៧. សប្បាណកវគ្គោ

១. សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា

បាចិត្តិយន្តិ អន្តមសោ មញ្ចបីឋំ សោធេន្តោ មង្គុលពីជកេបិ បាណសញ្ញី និក្ការុណិកតាយ តំ ភិន្ទន្តោ អបនេតិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៨២), បាចិត្តិយំ. តេនាហ ‘‘តំ ខុទ្ទកម្បី’’តិអាទិ. ឧបក្កមមហន្តតាយ អកុសលំ មហន្តំ ហោតីតិ ពហុក្ខត្តុំ បវត្តជវនេហិ លទ្ធាសេវនាយ សន្និដ្ឋាបកចេតនាយ វសេន បយោគស្ស មហន្តត្តា អកុសលំ មហន្តំ ហោតិ, មហាសាវជ្ជំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឯត្ថ ច បដង្គបាណកានំ បតនំ ញត្វាបិ សុទ្ធចិត្តតាយ បទីបុជ្ជលនេ វិយ សប្បាណកភាវំ ញត្វាបិ ឧទកសញ្ញាយ បរិភុញ្ជិតព្ពតោ បណ្ណត្តិវជ្ជតា វេទិតព្ពា.

សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឧក្កោដនសិក្ខាបទវណ្ណនា

តស្ស តស្ស ភិក្ខុនោតិ យេន យេន វូបសមិតំ, តស្ស តស្ស ភិក្ខុនោ. ‘‘អកតំ កម្ម’’ន្តិអាទីនិ វទន្តោតិ ‘‘អកតំ កម្មំ, ទុក្កដំ កម្មំ, បុន កាតព្ពំ កម្មំ, អនិហតំ ទុន្និហតំ បុន និហនិតព្ព’’ន្តិ (បាចិ. ៣៩៤) វទន្តោ. យថាឋិតភាវេន បតិដ្ឋាតុំ ន ទទេយ្យាតិ តេសំ បវត្តិ អាការទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘យំ បន ធម្មេន អធិករណំ និហតំ, តំ សុនិហតមេវា’’តិ.

ឧក្កោដនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ទុដ្ឋុល្លសិក្ខាបទវណ្ណនា

ចត្តារិ បារាជិកានិ អត្ថុទ្ធារវសេន បទភាជនិយំ ទស្សិតានីតិ អាហ ‘‘ទុដ្ឋុល្លន្តិ សង្ឃាទិសេសំ អធិប្បេត’’ន្តិ. យេន កេនចិ ឧបាយេនាតិ ‘‘សាមំ វា ជានាតិ, អញ្ញេ វា តស្ស អារោចេន្តិ, សោ វា អារោចេតី’’តិ (បាចិ. ៣៩៩) វុត្តេសុ យេន កេនចិ ឧបាយេន. បាចិត្តិយំ ធុរំ និក្ខិត្តមត្តេយេវាតិ អធិប្បាយោ. សចេ បច្ឆាបិ អារោចេតិ, ធុរនិក្ខេបនេ អាបត្តិតោ ន មុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘សចេបី’’តិអាទិ. សមណសតម្បិ អាបជ្ជតិយេវាតិ សមណសតម្បិ សុត្វា យទិ ឆាទេតិ, បាចិត្តិយំ អាបជ្ជតិយេវាតិ អត្ថោ. យេនស្ស អារោចិតន្តិ យេន ទុតិយេន អស្ស តតិយស្ស អារោចិតំ. តស្សេវាតិ តស្ស ទុតិយស្សេវ. អារោចេតីតិ បដិច្ឆាទនត្ថមេវ ‘‘មា កស្សចិ អារោចេសី’’តិ វទតិ. កោដិឆិន្នា ហោតីតិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៣៩៩) យស្មា បដិច្ឆាទនបច្ចយា អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វាវ ទុតិយេន តតិយស្ស អារោចិតំ, តស្មា តប្បច្ចយា បុន តេន អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិយា អភាវតោ អាបត្តិយា កោដិ ឆិន្នា នាម ហោតិ.

អាទិបទេតិ ទុដ្ឋុល្លាបត្តិសញ្ញី, វេមតិកោ, អទុដ្ឋុល្លាបត្តិសញ្ញីតិ ឥមេសុ តីសុ ‘‘ទុដ្ឋុល្លាបត្តិសញ្ញី បដិច្ឆាទេតី’’តិ (បាចិ. ៤០០) ឥមស្មិំ បឋមបទេ. ឥតរេសុ ទ្វីសូតិ ‘‘វេមតិកោ បដិច្ឆាទេតិ, អទុដ្ឋុល្លាបត្តិសញ្ញី បដិច្ឆាទេតី’’តិ ឥមេសុ បទេសុ. អទុដ្ឋុល្លាយាតិ អវសេសបញ្ចាបត្តិក្ខន្ធេ. អនុបសម្បន្នស្ស ទុដ្ឋុល្លេ វា អទុដ្ឋុល្លេ វា អជ្ឈាចារេតិ អនុបសម្បន្នស្ស បុរិមបញ្ចសិក្ខាបទវីតិក្កមសង្ខាតេ ទុដ្ឋុល្លេ វា ឥតរស្មិំ អទុដ្ឋុល្លេ វា អជ្ឈាចារេ. យំ បន សមន្តបាសាទិកាយំ ‘‘អនុបសម្បន្នស្ស សុក្កវិសដ្ឋិ ច កាយសំសគ្គោ ចាតិ អយំ ទុដ្ឋុល្លអជ្ឈាចារោ នាមា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤០០) វុត្តំ, តំ ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទដ្ឋកថាយ (បាចិ. អដ្ឋ. ៧៨ អាទយោ) ន សមេតិ, ន ចាបិ ឯវំ វត្តុំ យុជ្ជតិ ‘‘អារោចនេ អនុបសម្បន្នស្ស ទុដ្ឋុល្លំ អញ្ញថា អធិប្បេតំ, បដិច្ឆាទនេ អញ្ញថា’’តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៤០០) វិសេសការណស្សានុបលព្ភនតោ, តស្មា តំ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ.

ទុដ្ឋុល្លសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ឩនវីសតិវស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា

គព្ភវីសោបិ ហិ ‘‘បរិបុណ្ណវីសោ’’ ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតីតិ អាហ ‘‘បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយា’’តិអាទិ. តត្ថ បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយាតិ យំ មាតុកុច្ឆិស្មិំ បឋមំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ បឋមំ វិញ្ញាណំ បាតុភូតំ, តំ អាទិំ កត្វា. សោតិ យោ បុគ្គលោ ឩនវីសតិវស្សោ ឧបសម្បាទិតោ, សោ បុគ្គលោ. អញ្ញំ ឧបសម្បាទេតីតិ ឧបជ្ឈាយោ វា កម្មវាចាចរិយោ វា ហុត្វា អញ្ញំ បុគ្គលំ ឧបសម្បាទេតិ. តន្តិ ឩនវីសតិវស្សំ បុគ្គលំ. សីមំ វា សម្មន្នតីតិ នវំ សីមំ ពន្ធតិ.

ឩនវីសតិវស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ថេយ្យសត្ថសិក្ខាបទវណ្ណនា

រាជានំ វា វញ្ចេត្វាតិ រាជានំ ថេនេត្វា រញ្ញោ សន្តកំ កិញ្ចិ គហេត្វា, ‘‘ឥទានិ តស្ស ន ទស្សាមា’’តិ មគ្គប្បដិបន្នា អកតកម្មា ចេវ កតកម្មា ច ចោរាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯស នយោ សុង្កំ បរិហរិតុកាមាតិ ឯត្ថាបិ.

កាលវិសង្កេតេនាតិ កាលស្ស វិសង្កេតេន, ទិវសវិសង្កេតេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. មគ្គវិសង្កេតេន, បន អដវិវិសង្កេតេន វា គច្ឆតោ អាបត្តិយេវ.

ថេយ្យសត្ថសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សំវិធានសិក្ខាបទវណ្ណនា

មាតុគាមេនាតិ ឥត្ថិយា. ឯកតោឧបសម្បន្នា, បន សិក្ខមានា, សាមណេរី ចាតិ ឥមា តិស្សោបិ ឥធ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. ឥមាសំ បន តិស្សន្នំ សមយោ រក្ខតិ. អយមេតាសំ, មាតុគាមស្ស ច វិសេសោតិ វេទិតព្ពំ.

សំវិធានសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អរិដ្ឋសិក្ខាបទវណ្ណនា

តំតំសម្បត្តិយា (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៤១៧) វិពន្ធនវសេន សត្តសន្តានស្ស អន្តរេ វេមជ្ឈេ ឯតិ អាគច្ឆតីតិ អន្តរាយោ, ទិដ្ឋធម្មិកាទិអនត្ថោ, អនតិក្កមនត្ថេន តស្មិំ អន្តរាយេ និយុត្តា, អន្តរាយំ វា ផលំ អរហន្តិ, អន្តរាយស្ស វា ករណសីលាតិ អន្តរាយិកា. តេនាហ ‘‘សគ្គមោក្ខានំ អន្តរាយំ ករោន្តីតិ អន្តរាយិកា’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៣៤). តេ កម្មកិលេសវិបាកឧបវាទបញ្ញត្តិវីតិក្កមវសេន បញ្ចវិធាតិ ឯត្ថ ច បញ្ចានន្តរិយកម្មំ កម្មន្តរាយិកំ នាម, តថា ភិក្ខុនិទូសកកម្មំ. តំ បន មោក្ខស្សេវ អន្តរាយំ ករោតិ, ន សគ្គស្ស. និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិធម្មា កិលេសន្តរាយិកា នាម. បណ្ឌកតិរច្ឆានគតឧភតោព្យញ្ជនកានំ បដិសន្ធិធម្មា វិបាកន្តរាយិកា នាម. អរិយូបវាទា ឧបវាទន្តរាយិកា នាម. តេ បន យាវ អរិយេ ន ខមាបេន្តិ, តាវទេវ, ន តតោ បរំ. សញ្ចិច្ច អាបន្នា អាបត្តិយោ បញ្ញត្តិវីតិក្កមន្តរាយិកា នាម. តាបិ យាវ ភិក្ខុភាវំ វា បដិជានាតិ, ន វុដ្ឋាតិ វា ន ទេសេតិ វា, តាវទេវ, ន តតោ បរំ.

តត្រាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៣៤; បាចិ. អដ្ឋ. ៤១៧) អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ ពហុស្សុតោ ធម្មកថិកោ សេសន្តរាយិកេ ជានាតិ, វិនយេ បន អកោវិទត្តា បណ្ណត្តិវីតិក្កមន្តរាយិកេ ន ជានាតិ, តស្មា រហោគតោ ឯវំ ចិន្តេសិ ‘‘ឥមេ អាគារិកា បញ្ច កាមគុណេ បរិភុញ្ជន្តា សោតាបន្នាបិ សកទាគាមិនោបិ អនាគាមិនោបិ ហោន្តិ, ភិក្ខូបិ មនាបិកានិ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យានិ រូបានិ បស្សន្តិ…បេ… កាយវិញ្ញេយ្យេ ផោដ្ឋព្ពេ ផុសន្តិ, មុទុកានិ អត្ថរណបាវុរណាទីនិ បរិភុញ្ជន្តិ, ឯតំ សព្ពំ វដ្ដតិ. កស្មា? ឥត្ថិរូបា…បេ… ឥត្ថិផោដ្ឋព្ពា ឯវ ន វដ្ដន្តិ, ឯតេបិ វដ្ដន្តី’’តិ ឯវំ រសេន រសំ សំសន្ទិត្វា សច្ឆន្ទរាគបរិភោគញ្ច និច្ឆន្ទរាគបរិភោគញ្ច ឯកំ កត្វា ថូលវាកេហិ សទ្ធិំ អតិសុខុមសុត្តំ ឃដេន្តោ វិយ, សាសបេន សទ្ធិំ សិនេរុំ ឧបសំហរន្តោ វិយ ច បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘កិំ ភគវតា មហាសមុទ្ទំ ពន្ធន្តេន វិយ មហតា ឧស្សាហេន បឋមបារាជិកំ បញ្ញត្តំ, នត្ថិ ឯត្ថ ទោសោ’’តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សទ្ធិំ បដិវិរុជ្ឈន្តោ ភព្ពបុគ្គលានំ អាសំ ឆិន្ទន្តោ ជិនស្ស អាណាចក្កេ បហារមទាសិ. តេនាហ ‘‘តេសូ’’តិអាទិ.

តត្ថ តេសូតិ យថាវុត្តេសុ អន្តរាយេសុ. អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមាតិ ឯត្ថ អដ្ឋិកង្កលំ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៤១៧) នាម ឧរដ្ឋិ វា បិដ្ឋិកណ្ដកំ វា សីសដ្ឋិ វា. តញ្ហិ និម្មំសត្តា ‘‘កង្កល’’ន្តិ វុច្ចតិ. វិគតមំសាយ ហិ អដ្ឋិសង្ខលិកាយ ឯកដ្ឋិម្ហិ វា កង្កលសទ្ទោ និរុឡ្ហោ, តំសទិសា កាមា អប្បស្សាទដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. អាទិសទ្ទេន ‘‘មំសបេសូបមា កាមា, តិណុក្កូបមា កាមា, អង្គារកាសូបមា កាមា, សុបិនកូបមា កាមា, យាចិតកូបមា កាមា, រុក្ខផលូបមា កាមា, អសិសូនូបមា កាមា, សត្តិសូលូបមា កាមា, សប្បសិរូបមា កាមា’’តិ (ម. និ. ១.២៣៤, ២៣៦; ២.៤៣-៤៨; បាចិ. ៤១៧; ចូឡវ. ៦៥) ឯតេសំ គហណំ.

តត្ថ មំសបេសូបមា កាមា (បាចិ. អដ្ឋ. ៤១៧) ពហុសាធារណដ្ឋេន. តិណុក្កូបមា កាមា អនុទហនដ្ឋេន. អង្គារកាសូបមា កាមា មហាភិតាបនដ្ឋេន. សុបិនកូបមា កាមា ឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានដ្ឋេន. យាចិតកូបមា កាមា តាវកាលិកដ្ឋេន. រុក្ខផលូបមា កាមា សព្ពង្គបច្ចង្គបលិភញ្ជនដ្ឋេន. អសិសូនូបមា អធិកុដ្ដនដ្ឋេន. សត្តិសូលូបមា វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន. សប្បសិរូបមា សាសង្កសប្បដិភយដ្ឋេន.

តថេវាតិ ‘‘មា អាយស្មា’’តិអាទីហិ. ឥតរេសន្តិ សោ សង្ឃមជ្ឈំ អាកឌ្ឍិត្វា យេហិ ‘‘មា អាយស្មា’’តិអាទិនា វុត្តោ, តត្ថ តេហិ អញ្ញេសំ សុតានំ ភិក្ខូនំ. ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេនាតិ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្ន’’ន្តិអាទិនា (បាចិ. ៤២០) បទភាជនិយំ វុត្តេន ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន.

អរិដ្ឋសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ឧក្ខិត្តសម្ភោគសិក្ខាបទវណ្ណនា

អកតានុធម្មេនាតិ ឧក្ខិបិត្វា អនោសារិតេន. តេនាហ ‘‘អនុធម្មោ វុច្ចតី’’តិអាទិ. ឯត្ថ អនុធម្មោតិ ឱសារណា វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. ឧក្ខេបនីយកម្មស្សានុរូបោ, បច្ឆា កត្តព្ពោ វា ធម្មោតិ អនុធម្មោ. អនុលោមវត្តំ ទិស្វាតិ ‘‘ន ឧបសម្បាទេតព្ពំ, ន និស្សយោ ទាតព្ពោ’’តិអាទិកំ (ចូឡវ. ៧០) អដ្ឋារសវិធំ វត្តំ ទិស្វា, ឯតេសុ អដ្ឋារសសុ អនុលោមវត្តេសុ វត្តន្តំ ទិស្វាតិ អធិប្បាយោ. អាមិសសម្ភោគំ វា ធម្មសម្ភោគំ វាតិ ឯត្ថ យំ កិញ្ចិ អាមិសស្ស ទានំ, បដិគ្គហណញ្ច អាមិសសម្ភោគោ. ធម្មស្ស ឧទ្ទិសនំ, ឧទ្ទិសាបនញ្ច ធម្មសម្ភោគោ. សំវសេយ្យាតិ ‘‘ឧបោសថំ វា បវារណំ វា សង្ឃកម្មំ វា’’តិ (បាចិ. ៤២៥) ឯវំ បទភាជនិយំ វុត្តំ តិវិធំ សំវាសំ ករេយ្យ. យស្មា បនេត្ថ ឧបោសថបវារណាបិ សង្ឃេហិយេវ កាតព្ពត្តា សង្ឃកម្មានិយេវ ហោន្តិ, តស្មា ‘‘ឧបោសថាទិកំ សង្ឃកម្មំ ករេយ្យា’’តិ វុត្តំ. បយោគេ បយោគេតិ ទានេ ទានេ, គហណេ គហណេ ចាតិ អត្ថោ.

បណ្ណត្តិំ អជានន្តេន អរហតាបិ កិរិយាព្យាកតចិត្តេន អាបជ្ជិតព្ពត្តា ‘‘តិចិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ.

ឧក្ខិត្តសម្ភោគសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. កណ្ដកសិក្ខាបទវណ្ណនា

បិរេតិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៤២៨) និបាតបទំ សម្ពោធនេ វត្តមានំ បរសទ្ទេន សមានត្ថំ វទន្តីតិ អាហ ‘‘បរ អមាមកា’’តិ, អម្ហាកំ អនជ្ឈត្តិកភូតាតិ អត្ថោ. បិរេតិ វា ‘‘បរតោ’’តិ ឥមិនា សមានត្ថំ និបាតបទំ, តស្មា ចរ បិរេតិ បរតោ គច្ឆ, មា ឥធ តិដ្ឋាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

កណ្ដកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សប្បាណកវគ្គោ សត្តមោ.