៥. អចេលកវគ្គោ

១. អចេលកសិក្ខាបទវណ្ណនា

អចេលកស្សាតិ យស្ស កស្សចិ បព្ពជ្ជាសមាបន្នស្ស នគ្គស្ស. បរិព្ពាជកស្សាតិ ឋបេត្វា ភិក្ខុញ្ច សាមណេរញ្ច អវសេសស្ស យស្ស កស្សចិ បព្ពជ្ជាសមាបន្នស្ស. បរិព្ពាជិកាយាតិ ឋបេត្វា ភិក្ខុនិំ, សិក្ខមានំ, សាមណេរិញ្ច អវសេសាយ យាយ កាយចិ បព្ពជ្ជាសមាបន្នាយ. ឯតេ ច សព្ពេ អញ្ញតិត្ថិយា វេទិតព្ពា. តេនាហ ‘‘ឯតេសំ អចេលកាទីនំ អញ្ញតិត្ថិយាន’’ន្តិ.

តេសន្តិ អញ្ញតិត្ថិយានំ. ភាជនំ និក្ខិបិត្វាតិ អាមិសភរិតំ ភាជនំ និក្ខិបិត្វា. ពាហិរាលេបន្តិ តេលាទិំ.

អចេលកាទយោ យស្មា, តិត្ថិយាវ មតា ឥធ;

តស្មា តិត្ថិយនាមេន, តិកច្ឆេទោ កតោ តយោ.

អតិត្ថិយស្ស នគ្គស្ស, តថា តិត្ថិយលិង្គិនោ;

គហដ្ឋស្សាបិ ភិក្ខុស្ស, កប្បតីតិ វិនិច្ឆយោ.

អតិត្ថិយស្ស ចិត្តេន, តិត្ថិយស្ស ច លិង្គិនោ;

សោតាបន្នាទិនោ ទាតុំ, កប្បតីតីធ នោ មតិ.

អចេលកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឧយ្យោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

គាមំ វា និគមំ វាតិ ឯត្ថ នគរម្បិ គាមគ្គហណេនេវ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បវិសិស្សាមាតិ ឯត្ថ គហេត្វា ‘‘គន្ត្វា’’តិ បាឋសេសោ, អសមន្នាហារោ វា តស្សា ឥត្ថិយា តស្មិំ គាមេ សន្និហិតភាវំ អជានន្តោ វា ‘‘ឯហាវុសោ, គាមំ វា និគមំ វា បិណ្ឌាយ បវិសិស្សាមា’’តិ ភិក្ខុំ គហេត្វា គន្ត្វាតិ អត្ថោ. យំ កិញ្ចិ អាមិសន្តិ យាគុអាទិកំ យំ កិញ្ចិ អាមិសំ. ឧយ្យោជេយ្យាតិ អត្តនោ កីឡានុរូបំ ឥត្ថិំ ទិស្វា ឧយ្យោជេយ្យ បហិណេយ្យ. តេនាហ ‘‘មាតុគាមេន សទ្ធិ’’ន្តិអាទិ. អាទិសទ្ទេន វុត្តាវសេសំ កាយវចីទ្វារវីតិក្កមំ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘គច្ឆា’’តិអាទីនិ វត្វាតិ ‘‘គច្ឆាវុសោ, ន មេ តយា សទ្ធិំ កថា វា និសជ្ជា វា ផាសុ ហោតិ, ឯកកស្ស មេ កថា វា និសជ្ជា វា ផាសុ ហោតី’’តិ (បាចិ. ២៧៥) វត្វា. ឯតំ អនាចារមេវាតិ ឯតំ យថាវុត្តំ ហសនាទិអនាចារមេវ. ន អញ្ញំ បតិរូបំ ការណន្តិ ឋបេត្វា វុត្តប្បការំ អនាចារំ ឧភិន្នំ ឯកតោ ន យាបនាទិំ អញ្ញំ បតិរូបការណំ បច្ចយំ ករិត្វា ន ហោតីតិ អត្ថោ. អស្សាតិ ឧយ្យោជកស្ស. សោតិ យោ ឧយ្យោជិតោ, សោ.

អនុបសម្បន្នេតិ សាមណេរេ. សោវ ឥធ អនុបសម្បន្នោតិ អធិប្បេតោតិ វទន្តិ. ឧភិន្នម្បីតិ ឧបសម្បន្នស្ស វា អនុបសម្បន្នស្ស វាតិ ទ្វិន្នម្បិ. កលិសាសនារោបនេតិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៧៧) កលីតិ កោធោ, តស្ស សាសនំ អាណំ កលិសាសនំ, តស្សារោបនេតិ អត្ថោ, ‘‘អប្បេវ នាម ឥមិនាបិ ឧព្ពាឡ្ហោ បក្កមេយ្យា’’តិ កោធវសេន ឋាននិសជ្ជាទីសុ ទោសំ ទស្សេត្វា ‘‘បស្សថ ភោ ឥមស្ស ឋានំ និសជ្ជំ អាលោកិតំ វិលោកិតំ, ខាណុ វិយ តិដ្ឋតិ, សុនខោ វិយ និសីទតិ, មក្កដោ វិយ ឥតោ ចិតោ ច វិលោកេតី’’តិ ឯវំ អមនាបវចនស្ស ភណនេតិ វុត្តំ ហោតិ. សុទ្ធចិត្តេន បនេវំ ភណនេ ទោសោ នត្ថិ. ឯវមាទីហីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន ‘‘មហគ្ឃំ ភណ្ឌំ បស្សិត្វា លោភធម្មំ ឧប្បាទេស្សតី’’តិ ឧយ្យោជេតិ, ‘‘មាតុគាមំ បស្សិត្វា អនភិរតិំ ឧប្បាទេស្សតី’’តិ ឧយ្យោជេតិ, ‘‘គិលានស្ស វា ឱហិយ្យកស្ស វា វិហារបាលស្ស វា យាគុំ វា ភត្តំ វា ខាទនីយំ វា នីហរា’’តិ ឧយ្យោជេតិ, ‘‘ន អនាចារំ អាចរិតុកាមោ សតិ ករណីយេ ឧយ្យោជេតី’’តិ (បាចិ. ២៧៨) ឯតេសំ គហណំ.

ឧយ្យោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘សភោជនេ’’តិ ពាហិរត្ថសមាសោយំ, ឧភសទ្ទេ ឧការស្ស ច លោបោតិ អាហ ‘‘សហ ឧភោហិ ជនេហី’’តិអាទិ. តត្ថ ឧភោហិ ជនេហីតិ ជាយា ច បតិ ចាតិ ឧភោហិ ជនេហិ. ភុញ្ជិតព្ពន្តិ វា ភោជនំ, ឥត្ថី ច បុរិសោ ច, តេន សហ វត្តតីតិ សភោជនន្តិ អាហ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ. រាគបរិយុដ្ឋិតស្សាតិ មេថុនាធិប្បាយស្ស. សយនិឃរន្តិ សយនីយឃរំ, វាសគេហន្តិ អត្ថោ. មហល្លកស្សាតិ មហល្លកស្ស សយនិឃរស្ស. បិដ្ឋសង្ឃាដតោតិ ទ្វារពាហតោ ខុទ្ទកស្ស វាតិ យថា តថា វា កតស្ស ខុទ្ទកស្ស សយនិឃរស្ស. វេមជ្ឈំ អតិក្កមិត្វា និសីទេយ្យាតិ បិដ្ឋិវំសំ អតិក្កមិត្វា និសីទេយ្យ. ខុទ្ទកំ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.២៨០) នាម សយនិឃរំ វិត្ថារតោ បញ្ចហត្ថប្បមាណំ ហោតិ, តស្ស ច មជ្ឈិមដ្ឋានំ បិដ្ឋសង្ឃាដតោ អឌ្ឍតេយ្យហត្ថប្បមាណមេវ ហោតិ, តស្មា តាទិសេ សយនិឃរេ បិដ្ឋសង្ឃាដតោ ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា និសិន្នោ បិដ្ឋិវំសំ អតិក្កមិត្វា និសិន្នោ នាម ហោតិ. ឯវំ និសិន្នោ ច វេមជ្ឈំ អតិក្កមិត្វា និសិន្នោ នាម ហោតិ. តេន វុត្តំ បាឡិយំ ‘‘បិដ្ឋិវំសំ អតិក្កមិត្វា និសីទតី’’តិ (បាចិ. ២៨១). សចិត្តកញ្ចេត្ថ អនុបវិសិត្វា និសីទនចិត្តេន ទដ្ឋព្ពំ.

សភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤-៥. រហោបដិច្ឆន្នរហោនិសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា

ចតុត្ថបញ្ចមសិក្ខាបទេ យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ សព្ពំ អនិយតទ្វយេ វុត្តមេវាតិ អាហ ‘‘សេសោ កថានយោ អនិយតទ្វយេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ’’តិ.

រហោបដិច្ឆន្នរហោនិសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ចារិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

អន្តោឧបចារសីមាយ ទស្សនូបចារេ ភិក្ខុំ ទិស្វាតិ យត្ថ ឋិតស្ស កុលានិ បយិរុបាសនចិត្តំ ឧប្បន្នំ, តតោ បដ្ឋាយ គច្ឆន្តោ អន្តោឧបចារសីមាយ ទស្សនូបចារេ ភិក្ខុំ បស្សេ វា អភិមុខេ វា ទិស្វា. បកតិវចនេនាតិ យំ ទ្វាទសហត្ថព្ភន្តរេ ឋិតេន សោតុំ សក្កា, តាទិសេន វចនេន, ឥតោ ចិតោ ច បរិយេសិត្វា អារោចនកិច្ចំ បន នត្ថិ. យោ ហិ ឯវំ បរិយេសិតព្ពោ, សោ អសន្តោយេវ. តេនាហ ‘‘តាទិស’’ន្តិអាទិ. អនាបុច្ឆិត្វាតិ អនារោចេត្វា.

អន្តរារាមភិក្ខុនុបស្សយតិត្ថិយសេយ្យបដិក្កមនភត្តិយឃរានីតិ ឯត្ថ អន្តរារាមន្តិ អន្តោគាមេ វិហារោ. បដិក្កមនន្តិ អាសនសាលា. ភត្តិយឃរន្តិ និមន្តិតឃរំ វា សលាកភត្តាទិទាយកានំ វា ឃរំ. អាបទាសូតិ ជីវិតព្រហ្មចរិយន្តរាយេសុ. កិរិយាកិរិយន្តិ ឯត្ថ កុលេសុ ចារិត្តាបជ្ជនំ កិរិយំ, អនាបុច្ឆនំ អកិរិយន្តិ វេទិតព្ពំ.

ចារិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. មហានាមសិក្ខាបទវណ្ណនា

សព្ពញ្ចេតំ វត្ថុវសេន វុត្តន្តិ ‘‘អគិលានេន ភិក្ខុនា ចតុមាសបច្ចយបវារណា សាទិតព្ពា អញ្ញត្រ បុនបវារណាយ អញ្ញត្រ និច្ចបវារណាយា’’តិ (បាចិ. ៣០៦) ឯតំ សព្ពំ សិក្ខាបទនិទានសង្ខាតស្ស វត្ថុនោ វសេន វុត្តំ. តត្ថ ហិ មហានាមេន សក្កេន ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, សង្ឃំ ចតុមាសំ ភេសជ្ជេន បវារេតុ’’ន្តិអាទិនា (បាចិ. ៣០៣) ឧស្សន្នុស្សន្នេន ច ភេសជ្ជេន ចតុមាសំ បុន និច្ចំ បវារណា កតា, តស្មា ភគវតា តស្ស វសេន ឯវំ វុត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អញ្ញត្រ បុនបវារណាយាតិ យទិ បុនបវារណា អត្ថិ, តំ ឋបេត្វា. អញ្ញត្រ និច្ចបវារណាយាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. យទិ បន តាបិ អត្ថិ, សាទិតព្ពាវាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘អយំ បនេត្ថ អត្ថោ’’តិអាទិ. តត្ថាតិ តិស្សំ បវារណាយំ. ភេសជ្ជេហិ វា បរិច្ឆេទោ កតោ ហោតីតិ ‘‘សប្បិ តេល’’ន្តិ ឯវមាទិនា នាមវសេន វា ‘‘បត្ថេន នាឡិយា អាឡ្ហកេនា’’តិអាទិនា បរិមាណវសេន វា ‘‘ឯត្តកានិ វា ភេសជ្ជានិ វិញ្ញាបេតព្ពានី’’តិ ភេសជ្ជេហិ បរិច្ឆេទោ កតោ ហោតិ. នភេសជ្ជករណីយេតិ មិស្សកភត្តេនាបិ ចេ យាបេតុំ សក្កោតិ, នភេសជ្ជករណីយំ នាម ហោតិ. អញ្ញំ ភេសជ្ជន្តិ សប្បិនា បវារិតោ តេលំ, អាឡ្ហកេន បវារិតោ ទោណំ.

យថាភូតំ អាចិក្ខិត្វាតិ ‘‘ឥមេហិ តយា ភេសជ្ជេហិ បវារិតម្ហា, អម្ហាកញ្ច ឥមិនា ច ឥមិនា ច ភេសជ្ជេន អត្ថោ, យាសុ តយា រត្តីសុ បវារិតម្ហា, តា រត្តិយោ វីតិវត្តា, អម្ហាកញ្ច ភេសជ្ជេន អត្ថោ’’តិ យថាភូតំ អារោចេត្វា. ឯវញ្ច វិញ្ញាបេតុំ គិលានោវ លភតិ, ន ឥតរោ.

មហានាមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ឧយ្យុត្តសេនាសិក្ខាបទវណ្ណនា

ចតុរង្គិនិន្តិ ហត្ថិអស្សរថបត្តីតិ ចត្តារិ អង្គានិ ឯតិស្សាតិ ចតុរង្គិនី, តំ ចតុរង្គិនិំ. ‘‘ទ្វាទសបុរិសោ ហត្ថី, តិបុរិសោ អស្សោ, ចតុបុរិសោ រថោ, ចត្តារោ បុរិសា សរហត្ថា បត្តី’’តិ (បាចិ. ៣១៤) អយំ បច្ឆិមកោដិយា ចតុរង្គសមន្នាគតា សេនា នាម, ឦទិសំ សេនន្តិ អត្ថោ. តំ បន វិជហិត្វាតិ កេនចិ អន្តរិតា វា និន្នំ ឱរុឡ្ហា វា ន ទិស្សតិ, ឥធ ឋត្វាន សក្កា ទដ្ឋុន្តិ តំ ទស្សនូបចារំ វិជហិត្វា អញ្ញំ ឋានំ គន្ត្វា.

សេនាទស្សនវត្ថុស្មិន្តិ សេនំ ទស្សនាយ គមនវត្ថុស្មិំ. អយមេវ វា បាឋោ. ហត្ថិអាទីសុ ឯកមេកន្តិ ហត្ថិអាទីសុ ចតូសុ អង្គេសុ ឯកមេកំ, អន្តមសោ ឯកបុរិសារុឡ្ហហត្ថិម្បិ ឯកម្បិ សរហត្ថំ បុរិសន្តិ អត្ថោ. អនុយ្យុត្តា នាម រាជា ឧយ្យានំ វា នទិំ វា គច្ឆតិ, ឯវំ អនុយ្យុត្តា ហោតិ. តថារូបប្បច្ចយេតិ ‘‘មាតុលោ សេនាយ គិលានោ ហោតី’’តិអាទិកេ (បាចិ. ៣១២) អនុរូបការណេ សតិ. អាបទាសូតិ ជីវិតព្រហ្មចរិយន្តរាយេសុ ‘‘ឯត្ថ គតោ មុច្ចិស្សាមី’’តិ គច្ឆតោ អនាបត្តិ.

ឧយ្យុត្តសេនាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សេនាវាសសិក្ខាបទវណ្ណនា

បដិសេនារុទ្ធាយាតិ យថា សញ្ចារោ ឆិជ្ជតិ, ឯវំ បដិសេនាយ រុទ្ធាយ សេនាយ. កេនចិ បលិពុទ្ធស្សាតិ វេរិកេន វា ឥស្សរេន វា កេនចិ រុទ្ធស្ស.

សេនាវាសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ឧយ្យោធិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

សម្បហារដ្ឋានស្សាតិ យុទ្ធភូមិយា. ពលស្ស អគ្គំ ជានន្តីតិ ‘‘ឯត្តកា ហត្ថី, ឯត្តកា អស្សា, ឯត្តកា រថា, ឯត្តកា បត្តី’’តិ (បាចិ. ៣២៤) ពលស្ស កោដ្ឋាសំ ជានន្តិ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វិហារគ្គេនា’’តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៣១៨) វិយ កោដ្ឋាសត្ថោ ហេត្ថ អគ្គសទ្ទោ. តេនាហ ‘‘ពលគណនដ្ឋានន្តិ អត្ថោ’’តិ. សេនាយ វិយូហន្តិ ‘‘ឥតោ ហត្ថី ហោន្តុ, ឥតោ អស្សា ហោន្តុ, ឥតោ រថា ហោន្តុ, ឥតោ បត្តី ហោន្តូ’’តិ (បាចិ. ៣២៤) សេនាយ ឋបនំ, រាសិំ កត្វា ឋបនន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘សេនាសន្និវេសស្សេតំ នាម’’ន្តិ. ទ្វាទសបុរិសោ ហត្ថីតិ ចត្តារោ អារោហកា, ឯកេកបាទរក្ខកា ទ្វេ ទ្វេតិ ឯវំ ទ្វាទសបុរិសោ ហត្ថី. តិបុរិសោ អស្សោតិ ឯកោ អារោហកោ, ទ្វេ បាទរក្ខកាតិ ឯវំ តិបុរិសោ អស្សោ. ចតុបុរិសោ រថោតិ ឯកោ សារថិ, ឯកោ យោធោ, ទ្វេ អាណិរក្ខកាតិ ឯវំ ចតុបុរិសោ រថោតិ.

ឧយ្យោធិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អចេលកវគ្គោ បញ្ចមោ.