ អនុបសម្បន្នេន ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វា អគ្គិបរិជិតាទិ កាតព្ពន្តិ គហេតព្ពំ. អវចនំ បន ‘‘បុនបិ កប្បិយំ ករោហីតិ ការេត្វាវ បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ បឋមមេវ វុត្តត្តា.

ឯកស្មិំ…បេ… កប្បិយេ កតេ សព្ពំ កតំ ហោតីតិ ឯកំយេវ ‘‘កប្បិយំ ករោមី’’តិ អធិប្បាយេនបិ កប្បិយេ កតេ ឯកាពទ្ធត្តា សព្ពំ កតំ ហោតិ. ទារុកំ វិជ្ឈតីតិ ជានិត្វា វា អជានិត្វា វា វិជ្ឈតិ វា វិជ្ឈាបេតិ វា, វដ្ដតិយេវ. ភត្តសិត្ថេ វិជ្ឈតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តំ វិជ្ឈតិ, ន វដ្ដតីតិ វល្លិអាទីនំ ភាជនគតិកត្តាតិ អធិប្បាយោ. ភិន្ទាបេត្វា កប្បិយំ ការេតព្ពន្តិ ពីជតោ មុត្តស្ស កដាហស្ស ភាជនគតិកត្តា វុត្តំ. អពីជន្តិ អង្កុរជននសមត្ថពីជរហិតតរុណម្ពផលាទិ. តេនាហ ‘‘យំ បន ផលំ តរុណំ ហោតិ, អពីជ’’ន្តិ. និព្ពត្តពីជំ នាម ពីជំ និព្ពត្តេត្វា វិសុំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុំ សក្កុណេយ្យំ អម្ពបនសាទិផលំ. តេនាហ ‘‘ពីជំ អបនេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ. តត្ថ កប្បិយករណកិច្ចំ នត្ថិ, សយមេវ កប្បិយានីតិ អធិប្បាយោ.

ភូតគាមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អញ្ញវាទកសិក្ខាបទវណ្ណនា

យមត្ថន្តិ ‘‘ត្វំ កិរ ទុក្កដាបត្តិំ អាបន្នោ’’តិអាទិកំ យំ កិញ្ចិ អត្ថំ. តតោ អញ្ញន្តិ បុច្ឆិតត្ថតោ អញ្ញមត្ថំ. អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណស្សាតិ វិនយធរេន យំ វចនំ ទោសបុច្ឆនត្ថំ វុត្តំ, តតោ អញ្ញេន វចនេន បដិច្ឆាទនស្ស. បដិច្ឆាទនត្ថោបិ ហិ ចរសទ្ទោ ហោតិ អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ. វុត្តន្តិ បាឡិយំ វុត្តំ.

សាវសេសំ អាបត្តិំ អាបន្នោតិ ឯត្ថ ឋបេត្វា បារាជិកំ សេសា សាវសេសាបត្តិ នាម, តំ អាបន្នោ. អនុយុញ្ជិយមានោតិ ‘‘កិំ, អាវុសោ, ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ បុច្ឆិយមានោ. អញ្ញេន វចនេនាតិ ‘‘កោ អាបន្នោ? កិំ អាបន្នោ? កិស្មិំ អាបន្នោ? កថំ អាបន្នោ? កំ ភណថ? កិំ ភណថា’’តិ អញ្ញេន វចនេន. អញ្ញន្តិ ‘‘កិំ ត្វំ ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិអាទិកំ អនុយុញ្ជកវចនំ. តថា តថា វិក្ខិបតីតិ តេន តេន បការេន វិក្ខិបតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? សោ (បាចិ. អដ្ឋ. ៩៤) កិញ្ចិ វីតិក្កមំ ទិស្វា ‘‘អាវុសោ, អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ សង្ឃមជ្ឈេ អាបត្តិយា អនុយុញ្ជិយមានោ ‘‘កោ អាបន្នោ’’តិ វទតិ. តតោ ‘‘ត្វ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អហំ កិំ អាបន្នោ’’តិ វទតិ. អថ ‘‘បាចិត្តិយំ វា ទុក្កដំ វា’’តិ វុត្តេ ‘‘អហំ កិស្មិំ អាបន្នោ’’តិ វទតិ. តតោ ‘‘អមុកស្មិំ នាម វត្ថុស្មិ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អហំ កថំ អាបន្នោ, កិំ ករោន្តោ អាបន្នោម្ហី’’តិ បុច្ឆតិ. អថ ‘‘ឥទំ នាម ករោន្តោ អាបន្នោ’’តិ វុត្តេ ‘‘កំ ភណថា’’តិ វទតិ. តតោ ‘‘តំ ភណាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘កិំ ភណថា’’តិ ឯវមនេកេហិ បការេហិ វិក្ខិបតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

យោ បន ភិក្ខុ សាវសេសំ អាបត្តិំ អាបន្នោ, តំ ន កថេតុកាមោ តុណ្ហីភាវេន វិហេសេតីតិ សម្ពន្ធោ. វិហេសេតីតិ ចិរនិសជ្ជាចិរភាសនេហិ បិដ្ឋិអាគិលាយនតាលុសោសាទិវសេន សង្ឃំ វិហេសេតិ, បរិស្សមំ តេសំ ករោតីតិ អត្ថោ. បរិស្សមោ ហិ វិហេសា នាម. អញ្ញវាទកកម្មន្តិ អញ្ញវាទកស្ស ភិក្ខុនោ អញ្ញវាទការោបនត្ថំ កាតព្ពំ ញត្តិទុតិយកម្មំ. វិហេសកកម្មន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តស្មិំ សង្ឃេន កតេតិ តស្មិំ អញ្ញវាទកកម្មេ ច វិហេសកកម្មេ ច សង្ឃេន ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយ កតេ. តថា ករោន្តានន្តិ តំ បការំ ករោន្តានំ, អញ្ញវាទកញ្ច វិហេសកញ្ច ករោន្តានន្តិ អត្ថោ.

‘‘វិហេសកេតិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តី’’តិ អវចនញ្ចេត្ថ ‘‘អាបត្តិករា ច ហោតិ អញ្ញវាទកសិក្ខាបទាទីសុ វិយា’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមបារាជិកវណ្ណនា) វុត្តត្តាយេវ បញ្ញាយតីតិ កត្វា. ឯស នយោ ឧបរិ សិក្ខាបទេសុ. ធម្មកម្មេ តិកបាចិត្តិយន្តិ ធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញិវេមតិកអធម្មកម្មសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ. អធម្មកម្មេ តិកទុក្កដន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អនារោបិតេតិ កម្មវាចាយ អនារោបិតេ, អប្បតិដ្ឋាបិតេតិ អត្ថោ. គេលញ្ញេនាតិ យេន កថេតុំ ន សក្កោតិ, មុខេ តាទិសេន ព្យាធិនា. សង្ឃស្ស ភណ្ឌនាទីនិ ភវិស្សន្តីតិ សង្ឃមជ្ឈេ កថិតេ តប្បច្ចយា សង្ឃស្ស ភណ្ឌនំ វា កលហោ វា វិគ្គហោ វា វិវាទោ វា សង្ឃភេទោ វា សង្ឃរាជិ វា ភវិស្សន្តីតិ ឥមិនា វា អធិប្បាយេន ន កថេន្តស្ស. ឯត្ថ ច អធម្មេនាតិ អភូតេន វត្ថុនា.

‘‘សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានី’’តិ អវិសេសំ អតិទិសិត្វា វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. សិយា កិរិយំ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរន្តស្ស. សិយា អកិរិយំ តុណ្ហីភាវេន វិហេសេន្តស្ស.

អញ្ញវាទកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទវណ្ណនា

យេន វចនេនាតិ ‘‘ឆន្ទាយ ឥត្ថន្នាមោ ឥទំ នាម ករោតី’’តិអាទិកេន យេន វចនេន. តេនាហ ‘‘ឆន្ទាយា’’តិអាទិ. តត្ថ ឆន្ទាយាតិ ឆន្ទេន បក្ខបាតេន. ‘‘អក្ខរាយ វាចេតី’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៤៦) វិយ លិង្គវិបល្លាសោ ឯស. ឥទំ នាម ករោតីតិ អត្តនោ សន្ទិដ្ឋសម្ភត្តានំ បណីតំ សេនាសនំ វា បញ្ញបេតិ, ភត្តាទិកំ វាតិ អធិប្បាយោ. សេនាសនបញ្ញាបកាទិភេទន្តិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន ភត្តុទ្ទេសកយាគុភាជកផលភាជកាទីនំ គហណំ. អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ ឈេ-សទ្ទោ ឱលោកនត្ថោបិ ហោតីតិ អាហ ‘‘អវញ្ញាយ ឱលោកាបេន្តី’’តិ. ចិន្តនត្ថោយេវ វា គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘លាមកតោ វា ចិន្តាបេន្តី’’តិ. តថេវ វទន្តាតិ ‘‘ឆន្ទាយ ឥត្ថន្នាមោ ឥទំ នាម ករោតី’’តិអាទីនិ វទន្តា. វុត្តន្តិ បាឡិយំ វុត្តំ. ‘‘ខិយ្យនកេ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១០៥) អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ.

អសម្មតស្សាតិ សង្ឃេន កម្មវាចាយ អសម្មតស្ស. កេវលំ ‘‘តវេសោ ភារោ’’តិ សង្ឃេន អារោបិតភារស្ស, ភិក្ខូនំ វា ផាសុវិហារត្ថាយ សយមេវ ភារំ វហន្តស្ស, យត្រ វា ទ្វេ តយោ ភិក្ខូ វិហរន្តិ, តត្រ តាទិសំ កម្មំ ករោន្តស្សាតិ អធិប្បាយោ. យស្ស កស្សចីតិ ឧបសម្បន្នស្ស វា អនុបសម្បន្នស្ស វា យស្ស កស្សចិ. អនុបសម្បន្នស្ស បន សម្មតស្ស វា អសម្មតស្ស វាតិ ឯត្ថ បន (បាចិ. អដ្ឋ. ១០៦) កិញ្ចាបិ អនុបសម្បន្នស្ស តេរស សម្មតិយោ ទាតុំ ន វដ្ដន្តិ, តថាបិ យោ ឧបសម្បន្នកាលេ លទ្ធសម្មុតិកោ បច្ឆា អនុបសម្បន្នភាវេ ឋិតោ, តំ សន្ធាយ ‘‘សម្មតស្ស វា’’តិ វុត្តំ. យស្ស បន ព្យត្តស្ស សាមណេរស្ស កេវលំ សង្ឃេន វា សម្មតេន វា ភិក្ខុនា ‘‘ត្វំ ឥទំ កម្មំ ករោហី’’តិ ភារោ កតោ, តំ សន្ធាយ ‘‘អសម្មតស្ស វា’’តិ វុត្តំ. យស្មា ឧជ្ឈាបនញ្ច ខិយ្យនញ្ច មុសាវាទវសេន បវត្តំ, តស្មា អាទិកម្មិកស្ស ឥមិនាវ អនាបត្តិ, មុសាវាទេន បន អាបត្តិយេវាតិ គហេតព្ពំ.

ឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា

មញ្ចំ វាតិ មសារកោ, ពុន្ទិកាពទ្ធោ, កុឡីរបាទកោ, អាហច្ចបាទកោតិ ឥមេសុ ចតូសុ យំ កញ្ចិ មញ្ចំ វា. បីឋំ វាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ភិសិំ វាតិ ឧណ្ណភិសិ, ចោឡភិសិ, វាកភិសិ, តិណភិសិ, បណ្ណភិសីតិ ឥមាសុ បញ្ចសុ ភិសីសុ យំ កញ្ចិ ភិសិំ វា. តេនាហ ‘‘មញ្ចាទីសូ’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘មញ្ចសង្ខេបេនា’’តិ ឥមិនា បីឋសង្ខេបំ បដិក្ខិបតិ. កប្បិយចម្មេនាតិ មិគាជេឡកចម្មេន. ឯត្ថ បន មិគចម្មេ ឯណិមិគោ, វាតមិគោ, បសទមិគោ, កុរុង្គមិគោ, មិគមាតុកោ, រោហិតមិគោតិ ឯតេសំយេវ ចម្មានិ វដ្ដន្តិ, អញ្ញេសំ បន –

មក្កដោ កាឡសីហោ ច, សរភោ កទលីមិគោ;

យេ ច វាឡមិគា កេចិ, តេសំ ចម្មំ ន វដ្ដតីតិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ២៥៩);

តត្ថ វាឡមិគាតិ សីហព្យគ្ឃអច្ឆតរច្ឆា. ន កេវលញ្ច ឯតេយេវ, យេសំ បន ចម្មំ វដ្ដតីតិ វុត្តំ, តេ ឋបេត្វា អវសេសា អន្តមសោ គោមហិំសសសពិឡារាទយោបិ សព្ពេ ឥមស្មិំ អត្ថេ ‘‘វាឡមិគា’’ត្វេវ វេទិតព្ពា. ឯតេសញ្ហិ សព្ពេសំ ចម្មំ ន វដ្ដតិ. តាលីសបត្តន្តិ សុទ្ធំ តមាលបត្តំ, អញ្ញេន មិស្សំ បន វដ្ដតិ. តិណវាកចោឡេសុ អកប្បិយំ នាម នត្ថិ. កិំ បនេត្ថ ពិព្ពោហនេ វិយ និសីទិតុញ្ច និបជ្ជិតុញ្ច ន វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. ន កេវលញ្ចេទមេវាតិ អាហ ‘‘បមាណបរិច្ឆេទោបិ ចេត្ថ នត្ថី’’តិ, ‘‘ឯត្តកមេវ កាតព្ព’’ន្តិ ភិសិយា បមាណនិយមោបិ នត្ថីតិ អត្ថោ. មញ្ចភិសិបីឋភិសិភូមត្ថរណភិសិចង្កមនភិសិបាទបុញ្ឆនភិសីតិ ឯតាសំ បន អនុរូបតោ សល្លក្ខេត្វា អត្តនោ រុចិវសេន បមាណំ កាតព្ពំ. អន្តោ សំវេល្លិត្វា ពទ្ធន្តិ យថា វេមជ្ឈំ សំខិត្តំ ហោតិ, ឯវំ មជ្ឈេ សុដ្ឋុ វេឋេត្វា ពទ្ធំ.

យេ អដ្ឋ មាសាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អវស្សិកសង្កេតា’’តិ ឯតស្សេវ វិវរណំ ‘‘វស្សានមាសាតិ ឯវំ អបញ្ញាតា’’តិ, អប្បតិតា អប្បសិទ្ធាតិ អត្ថោ. ‘‘អសញ្ញិតា’’តិបិ បាឋោ, តត្ថ អវិញ្ញាតាតិ អត្ថោ. អដ្ឋ មាសាតិ ចត្តារោ ហេមន្តិកា, ចត្តារោ គិម្ហិកា មាសាតិ អដ្ឋ មាសា. ឱវស្សកមណ្ឌបេតិ សាខាមណ្ឌបបទរមណ្ឌបានំ យត្ថ កត្ថចិ ឱវស្សកេ មណ្ឌបេ. យត្ថាតិ យេសុ ជនបទេសុ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ជនបទេសុ. កាកាទីនំ និពទ្ធវាសរុក្ខមូលេតិ យត្ថ ធុវនិវាសេន កាកា វា កុលាលា វា អញ្ញេ វា សកុន្តា កុលាវកេ កត្វា វសន្តិ, តាទិសស្ស កាកាទីនំ និពទ្ធវាសស្ស យស្ស កស្សចិ រុក្ខស្ស ហេដ្ឋា. យត្ថ បន គោចរប្បសុតា សកុន្តា វិស្សមិត្វា គច្ឆន្តិ, តស្ស រុក្ខស្ស មូលេ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ. ‘‘កទាចិបី’’តិ ឥមិនា ន កេវលំ វស្សិកសង្កេតេយេវាតិ ទស្សេតិ. យត្ថាតិ យស្មិំ បទេសេ. យទាតិ យស្មិំ កាលេ.

សោតិ យស្សត្ថាយ សន្ថតោ, សោ. បកតិសន្ថតេតិ បកតិយាវ សន្ថតេ, យំ នេវត្តនា សន្ថតំ, ន បរេន សន្ថរាបិតំ, តស្មិន្តិ វុត្តំ ហោតិ. លជ្ជី ហោតីតិ លជ្ជនសីលោ ហោតិ, បរិក្ខារវិនាសនេ ភីតោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អត្តនោ បលិពោធំ វិយ មញ្ញតី’’តិ, ឥមិនា អលជ្ជិំ អាបុច្ឆិត្វា គន្តុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. និរបេក្ខោតិ ‘‘អាគន្ត្វា ឧទ្ធរិស្សាមី’’តិ អបេក្ខារហិតោ, ឥមិនា សាបេក្ខោ ចេ គច្ឆតិ, អនាបត្តីតិ ទស្សេតិ. តេនេវ ហិ អនាបត្តិវារេ ‘‘ឱតាបេន្តោ គច្ឆតី’’តិ (បាចិ. ១១៣) វុត្តំ. អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តោតិ តំ មគ្គំ អតិក្កមិត្វា អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តោ. លេឌ្ឌុបាតូបចារតោ ពហិ ឋិតត្តា ‘‘បាទុទ្ធារេន ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តស្ស បឋមបាទុទ្ធារេ ទុក្កដំ, ទុតិយបាទុទ្ធារេ បាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ.

តិកបាចិត្តិយំ សង្ឃិកេ សង្ឃិកសញ្ញិវេមតិកបុគ្គលិកសញ្ញីនំ វសេន. ឥមិនាវ នយេន តិកទុក្កដម្បិ វេទិតព្ពំ. ចិមិលិកាទីនំ អត្ថោ ទុតិយសិក្ខាបទេ ទស្សិតោវ. បាទបុញ្ឆនី (បាចិ. អដ្ឋ. ១១២) នាម រជ្ជុកេហិ វា បិលោតិកាហិ វា បាទបុញ្ឆនត្ថំ កតា. ផលកបីឋំ នាម ផលកមយំ បីឋំ. ន កេវលំ ចិមិលិកាទីនិយេវ អជ្ឈោកាសេ ឋបេត្វា គច្ឆន្តស្ស ទុក្កដន្តិ អាហ ‘‘យំ វា បនា’’តិអាទិ. យំ កិញ្ចិ ទារុភណ្ឌំ, យំ កិញ្ចិ មត្តិកាភណ្ឌន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អន្តមសោ បត្តាធារកម្បី’’តិ ឥមិនា តាលវណ្ដពីជនិបត្តបានីយឧឡឧង្កបានីយសង្ខាទីសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សេតិ.

អរញ្ញេ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១០) បណ្ណកុដីសុ វសន្តានំ សីលសម្បទាយ បសន្នចិត្តា មនុស្សា មញ្ចបីឋាទីនិ ទេន្តិ ‘‘សង្ឃិកបរិភោគេន បរិភុញ្ជថា’’តិ, តត្ថ កិំ កាតព្ពន្តិ អាហ ‘‘អារញ្ញកេន បនា’’តិអាទិ. តត្ថ អសតិ អនោវស្សកេតិ បព្ភារាទិអនោវស្សកដ្ឋានេ អសតិ. ឥទញ្ច លក្ខណវចនំ ‘‘សភាគានំ អភាវេ’’តិ ច ឥច្ឆិតព្ពត្តា. អារញ្ញកេន ហិ ភិក្ខុនា តត្ថ វសិត្វា អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តេន សាមន្តវិហារេ ភិក្ខូនំ បេសេត្វា គន្តព្ពំ. សភាគានំ អភាវេ អនោវស្សកេ និក្ខិបិត្វា គន្តព្ពំ. អនោវស្សកេ អសតិ រុក្ខេ លគ្គេត្វា គន្តព្ពំ.

ន កេវលំ ឥទំយេវ កត្វា គន្តុំ វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘យថា វា’’តិអាទិ. យថា វា ឧបចិកាហិ ន ខជ្ជតីតិ យថា ឋបិតេ ឧបចិកាហិ សេនាសនំ ន ខជ្ជតិ, ឯវំ តថា បាសាណានំ ឧបរិ ឋបនំ កត្វាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ចតូសុ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៦) បាសាណេសុ មញ្ចំ ឋបេត្វា មញ្ចេ អវសេសមញ្ចបីឋានិ អារោបេត្វា ឧបរិ ភិសិអាទិកំ រាសិំ កត្វា ទារុភណ្ឌំ មត្តិកាភណ្ឌំ បដិសាមេត្វា គមិកវត្តំ បូរេត្វា គន្តព្ពន្តិ.

អព្ភោកាសិកេនាបិ ‘‘អហំ ឧក្កដ្ឋអព្ភោកាសិកោ’’តិ ចីវរកុដិម្បិ អកត្វា អសមយេ អជ្ឈោកាសេ បញ្ញបេត្វា និសីទិតុំ វា និបជ្ជិតុំ វា ន វដ្ដតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អព្ភោកាសិកេនា’’តិអាទិ. សចេ បន ចតុគ្គុណេនបិ ចីវរេន កតកុដិ អតេមេន្តំ រក្ខិតុំ នេវ សក្កោតិ, សត្តាហវទ្ទលិកាទីនិ ភវន្តិ, ភិក្ខុនោ កាយានុគតិកត្តា វដ្ដតិ. រុក្ខមូលិកស្សាបិ ឯសេវ នយោ.

យស្មិំ វិស្សាសគ្គាហោ រុហតិ, តស្ស សន្តកំ អត្តនោ បុគ្គលិកមិវ ហោតីតិ អាហ ‘‘វិស្សាសិកបុគ្គលិកេ’’តិ. យស្មិំ បន វិស្សាសោ ន រុហតិ, តស្ស សន្តកេ ទុក្កដមេវ. អមនុស្សោតិ យក្ខោ វា បេតោ វា. បលិពុទ្ធំ ហោតីតិ ឧបទ្ទុតំ ហោតិ.

បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា

យំ កិញ្ចិ ចម្មន្តិ កប្បិយាកប្បិយំ យំ កិញ្ចិ ចម្មំ. ននុ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, មហាចម្មានិ ធារេតព្ពានិ សីហចម្មំ ព្យគ្ឃចម្មំ ទីបិចម្មំ, យោ ធារេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ២៥៥) ខន្ធកេ សីហចម្មាទីនំ បដិក្ខេបោ កតោតិ អាហ ‘‘សីហចម្មាទីនញ្ហី’’តិអាទិ. បរិហរណេយេវ បដិក្ខេបោតិ អត្តនោ សន្តកំ កត្វា តំ តំ វិហារំ ហរិត្វា មញ្ចបីឋាទីសុ អត្ថរិត្វា បរិភោគេយេវ បដិក្ខេបោ, សេនាសនសន្តកំ កត្វា ភូមត្ថរណវសេន បន បរិភោគេ នេវត្ថិ ទោសោ. តេនាហ ‘‘សេនាសនបរិភោគេ បន អកប្បិយចម្មំ នាម នត្ថី’’តិ. បាវារេន្តិ សញ្ឆាទេន្តិ សរីរំ ឯតេនាតិ បាវារោ. កោជវោតិ ឧទ្ទលោមិឯកន្តលោមិអាទិកោជវត្ថរណំ. សេសន្តិ ភិសិ និសីទនំ តិណសន្ថារោ បណ្ណសន្ថារោតិ អវសិដ្ឋំ សេនាសនំ. តត្ថ ភិសីតិ មញ្ចកភិសិ វា បីឋកភិសិ វា. និសីទនន្តិ សទសំ វេទិតព្ពំ. តិណសន្ថារោតិ យេសំ កេសញ្ចិ តិណានំ សន្ថារោ. ឯស នយោ បណ្ណសន្ថារេ. ឯត្ថ ច ភិសិ ហេដ្ឋា វុត្តត្តា បាកដា. និសីទនំ និសីទនសិក្ខាបទេនេវ (បាចិ. ៥៣១ អាទយោ) បាកដំ. តិណសន្ថារបណ្ណសន្ថារានិ បន លោកបសិទ្ធានិយេវ. តេនេវាហ ‘‘បាកដមេវា’’តិ.

នេវ ឧទ្ធរេយ្យ, ន ឧទ្ធរាបេយ្យាតិ អត្តនា វា ឧទ្ធរិត្វា បតិរូបេ ឋានេ ន ឋបេយ្យ, បរេន វា តថា ន ការេយ្យ. តេនាហ ‘‘យថា ឋបិត’’ន្តិអាទិ. តំ ឋបេន្តេន ច ‘‘ចតូសុ បាសាណេសូ’’តិអាទិនា (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៦) បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ អន្តោគេហេ អនោវស្សកេ និក្ខិបិតព្ពំ. សចេ បន សេនាសនំ ឱវស្សតិ, ឆទនត្ថញ្ច តិណំ វា ឥដ្ឋកា វា អានីតា ហោន្តិ. សចេ ឧស្សហតិ, ឆាទេតព្ពំ. នោ ចេ សក្កោតិ, យោ ឱកាសោ អនោវស្សកោ, តត្ថ និក្ខិបិតព្ពំ. សចេ សព្ពម្បិ ឱវស្សតិ, ឧស្សហន្តេន អន្តោគាមេ ឧបាសកានំ ឃរេ ឋបេតព្ពំ. សចេ តេបិ ‘‘សង្ឃិកំ នាម, ភន្តេ, ភារិយំ, អគ្គិទាហាទីនំ ភាយាមា’’តិ ន សម្បដិច្ឆន្តិ, អជ្ឈោកាសេ បាសាណានំ ឧបរិ មញ្ចំ ឋបេត្វា សេសំ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ និក្ខិបិត្វា តិណេហិ ច បណ្ណេហិ ច បដិច្ឆាទេតព្ពំ. យញ្ហិ តត្ថ អង្គមត្តម្បិ អវសិស្សតិ, តំ អញ្ញេសំ តត្ថ អាគតានំ ភិក្ខូនំ ឧបការំ ភវិស្សតីតិ. ឧបចារន្តិ សព្ពបច្ឆិមសេនាសនតោ ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតា.

អយមេត្ថ អាបុច្ឆិតព្ពានាបុច្ឆិតព្ពវិនិច្ឆយោ – (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៨) យា តាវ ភូមិយំ ទីឃសាលា វា បណ្ណសាលា វា ហោតិ, យំ វា រុក្ខត្ថម្ភេសុ កតគេហំ ឧបចិកានំ ឧដ្ឋានដ្ឋានំ ហោតិ, តតោ បក្កមន្តេន អាបុច្ឆិត្វាវ បក្កមិតព្ពំ. តស្មិញ្ហិ កតិបយានិ ទិវសានិ អជគ្គិយមានេ វម្មិកាវ សន្តិដ្ឋន្តិ. យំ បន បាសាណបិដ្ឋិយំ វា បាសាណត្ថម្ភេសុ វា កតសេនាសនំ សិលុច្ចយលេណំ វា សុធាលិត្តសេនាសនំ វា, យត្ថ ឧបចិកាសង្កា នត្ថិ, តតោ បក្កមន្តស្ស អាបុច្ឆិត្វាបិ អនាបុច្ឆិត្វាបិ គន្តុំ វដ្ដតិ. តេនាហ ‘‘យត្ថ បនា’’តិអាទិ. សចេ តាទិសេបិ សេនាសនេ ឯកេន បស្សេន ឧបចិកា អារោហន្តិ, អាបុច្ឆិត្វាវ គន្តព្ពំ. អាបុច្ឆនំ បន វត្តន្តិ អាបុច្ឆនំ គមិកវត្តំ. ឥទញ្ច ឥតិកត្តព្ពតាទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន បន វត្តភេទទុក្កដន្តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.១១៨) ទស្សនត្ថំ. កេចិ បន ‘‘ទុក្កដន្តិ ទស្សនត្ថ’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ វត្តក្ខន្ធកដ្ឋកថាយ ‘‘យំ បាសាណបិដ្ឋិយំ វា បាសាណត្ថម្ភេសុ វា កតសេនាសនំ, យត្ថ ឧបចិកានារោហន្តិ, តំ អនាបុច្ឆន្តស្សាបិ អនាបត្តី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣៦០) វុត្តត្តា. អាបុច្ឆន្តេន បន ភិក្ខុម្ហិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៦) សតិ ភិក្ខុ អាបុច្ឆិតព្ពោ, តស្មិំ អសតិ សាមណេរោ, តស្មិំ អសតិ អារាមិកោ, តស្មិម្បិ អសតិ យេន វិហារោ ការាបិតោ, សោ វិហារសាមិកោ, តស្ស វា កុលេ យោ កោចិ អាបុច្ឆិតព្ពោ.

‘‘ឧបចារេ’’តិ ឯតស្សេវ វិវរណំ ‘‘ពហិ អាសន្នេ’’តិ, វិហារស្ស ពហិ អាសន្នដ្ឋានេតិ អត្ថោ. ឧបដ្ឋានសាលាយ វាតិ ភោជនសាលាយំ វា. ទុក្កដមេវាតិ វុត្តប្បការញ្ហិ ទសវិធំ សេយ្យំ អន្តោគព្ភាទិម្ហិ គុត្តដ្ឋានេ បញ្ញបេត្វា គច្ឆន្តស្ស យស្មា សេយ្យាបិ សេនាសនម្បិ ឧបចិកាហិ បលុជ្ជតិ, វម្មិករាសិយេវ ហោតិ, តស្មា បាចិត្តិយំ វុត្តំ. ពហិ បន ឧបដ្ឋានសាលាទីសុ បញ្ញបេត្វា គច្ឆន្តស្ស សេយ្យាមត្តមេវ នស្សេយ្យ ឋានស្ស អគុត្តតាយ, ន សេនាសនំ, តស្មា ឯត្ថ ទុក្កដំ វុត្តំ. មញ្ចបីឋំ បន យស្មា ន សក្កា សហសា ឧបចិកាហិ ខាយិតុំ, តស្មា តំ វិហារេបិ សន្ថរិត្វា គច្ឆន្តស្ស ទុក្កដំ វុត្តំ. វិហារូបចារេ បន តំ វិហារចារិកំ អាហិណ្ឌន្តា ទិស្វាវ បដិសាមេន្តិ.

ឧទ្ធរណានិ កត្វាតិ ឯត្ថ ឧទ្ធរិត្វា គច្ឆន្តេន មញ្ចបីឋកវានំ សព្ពំ អបនេត្វា (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៨) សំហរិត្វា ចីវរវំសេ លគ្គេត្វា គន្តព្ពំ. បច្ឆា អាគន្ត្វា វសនកភិក្ខុនាបិ បុន មញ្ចបីឋំ វា បញ្ញបេត្វា សយិត្វា គច្ឆន្តេន តថេវ កាតព្ពំ. អន្តោកុដ្ដតោ សេយ្យំ ពហិកុដ្ដេ បញ្ញបេត្វា វសន្តេន គមនកាលេ បុន គហិតដ្ឋានេយេវ បដិសាមេតព្ពំ. ឧបរិបាសាទតោ ឱរោបេត្វា ហេដ្ឋាបាសាទេ វសន្តស្សាបិ ឯសេវ នយោ. រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានេសុ មញ្ចបីឋំ បញ្ញបេត្វាបិ គមនកាលេ បុន គហិតដ្ឋានេយេវ ឋបេតព្ពំ. ឧទ្ធរាបេត្វា គមនេបិ ឯសេវ នយោ. អាបុច្ឆិត្វា គច្ឆន្តេន បន ‘‘ភិក្ខុម្ហិ សតិ ភិក្ខុ អាបុច្ឆិតព្ពោ’’តិអាទិនា (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៦) ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អាបុច្ឆិត្វា គន្តព្ពំ.

ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘ជាន’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អនុដ្ឋាបនីយោ ‘អយ’ន្តិ ជានន្តោ’’តិ អយំ វិសេសោ កុតោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘តេនេវស្សា’’តិអាទិ. ននុ បទភាជនេបិ វុឌ្ឍភាវាទិជាននមេវ វុត្តំ, ន តុ អនុដ្ឋាបនីយភាវន្តិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ ‘‘វុឌ្ឍោ ហី’’តិអាទិ. ពហូបការតន្តិ ‘‘ភណ្ឌាគារិកត្តាទិពហុឧបការភាវំ’’. ន កេវលំ ឥទមេវាតិ អាហ ‘‘គុណវិសិដ្ឋតញ្ចា’’តិអាទិ, តេន ពហូបការត្តេបិ គុណវិសិដ្ឋត្តាភាវេ, គុណវិសិដ្ឋត្តេបិ ពហូបការត្តាភាវេ ទាតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ‘‘ភណ្ឌាគារិកស្ស ពហូបការតំ, ធម្មកថិកាទីនំ គុណវិសិដ្ឋតញ្ច សល្លក្ខេត្វា’’តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.១១៩-១២១) កេចិ. ធុវវាសត្ថាយាតិ និច្ចវាសត្ថាយ. សម្មន្និត្វាតិ អបលោកនេន កម្មេន សម្មន្និត្វា. កាមញ្ចេត្ថ គិលានស្សាបិ សង្ឃោយេវ អនុច្ឆវិកំ សេនាសនំ ទេតិ, គិលានោ បន អបលោកេត្វា សង្ឃេន អទិន្នសេនាសនោបិ ន បីឡេតព្ពោ អនុកម្បិតព្ពោតិ ទស្សេតុំ វិសុំ វុត្តោ.

សមន្តា ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោតិ មជ្ឈេ បញ្ញត្តំ មញ្ចបីឋំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯកបស្សេន ចេ បហោនកទិសា ទិស្សតិ, តតោ គហេតព្ពំ. បាទធោវនបាសាណតោតិ ទ្វារេ និក្ខិត្តបាទធោវនបាសាណតោ. និសីទន្តស្ស វា និបជ្ជន្តស្ស វា បាចិត្តិយន្តិ ឯត្ថ និសីទនមត្តេន, និបជ្ជនមត្តេនេវ វា បាចិត្តិយំ. បុនប្បុនំ ករោន្តស្សាតិ ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ និសីទតោ វា និបជ្ជតោ វា.

សង្ឃិកេ សង្ឃិកសញ្ញិវេមតិកបុគ្គលិកសញ្ញីនំ វសេន តិកបាចិត្តិយំ វេទិតព្ពំ. តិកទុក្កដំ បន បុគ្គលិកេ សង្ឃិកសញ្ញិវេមតិកអញ្ញបុគ្គលិកសញ្ញីនំ វសេន. វិហារស្ស ឧបចារេតិ តស្ស ពហិ អាសន្នប្បទេសេ.

អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. និក្កឌ្ឍនសិក្ខាបទវណ្ណនា

អនេកកោដ្ឋកានីតិ អនេកទ្វារកោដ្ឋកានិ. ‘‘និក្ខមាតិ វចនំ សុត្វា អត្តនោ រុចិយា ចេ និក្ខមតិ, អនាបត្តី’’តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ១២៦) វទន្តិ.

តស្ស បរិក្ខារនិក្កឌ្ឍនេតិ តស្ស សន្តកំ យំ កិញ្ចិ បត្តចីវរបរិស្សាវនធម្មករណមញ្ចបីឋភិសិពិព្ពោហនាទិភេទំ អន្តមសោ រជនឆល្លិបិ អត្ថិ, តស្ស បរិក្ខារស្ស និក្កឌ្ឍនេ. តញ្ចាតិ ទុក្កដំ បរាមសតិ. និក្កឌ្ឍាបនេបិ ឯសេវ នយោ. គាឡ្ហំ ពន្ធិត្វា ឋបិតេសុ បន ឯកាវ អាបត្តិ.

ភណ្ឌនការកកលហការកមេវ សកលសង្ឃារាមតោ និក្កឌ្ឍិតុំ លភតិ. សោ ហិ បក្ខំ លភិត្វា សង្ឃម្បិ ភិន្ទេយ្យ. អលជ្ជិអាទយោ បន អត្តនោ វសនដ្ឋានតោយេវ និក្កឌ្ឍិតព្ពា. សកលសង្ឃារាមតោ និក្កឌ្ឍិតុំ ន វដ្ដតិ. តេនាហ ‘‘សកលសង្ឃារាមតោបី’’តិអាទិ.

និក្កឌ្ឍនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. វេហាសកុដិសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឧបរិវេហាសកុដិយាតិ ឧបរិមតលេ អសន្ថតបទរាយ កុដិយា. តេនាហ ‘‘ឧបរិ អច្ឆន្នតលាយា’’តិអាទិ. យា ហិ កាចិ ឧបរិ អច្ឆន្នតលា ទ្វិភូមិកកុដិកា វា តិភូមិកាទិកុដិកា វា, សា ‘‘វេហាសកុដី’’តិ វុច្ចតិ. ឥទញ្ហិ វេហាសកុដិលក្ខណំ. យទិ ឯវំ កស្មា បទភាជនេ ‘‘មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស អសីសឃដ្ដា’’តិ (បាចិ. ១៣១) វុត្តន្តិ អាហ ‘‘បទភាជនេ បនា’’តិអាទិ. ឥធ អធិប្បេតំ កុដិំ ទស្សេតុន្តិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ អធិប្បេតំ វេហាសកុដិំ ទស្សេតុំ. មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្សាតិ បមាណមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស. សព្ពហេដ្ឋិមាហិ តុលាហិ សីសំ ន ឃដ្ដេតីតិ អសីសឃដ្ដា. អង្គេ វិជ្ឈិត្វាតិ អដនិយោ វិជ្ឈិត្វា. បវេសិតបាទកន្តិ បវេសិតបាទសិខំ. តស្មាតិ ‘‘ភូមត្ថេ វា’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ ការណភាវេន បច្ចាមសតិ. យស្មា អាហច្ចបាទកាទីសុ យថាវុត្តោ អត្ថោ ហោតិ, តស្មាតិ វុត្តំ ហោតិ.

សហសាតិ អភិភវិត្វា អជ្ឈោត្ថរិត្វា. អវេហាសកុដិកាយាតិ ភូមិយំ កតបណ្ណសាលាទីសុ, តត្ថ អនាបត្តិ. ន ហិ សក្កា តត្ថ បរស្ស បីឡា កាតុំ. សីសឃដ្ដាយាតិ យា សីសំ ឃដ្ដា ហោតិ, តត្ថាបិ អនាបត្តិ. ន ហិ សក្កា តត្ថ ហេដ្ឋាបាសាទេ អនោណតេន វិចរិតុំ, តស្មា អសញ្ចរណដ្ឋានត្តា បរបីឡា ន ភវិស្សតិ. ឧបរិតលំ វា បទរសញ្ចិតន្តិ ឧបរិមតលំ ទារុផលកេហិ ឃនសន្ថតំ. កិញ្ចិ គណ្ហាតិ វាតិ ឧបរិ នាគទន្តកាទីសុ លគ្គិតំ ចីវរាទិំ យំ កិញ្ចិ គណ្ហាតិ វា. លគ្គតិ វាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បដិបក្ខភូតា អាណិ បដាណិ. យស្សា ទិន្នាយ និសីទន្តេបិ បាទា ន និបតន្តិ, ឯវំភូតា អាណិ មញ្ចបីឋានំ បាទសិខាសុ ទិន្នា ហោតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បាទសីសាន’’ន្តិអាទិ.

វេហាសកុដិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. មហល្លកវិហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

បិដ្ឋសង្ឃាដស្សាតិ ទ្វារពន្ធស្ស. សាមន្តា អឌ្ឍតេយ្យហត្ថោ បទេសោតិ យស្ស (បាចិ. អដ្ឋ. ១៣៥) វេមជ្ឈេ ទ្វារំ ហោតិ, ឧបរិភាគេ ច ឧច្ចា ភិត្តិ, តស្ស តីសុ ទិសាសុ សាមន្តា អឌ្ឍតេយ្យហត្ថោ បទេសោ. ខុទ្ទកស្ស បន វិហារស្ស ទ្វីសុ ទិសាសុ. តត្រាបិ យំ ភិត្តិំ វិវរិយមានំ កវាដំ អាហនតិ, សា អបរិបុណ្ណូបចារាបិ ហោតិ. សចេ បន ទ្វារស្ស អធោភាគេបិ លេបោកាសោ អត្ថិ, តម្បិ លិម្បិតុំ វដ្ដតិ. អគ្គឡដ្ឋបនាយាតិ ឯត្ថ អគ្គឡសទ្ទេន តំសម្ពន្ធតោ ទ្វារផលកសហិតំ ទ្វារពន្ធនំ អធិប្បេតំ. តេនាហ ‘‘សកវាដកស្សា’’តិអាទិ. ‘‘និច្ចលភាវត្ថាយា’’តិ ឥមិនា តញ្ច ខោ ឋបនំ ឥធ និច្ចលភាវេនាតិ ទស្សេតិ. កោ បនេត្ថ អធិប្បាយោតិ អាហ ‘‘កវាដញ្ហី’’តិអាទិ. កម្បតីតិ ចលតិ. យាវ ទ្វារកោសា អគ្គឡដ្ឋបនាយ បុនប្បុនំ លិម្បិតព្ពោ វា លេបាបេតព្ពោ វាតិ អគ្គឡដ្ឋបនត្ថាយ យាវ ទ្វារកោសា បុនប្បុនំ អត្តនា លិម្បិតព្ពោ វា, បរេហិ លេបាបេតព្ពោ វាតិ អត្ថោ.

ននុ ចាយមត្ថោ នេវ មាតិកាយំ, ន បទភាជនេ វុត្តោ, អថ កុតោ ទដ្ឋព្ពោតិ អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. កិញ្ចាបីតិ យទិបិ. អដ្ឋុប្បត្តិយន្តិ សិក្ខាបទស្ស និទានេ. អធិការតោតិ អនុវត្តនតោ. អាលោកំ សន្ធេតិ បិធេតីតិ អាលោកសន្ធិ. តេនាហ ‘‘អាលោកសន្ធីតិ វាតបានកវាដកា វុច្ចន្តី’’តិ. តត្ថ វាតបានកវាដកាតិ វាតបានផលកា. អនុញ្ញាតប្បទេសតោ បន អញ្ញត្ថ បុនប្បុនំ វិលិម្បិតុំ វា វិលិម្បាបេតុំ វា ន វដ្ដតិ. ‘‘មត្តិកាយ កត្តព្ពកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា បុន ចតុត្ថលេបេ ទិន្នេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.១៣៥) កេចិ. ‘‘បុនប្បុនំ លេបទានស្ស វុត្តប្បមាណតោ អញ្ញត្ថ បដិក្ខិត្តមត្តំ ឋបេត្វា បាចិត្តិយស្ស អវុត្តត្តា ទុក្កដ’’ន្តិ អបរេ.

អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ សំវិធាតព្ពំ. អប្បហរិតេតិ ឯត្ថ អប្បសទ្ទោ ‘‘អប្បិច្ឆោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៥២, ៣៣៦; សំ. និ. ២.១៤៨) វិយ អភាវត្ថោតិ អាហ ‘‘អហរិតេ’’តិ. សាលិវីហិអាទិ (សារត្ថ. ដី. ២.៣០) បុព្ពណ្ណំ ‘‘បុរក្ខតំ សស្សផល’’ន្តិ កត្វា, តព្ពិបរិយាយតោ មុគ្គមាសាទិ អបរណ្ណំ. វុត្តន្តិ វបិតំ. ‘‘តស្មិំ ឋត្វា អធិដ្ឋហន្តោ ទុក្កដំ អាបជ្ជតី’’តិ ឥមិនា យស្មិំ បទេសេ សមន្តា វុត្តប្បមាណេ បរិច្ឆេទេ បុព្ពណ្ណាទីនិ ន សន្តិ, តត្ថ វិហារោ ការេតព្ពោ. យត្ថ បន សន្តិ, តត្ថ ការាបេតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. តថេវាតិ មុខវដ្ដិអន្តេន. តស្មិំ ឋាតព្ពំ បតន្តស្ស វិហារស្ស អបតនោកាសត្តា, តស្ស ភិក្ខុនោ ឧបរិ ន បតេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. យថាបរិច្ឆិន្នស្ស បន ឱកាសស្ស អព្ភន្តរំ វិហារស្ស បតន្តស្ស ឱកាសោ ហោតីតិ អប្បហរិតេបិ តស្មិំ ឋត្វា អធិដ្ឋាតុំ ន លភតិ. តេនាហ ‘‘តស្ស អន្តោ អហរិតេបិ ឋាតុំ ន លភតី’’តិ.

តតោ ចេ ឧត្តរីតិ តិណ្ណំ មគ្គានំ វា បរិយាយានំ វា ឧបរិ ចតុត្ថេ មគ្គេ វា បរិយាយេ វាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘មគ្គេន ឆាទិយមានេ’’តិអាទិ. តត្ថ មគ្គេន ឆាទិយមានេតិ អបរិក្ខិបិត្វា ឧជុកមេវ ឆាទិយមានេ. បរិយាយេនាតិ បរិក្ខេបេន. តត្ថ មគ្គេន ឆាទនំ ឥដ្ឋកសិលាសុធាហិ លព្ភតិ, បរិយាយេន ឆាទនំ តិណបណ្ណេហីតិ អាហ ‘‘ឥដ្ឋកសិលាសុធាហី’’តិអាទិ. តស្មា យថា ឥច្ឆតិ, តថា ទ្វេ មគ្គេ វា ទ្វេ បរិយាយេ វា អធិដ្ឋហិត្វា តតិយំ មគ្គំ វា បរិយាយំ វា ‘‘ឯវំ ឆាទេហី’’តិ អាណាបេត្វា បក្កមិតព្ពំ. សចេ ន បក្កមតិ, តុណ្ហីភាវេន ឋាតព្ពំ. សព្ពម្បិ ចេតំ ឆទនំ ឆទនូបរិ វេទិតព្ពំ. ឧបរូបរិឆន្នោ ហិ វិហារោ ចិរំ អនោវស្សកោ ហោតីតិ មញ្ញមានា ឯវំ ឆាទេន្តិ. តិណមុដ្ឋិគណនាយាតិ តិណករឡគណនាយ.

តិកបាចិត្តិយន្តិ អតិរេកទ្វត្តិបរិយាយេ អតិរេកសញ្ញិវេមតិកឩនកសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ. សេតវណ្ណាទិករណេតិ សេតវណ្ណកាឡវណ្ណគេរុកបរិកម្មមាលាកម្មលតាកម្មមករទន្តកបញ្ចបដិកានំ ករណេ. លេណគុហាតិណកុដិកាទីសូតិ ឯត្ថ លេណន្តិ ទ្វារពទ្ធំ. គុហាតិ កេវលា បព្ពតគុហា. តិណកុដិកា បាកដា ឯវ.

មហល្លកវិហារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឯកស្មិំ ឃដេ ឯកាវ អាបត្តីតិ ឯកស្មិំ ឧទកឃដេ ឯកាវ អាបត្តិ. ឯស នយោ សព្ពភាជនេសុ. វិច្ឆិន្ទន្តស្សាតិ ធារំ វិច្ឆិន្ទន្តស្ស. ឯកេកំ បក្ខិបន្តស្សាតិ ឯកេកំ តិណំ វា បណ្ណំ វា មត្តិកំ វា អញ្ញំ វា កដ្ឋគោមយាទិំ បក្ខិបន្តស្ស. បរិយាទានន្តិ ខយំ.

‘‘បទីបេ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.១៤០) បតិត្វា បដង្គាទិបាណកា មរិស្សន្តី’’តិ ជានន្តស្សាបិ កុសលចិត្តេន បទីបុជ្ជលនំ វិយ ‘‘សិញ្ចនេន បាណកា មរិស្សន្តី’’តិ បុព្ពភាគេ ជានន្តស្សាបិ ‘‘ឥទំ ជលំ សិញ្ចាមី’’តិ សិញ្ចន្តស្ស វធកចិត្តំ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘វិនា វធកចេតនាយា’’តិអាទិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘បណ្ណត្តិវជ្ជ’’ន្តិ ឥទម្បិ សមត្ថិតំ ហោតិ. តិចិត្តន្តិ កុសលាកុសលាព្យាកតវសេន តិចិត្តំ. តថា ហិ បណ្ណត្តិំ មទ្ទិត្វា សិញ្ចន្តស្ស វា សិញ្ចាបេន្តស្ស វា អកុសលចិត្តេន ហោតិ, ‘‘អាសនំ ធោវិស្សាមី’’តិ ចិត្តេន ធោវនត្ថំ សិញ្ចន្តស្ស វា សិញ្ចាបេន្តស្ស វា កុសលចិត្តេន ហោតិ, បណ្ណត្តិំ អជានតា អរហតា សិញ្ចនាទិករណេ អព្យាកតចិត្តេន ហោតីតិ កុសលាកុសលាព្យាកតចិត្តវសេន តិចិត្តំ ហោតិ.

សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភូតគាមវគ្គោ ទុតិយោ.

៣. ឱវាទវគ្គោ

១. ឱវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

អដ្ឋង្គសមន្នាគតស្សាតិ ‘‘សីលវា ហោតី’’តិអាទីហិ (បាចិ. ១៤៧) អដ្ឋហិ អង្គេហិ សមន្នាគតស្ស. អនុញ្ញាតាតិ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស និទានេ អនុញ្ញាតា. ‘‘វស្សសតូបសម្បន្នាយា’’តិអាទិ វក្ខមានអដ្ឋគរុធម្មទស្សនំ. តត្ថ សាមីចិកម្មន្តិ មគ្គសម្បទានពីជនបានីយាបុច្ឆនាទិកំ អនុច្ឆវិកំ វត្តំ. អាទិសទ្ទេន –

‘‘ន ភិក្ខុនិយា អភិក្ខុកេ អាវាសេ វស្សំ វសិតព្ពំ, អន្វទ្ធមាសំ ភិក្ខុនិយា ភិក្ខុសង្ឃតោ ទ្វេ ធម្មា បច្ចាសីសិតព្ពា ឧបោសថបុច្ឆកញ្ច ឱវាទូបសង្កមនញ្ច, វស្សំវុដ្ឋាយ ភិក្ខុនិយា ឧភតោសង្ឃេ តីហិ ឋានេហិ បវារេតព្ពំ ទិដ្ឋេន វា សុតេន វា បរិសង្កាយ វា, គរុធម្មំ អជ្ឈាបន្នាយ ភិក្ខុនិយា ឧភតោសង្ឃេ បក្ខមានត្តំ ចរិតព្ពំ, ទ្វេ វស្សានិ ឆសុ ធម្មេសុ សិក្ខិតសិក្ខាយ សិក្ខមានាយ ឧភតោសង្ឃេ ឧបសម្បទា បរិយេសិតព្ពា, ន ភិក្ខុនិយា កេនចិ បរិយាយេន ភិក្ខុ អក្កោសិតព្ពោ បរិភាសិតព្ពោ, អជ្ជតគ្គេ ឱវដោ ភិក្ខុនីនំ ភិក្ខូសុ វចនបថោ, អនោវដោ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីសុ វចនបថោ’’តិ (ចូឡវ. ៤០៣; អ. និ. ៨.៥១) –

ឥមេ សត្ត ធម្មេ សង្គណ្ហាតិ. គរុធម្មេតិ គរុកេ ធម្មេ. តេ ហិ គារវំ កត្វា ភិក្ខុនីហិ សម្បដិច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘គរុធម្មា’’តិ វុច្ចន្តិ.

អញ្ញេន វា ធម្មេនាតិ ឋបេត្វា អដ្ឋ គរុធម្មេ អញ្ញេន យេន កេនចិ ធម្មេន. ភិក្ខុនីសុ ឧបសម្បន្នមត្តំ វា ឱវទតោតិ ភិក្ខុនីសុ ឧបសម្បន្នមត្តំ គរុធម្មេន ឱវទតោ វា. ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ឧបសម្បន្នាយ យថាវត្ថុកមេវ. ‘‘អធម្មកម្មេ’’តិអាទីសុ ភិក្ខុនោវាទសម្មុតិកម្មំ ‘‘កម្ម’’ន្តិ វេទិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘សម្មតស្សាបី’’តិអាទិ. វគ្គេ ភិក្ខុនិសង្ឃេ ឱវទតោ តិកបាចិត្តិយន្តិ វគ្គេ ភិក្ខុនិសង្ឃេ ឱវទតោ វគ្គសញ្ញិវេមតិកសមគ្គសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ. តថា វេមតិកស្ស ចាតិ អធម្មកម្មេ វេមតិកស្ស ច វគ្គេ ភិក្ខុនិសង្ឃេ ឱវទតោ តិកបាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ. ឯស នយោ ធម្មកម្មសញ្ញិនោ ចាតិ ឯត្ថាបិ. យថា ច វគ្គេ ភិក្ខុនិសង្ឃេ ឱវទតោ នវ បាចិត្តិយានិ, ឯវំ អធម្មកម្មេ អធម្មកម្មសញ្ញិនោ សមគ្គេ ភិក្ខុនិសង្ឃេ ឱវទតោ តស្មិំ សង្ឃេ វគ្គសញ្ញិវេមតិកសមគ្គសញ្ញីនំ វសេន តិកបាចិត្តិយំ, តថា វេមតិកស្ស ច ធម្មកម្មសញ្ញិនោ ចាតិ នវ បាចិត្តិយានិ. តេនាហ ‘‘សមគ្គេបិ ភិក្ខុនិសង្ឃេ នវា’’តិអាទិ. ធម្មកម្មេ បន អធម្មកម្មសញ្ញិនោ វគ្គំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ ឱវទតោ តិកទុក្កដំ, តថា វេមតិកស្ស, ធម្មកម្មសញ្ញិនោ ចាតិ នវ ទុក្កដានិ. សមគ្គំ បន ភិក្ខុនិសង្ឃំ ឱវទតោ អដ្ឋាតិ សត្តរស ទុក្កដានិ. តេនាហ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិ. អញ្ញំ ធម្មន្តិ អញ្ញំ សុត្តន្តំ វា អភិធម្មំ វា. ‘‘សមគ្គាម្ហាយ្យា’’តិ វចនេន ហិ ឱវាទំ បច្ចាសីសន្តិ. តស្មា ឋបេត្វា ឱវាទំ អញ្ញំ ធម្មំ ភណន្តស្ស ទុក្កដំ. ឱវាទញ្ច អនិយ្យាតេត្វាតិ ‘‘ឯសោ ភគិនិ ឱវាទោ’’តិ អវត្វា. បរិបុច្ឆំ ទេតីតិ តស្សាយេវ បគុណាយ គរុធម្មបាឡិយា អត្ថំ ភណតិ. ឱសារេហីតិ ឧច្ចារេហិ, កថេហីតិ អត្ថោ. ឱសារេតីតិ អដ្ឋគរុធម្មបាឡិំ វទតិ. បញ្ហំ បុដ្ឋោតិ គរុធម្មនិស្សិតំ វា ខន្ធាទិនិស្សិតំ វា បញ្ហំ ភិក្ខុនិយា បុដ្ឋោ.

ឱវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អត្ថង្គតសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឯកតោឧបសម្បន្នន្តិ ភិក្ខុនិសង្ឃេ ឧបសម្បន្នមត្តំ. ឥតោ បរម្បិ ច យត្ថ យត្ថ ‘‘ឯកតោឧបសម្បន្ន’’ន្តិ វុច្ចតិ, សព្ពត្ថ អយមេវ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អត្ថង្គតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ភិក្ខុនុបស្សយសិក្ខាបទវណ្ណនា

សំវាសាយាតិ ឧបោសថាទិអត្ថំ. ឥតរន្តិ ឧភតោសង្ឃេ ឧបសម្បន្នំ.

ភិក្ខុនុបស្សយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អាមិសសិក្ខាបទវណ្ណនា

តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អាមសិតព្ពតោ អាមិសំ, ចីវរាទិ, អាមិសមេវ ហេតុ អាមិសហេតុ. តេនាហ ‘‘ចីវរាទីនំ អញ្ញតរហេតូ’’តិ. អាទិសទ្ទេន បិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយសក្ការគរុការមាននវន្ទនបូជនានំ គហណំ. អវណ្ណកាមតាយាតិ អយសកាមតាយេវ.

ធម្មកម្មេតិអាទីសុ ភិក្ខុនោវាទសម្មុតិកម្មំ ‘‘កម្ម’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ តិកបាចិត្តិយន្តិ ធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញិវេមតិកអធម្មកម្មសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ. តថេវ អធម្មកម្មេ តិកទុក្កដំ វេទិតព្ពំ. អសម្មតន្តិ សម្មតេន វា សង្ឃេន វា ភារំ កត្វា ឋបិតំ ឧបសម្បន្នំ. ននុ ឱវាទសម្មុតិ ឧបសម្បន្នស្សេវ ទីយតិ, ន សាមណេរស្សាតិ អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. សម្មតេន វា សង្ឃេន វា ឋបិតោ បន ពហុស្សុតោ សាមណេរោ ‘‘អសម្មតោ’’តិ វេទិតព្ពោ. បកតិយា ចីវរាទិហេតុ ឱវទន្តំ បន ឯវំ ភណន្តស្សាតិ បកតិយា ចីវរាទិហេតុ ឱវទន្តំ ‘‘ឯស ចីវរាទិហេតុ ឱវទតី’’តិ សញ្ញាយ ឯវំ ភណន្តស្ស. ‘‘ន ចីវរាទិហេតុ ឱវទតី’’តិ សញ្ញាយ បន ឯវំ ភណន្តស្ស ទុក្កដំ. អនាមិសន្តរតាតិ អាមិសចិត្តាភាវោ, ‘‘អាមិសហេតុ ឱវទិស្សាមី’’តិ ឯវំ បវត្តអជ្ឈាសយាភាវោតិ អត្ថោ. ចិត្តបរិយាយោ ហេត្ថ អន្តរសទ្ទោ ‘‘យស្សន្តរតោ ន សន្តិ កោបា’’តិអាទីសុ (ឧទា. ២០) វិយ.

អាមិសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចីវរទានសិក្ខាបទវណ្ណនា

បញ្ចមសិក្ខាបទំ ឧត្តានត្ថមេវ.

ចីវរទានសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ចីវរសិព្ពនសិក្ខាបទវណ្ណនា

សូចិំ បវេសេត្វា បវេសេត្វា នីហរណេតិ អារាបថេ អារាបថេ បាចិត្តិយំ. ‘‘សិព្ពិស្សាមី’’តិ បន វិចារេន្តស្ស, ឆិន្ទន្តស្សាបិ ទុក្កដំ. សតក្ខត្តុម្បិ វិជ្ឈិត្វា សកិំ នីហរន្តស្សាតិ សកលសូចិំ អនីហរន្តោ ទីឃសុត្តប្បវេសនត្ថំ សតក្ខត្តុម្បិ វិជ្ឈិត្វា សកិំ នីហរន្តស្ស. ‘‘សិព្ពា’’តិ វុត្តោតិ សកិំ ‘‘ចីវរំ សិព្ពា’’តិ វុត្តោ. និដ្ឋាបេតីតិ សព្ពំ សូចិកម្មំ បរិយោសាបេតិ. តស្ស អារាបថេ អារាបថេ បាចិត្តិយន្តិ អាណត្តស្ស សូចិំ បវេសេត្វា បវេសេត្វា នីហរណេ ឯកមេកំ បាចិត្តិយំ.

ឧទាយិត្ថេរន្តិ លាឡុទាយិត្ថេរំ. វុត្តលក្ខណំ សិព្ពនំ វា សិព្ពាបនំ វាតិ ‘‘សូចិំ បវេសេត្វា’’តិអាទិនា វុត្តលក្ខណំ សិព្ពនំ វា សិព្ពាបនំ វា.

ចីវរសិព្ពនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សំវិធានសិក្ខាបទវណ្ណនា

សំវិទហិត្វាតិ ‘‘ឯហិ, អសុកគាមំ គច្ឆាមា’’តិ វា ‘‘ស្វេ អហំ គច្ឆាមិ, ត្វម្បិ អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ វា វត្វា. តញ្ច ខោ សំវិទហនំ អត្ថតោ សង្កេតកម្មន្តិ អាហ ‘‘គមនកាលេ សង្កេតំ កត្វាតិ អត្ថោ’’តិ. អកប្បិយភូមិយំ សំវិទហន្តស្សាតិ អន្តោគាមេ, ភិក្ខុនិឧបស្សយទ្វារេ, រថិកាយ, អញ្ញេសុ វា ចតុក្កសិង្ឃាដកហត្ថិសាលាទីសុ ឋត្វា សំវិទហន្តស្ស. តេនាហ ‘‘តត្ថ ឋបេត្វា’’តិអាទិ. អាសន្នស្សាបីតិ អច្ចាសន្នស្សាបិ, រតនមត្តន្តរស្សាបីតិ អធិប្បាយោ. អញ្ញស្ស គាមស្សាតិ យតោ និក្ខមតិ, តតោ អញ្ញស្ស គាមស្ស. តំ ឱក្កមន្តស្សាតិ តំ អន្តរគាមស្ស ឧបចារំ ឱក្កមន្តស្ស. សចេ ទូរំ គន្តុកាមោ ហោតិ, គាមូបចារគណនាយ ឱក្កមន្តេ ឱក្កមន្តេ បុរិមនយេនេវ អាបត្តិ. តេនាហ ‘‘ឥតិ គាមូបចារោក្កមនគណនាយ បាចិត្តិយានី’’តិ. តស្ស តស្ស បន គាមស្ស អតិក្កមនេ អនាបត្តិ. គាមេ អសតីតិ អទ្ធយោជនព្ភន្តរេ គាមេ អសតិ. តស្មិំ បន គាមេ សតិ គាមន្តរគណនាយេវ បាចិត្តិយានិ. អទ្ធយោជនគណនាយ បាចិត្តិយន្តិ អទ្ធយោជនេ អទ្ធយោជនេ បាចិត្តិយំ, ឯកមេកំ អទ្ធយោជនំ អតិក្កមន្តស្ស ‘‘ឥទានិ អតិក្កមិស្សាមី’’តិ បឋមបាទេ ទុក្កដំ, ទុតិយបាទេ បាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ. ឥមស្មិញ្ហិ នយេ អតិក្កមនេ អាបត្តិ, ឱក្កមនេ អនាបត្តិ.

វិសង្កេតេនាតិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៨៥) ឯត្ថ ‘‘បុរេភត្តំ គមិស្សាមា’’តិ វត្វា បច្ឆាភត្តំ គច្ឆន្តិ, ‘‘អជ្ជ វា គមិស្សាមា’’តិ ស្វេ គច្ឆន្តិ, ឯវំ កាលវិសង្កេតេយេវ អនាបត្តិ. ទ្វារវិសង្កេតេ, បន មគ្គវិសង្កេតេ, វា សតិបិ អាបត្តិយេវ. អាបទាសូតិ រដ្ឋភេទេ ចក្កសមារុឡ្ហា ជានបទា បរិយាយន្តិ, ឯវរូបាសុ អាបទាសុ អនាបត្តិ. ចក្កសមារុឡ្ហាតិ ច ឥរិយាបថចក្កំ វា សកដចក្កំ វា សមារុឡ្ហាតិ អត្ថោ. មាតុគាមសិក្ខាបទេនាតិ (បាចិ. ៤១៣ អាទយោ) សប្បាណកវគ្គេ សត្តមសិក្ខាបទេន.

សំវិធានសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. នាវាភិរុហនសិក្ខាបទវណ្ណនា

កីឡាបុរេក្ខារោតិ លោកស្សាទមិត្តសន្ថវវសេន កីឡាបុរេក្ខារោ. តថេវាតិ កីឡាវសេនេវ. អគាមកតីរបស្សេនាតិ អទ្ធយោជនព្ភន្តរេ គាមានំ អភាវតោ អគាមកតីរបស្សេន. បាឡិយំ ‘‘ឧទ្ធំគាមិនិំ វា អធោគាមិនិំ វា’’តិ (បាចិ. ១៨៦) វចនតោ បន វាបិសមុទ្ទាទីសុ កីឡាបុរេក្ខារតាយបិ គច្ឆន្តស្ស អនាបត្តិ. តេនាហ ‘‘សមុទ្ទេ បន យថាសុខំ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ. វិសង្កេតេនាតិ ឥធាបិ កាលវិសង្កេតេនេវ អនាបត្តិ, តិត្ថវិសង្កេតេន, បន នាវាវិសង្កេតេន វា គច្ឆន្តស្ស អាបត្តិយេវ.

សេសន្តិ សទ្ធិំ សមុដ្ឋានាទីហិ អវសេសំ, កេចិ បន ‘‘កីឡាបុរេក្ខារោ ‘សំវិទហិត្វា’តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.១៨៨) វចនតោ ឥមំ សិក្ខាបទំ អកុសលចិត្តំ លោកវជ្ជំ, តស្មា សេសំ នាម ឋបេត្វា ‘បណ្ណត្តិវជ្ជំ តិចិត្ត’ន្តិ ឥទំ ទ្វយំ អវសេស’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. កីឡាបុរេក្ខារតាយ ហិ អភិរុហិត្វាបិ គាមន្តរោក្កមនេ, អទ្ធយោជនាតិក្កមេ វា សំវេគំ បដិលភិត្វា អរហត្តំ វា សច្ឆិករេយ្យ, និទ្ទំ វា ឱក្កមេយ្យ, កម្មដ្ឋានំ វា មនសិ ករោន្តោ គច្ឆេយ្យ, កុតោ ចស្ស អកុសលចិត្តសមង្គិតា, យេនិទំ សិក្ខាបទំ អកុសលចិត្តំ, លោកវជ្ជញ្ច សិយាតិ.

នាវាភិរុហនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បរិបាចិតសិក្ខាបទវណ្ណនា

បរិបាចិតន្តិ បរិបាកមាបាទិតំ, យថា លភតិ, តថា កត្វា ឋបិតន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘នេវ តស្សា’’តិអាទិ តស្សាតិ យោ បរិភុញ្ជេយ្យ, តស្ស ភិក្ខុនោ. ភិក្ខុស្ស គុណំ បកាសេត្វាតិ ‘‘អយ្យោ ភាណកោ, អយ្យោ ពហុស្សុតោ’’តិអាទិនា (បាចិ. ១៩៥) គុណំ បកាសេត្វា. បិណ្ឌបាតន្តិ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរំ. កម្មសាធនោយំ សមារម្ភសទ្ទោតិ អាហ ‘‘សមារទ្ធ’’ន្តិ. បដិយាទិតស្សាតិ សម្បាទិតស្ស. យស្មា ញាតកប្បវារិតេហិ ភិក្ខុស្ស អត្ថាយ អសមារទ្ធោបិ បិណ្ឌបាតោ អត្ថតោ សមារទ្ធោវ ហោតិ យថាសុខំ ហរាបេតព្ពតោ, តស្មា ‘‘ញាតកប្បវារិតានំ វា សន្តក’’ន្តិ វុត្តំ.