៨. អរិដ្ឋសិក្ខាបទវណ្ណនា

តំតំសម្បត្តិយា (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៤១៧) វិពន្ធនវសេន សត្តសន្តានស្ស អន្តរេ វេមជ្ឈេ ឯតិ អាគច្ឆតីតិ អន្តរាយោ, ទិដ្ឋធម្មិកាទិអនត្ថោ, អនតិក្កមនត្ថេន តស្មិំ អន្តរាយេ និយុត្តា, អន្តរាយំ វា ផលំ អរហន្តិ, អន្តរាយស្ស វា ករណសីលាតិ អន្តរាយិកា. តេនាហ ‘‘សគ្គមោក្ខានំ អន្តរាយំ ករោន្តីតិ អន្តរាយិកា’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៣៤). តេ កម្មកិលេសវិបាកឧបវាទបញ្ញត្តិវីតិក្កមវសេន បញ្ចវិធាតិ ឯត្ថ ច បញ្ចានន្តរិយកម្មំ កម្មន្តរាយិកំ នាម, តថា ភិក្ខុនិទូសកកម្មំ. តំ បន មោក្ខស្សេវ អន្តរាយំ ករោតិ, ន សគ្គស្ស. និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិធម្មា កិលេសន្តរាយិកា នាម. បណ្ឌកតិរច្ឆានគតឧភតោព្យញ្ជនកានំ បដិសន្ធិធម្មា វិបាកន្តរាយិកា នាម. អរិយូបវាទា ឧបវាទន្តរាយិកា នាម. តេ បន យាវ អរិយេ ន ខមាបេន្តិ, តាវទេវ, ន តតោ បរំ. សញ្ចិច្ច អាបន្នា អាបត្តិយោ បញ្ញត្តិវីតិក្កមន្តរាយិកា នាម. តាបិ យាវ ភិក្ខុភាវំ វា បដិជានាតិ, ន វុដ្ឋាតិ វា ន ទេសេតិ វា, តាវទេវ, ន តតោ បរំ.

តត្រាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៣៤; បាចិ. អដ្ឋ. ៤១៧) អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ ពហុស្សុតោ ធម្មកថិកោ សេសន្តរាយិកេ ជានាតិ, វិនយេ បន អកោវិទត្តា បណ្ណត្តិវីតិក្កមន្តរាយិកេ ន ជានាតិ, តស្មា រហោគតោ ឯវំ ចិន្តេសិ ‘‘ឥមេ អាគារិកា បញ្ច កាមគុណេ បរិភុញ្ជន្តា សោតាបន្នាបិ សកទាគាមិនោបិ អនាគាមិនោបិ ហោន្តិ, ភិក្ខូបិ មនាបិកានិ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យានិ រូបានិ បស្សន្តិ…បេ… កាយវិញ្ញេយ្យេ ផោដ្ឋព្ពេ ផុសន្តិ, មុទុកានិ អត្ថរណបាវុរណាទីនិ បរិភុញ្ជន្តិ, ឯតំ សព្ពំ វដ្ដតិ. កស្មា? ឥត្ថិរូបា…បេ… ឥត្ថិផោដ្ឋព្ពា ឯវ ន វដ្ដន្តិ, ឯតេបិ វដ្ដន្តី’’តិ ឯវំ រសេន រសំ សំសន្ទិត្វា សច្ឆន្ទរាគបរិភោគញ្ច និច្ឆន្ទរាគបរិភោគញ្ច ឯកំ កត្វា ថូលវាកេហិ សទ្ធិំ អតិសុខុមសុត្តំ ឃដេន្តោ វិយ, សាសបេន សទ្ធិំ សិនេរុំ ឧបសំហរន្តោ វិយ ច បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘កិំ ភគវតា មហាសមុទ្ទំ ពន្ធន្តេន វិយ មហតា ឧស្សាហេន បឋមបារាជិកំ បញ្ញត្តំ, នត្ថិ ឯត្ថ ទោសោ’’តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សទ្ធិំ បដិវិរុជ្ឈន្តោ ភព្ពបុគ្គលានំ អាសំ ឆិន្ទន្តោ ជិនស្ស អាណាចក្កេ បហារមទាសិ. តេនាហ ‘‘តេសូ’’តិអាទិ.

តត្ថ តេសូតិ យថាវុត្តេសុ អន្តរាយេសុ. អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមាតិ ឯត្ថ អដ្ឋិកង្កលំ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៤១៧) នាម ឧរដ្ឋិ វា បិដ្ឋិកណ្ដកំ វា សីសដ្ឋិ វា. តញ្ហិ និម្មំសត្តា ‘‘កង្កល’’ន្តិ វុច្ចតិ. វិគតមំសាយ ហិ អដ្ឋិសង្ខលិកាយ ឯកដ្ឋិម្ហិ វា កង្កលសទ្ទោ និរុឡ្ហោ, តំសទិសា កាមា អប្បស្សាទដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. អាទិសទ្ទេន ‘‘មំសបេសូបមា កាមា, តិណុក្កូបមា កាមា, អង្គារកាសូបមា កាមា, សុបិនកូបមា កាមា, យាចិតកូបមា កាមា, រុក្ខផលូបមា កាមា, អសិសូនូបមា កាមា, សត្តិសូលូបមា កាមា, សប្បសិរូបមា កាមា’’តិ (ម. និ. ១.២៣៤, ២៣៦; ២.៤៣-៤៨; បាចិ. ៤១៧; ចូឡវ. ៦៥) ឯតេសំ គហណំ.

តត្ថ មំសបេសូបមា កាមា (បាចិ. អដ្ឋ. ៤១៧) ពហុសាធារណដ្ឋេន. តិណុក្កូបមា កាមា អនុទហនដ្ឋេន. អង្គារកាសូបមា កាមា មហាភិតាបនដ្ឋេន. សុបិនកូបមា កាមា ឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានដ្ឋេន. យាចិតកូបមា កាមា តាវកាលិកដ្ឋេន. រុក្ខផលូបមា កាមា សព្ពង្គបច្ចង្គបលិភញ្ជនដ្ឋេន. អសិសូនូបមា អធិកុដ្ដនដ្ឋេន. សត្តិសូលូបមា វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន. សប្បសិរូបមា សាសង្កសប្បដិភយដ្ឋេន.

តថេវាតិ ‘‘មា អាយស្មា’’តិអាទីហិ. ឥតរេសន្តិ សោ សង្ឃមជ្ឈំ អាកឌ្ឍិត្វា យេហិ ‘‘មា អាយស្មា’’តិអាទិនា វុត្តោ, តត្ថ តេហិ អញ្ញេសំ សុតានំ ភិក្ខូនំ. ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេនាតិ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្ន’’ន្តិអាទិនា (បាចិ. ៤២០) បទភាជនិយំ វុត្តេន ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន.

អរិដ្ឋសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.