៤. ភោជនវគ្គោ

១. អាវសថសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘អគិលានោ’’តិ ឯត្ថ អន្តមសោ ទ្វិគាវុតំ គន្តុំ សមត្ថោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘អទ្ធយោជនម្បិ គន្តុំ សមត្ថេនា’’តិ. អាវសថបិណ្ឌោតិ អាវសថេ បិណ្ឌោ, សាលាទីសុ អនោទិស្ស យាវទត្ថំ បញ្ញត្តំ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរំ ភោជនន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឥមេសំ វា’’តិអាទិ. តត្ថ ឥមេសំ វាតិ ឥមេសំ បាសណ្ឌានំ វា. ឯត្តកានំ វាតិ ឥមស្មិំ បាសណ្ឌេ ឯត្តកានំ បាសណ្ឌានំ វា. បាសណ្ឌន្តិ ឆន្នវុតិវិធំ សមណបរិព្ពាជកាទិំ. តេ ហិ តណ្ហាបាសញ្ចេវ ទិដ្ឋិបាសញ្ច ឌេន្តិ ឱឌ្ឌេន្តីតិ បាសណ្ឌាតិ វុច្ចន្តិ. អនោទិស្សាតិ អនុទ្ទិសិត្វា, អបរិច្ឆិន្ទិត្វាតិ អត្ថោ. សាលាទីសុ យត្ថ កត្ថចីតិ សាលារុក្ខមូលអព្ភោកាសាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ ឋានេសុ. ឯកទិវសមេវ ភុញ្ជិតព្ពោតិ ឯកទិវសំ សកិំយេវ ភុញ្ជិតព្ពោ, ឯកស្មិំ ទិវសេ បុនប្បុនំ ភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ. ទុតិយទិវសតោ បដ្ឋាយាតិ ភុត្តទិវសស្ស ទុតិយទិវសតោ បដ្ឋាយ. អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេ បាចិត្តិយន្តិ អាលោបេ អាលោបេ កពឡេ កពឡេ បាចិត្តិយំ. នានាកុលេហិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២០៦) បន នានាដ្ឋានេសុ បញ្ញត្តំ, ឯកស្មិំ ឋានេ ឯកទិវសំ ភុញ្ជិត្វា ទុតិយទិវសេ អញ្ញត្ថ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, បដិបាដិំ បន ខេបេត្វា បុន អាទិតោ បដ្ឋាយ ភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ. ឯកបូគនានាបូគឯកគាមនានាគាមេសុបិ ឯសេវ នយោ. យោបិ ឯកកុលស្ស វា នានាកុលានំ វា ឯកតោ បញ្ញត្តោ តណ្ឌុលាទីនំ អភាវេន អន្តរន្តរា ឆិជ្ជតិ, សោបិ ន ភុញ្ជិតព្ពោ. សចេ បន ‘‘ន សក្កោម ទាតុ’’ន្តិ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា បុន កល្យាណចិត្តេ ឧប្បន្នេ ទាតុំ អារភន្តិ, ឯតំ បុន ឯកទិវសំ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ.

តិកបាចិត្តិយន្តិ អគិលានេ អគិលានសញ្ញិវេមតិកគិលានសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ. គិលានស្ស គិលានសញ្ញិនោតិ គិលានស្ស បន ‘‘គិលានោ អហ’’ន្តិ សញ្ញិនោ អនុវសិត្វា ភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តិ. សកិំ ភុញ្ជតីតិ ឯកទិវសំ ភុញ្ជតិ. ‘‘គច្ឆន្តោ វា’’តិ ឥទំ អទ្ធយោជនវសេន គហេតព្ពំ, តថា ‘‘បច្ចាគច្ឆន្តោ’’តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.២០៨) ឥទម្បីតិ វទន្តិ. កេនចិ ឧបទ្ទវេនាតិ នទិបូរចោរភយាទិនា កេនចិ ឧបទ្ទវេន. អញ្ញន្តិ យាគុខជ្ជកផលាផលាទិភេទំ យំ កិញ្ចិ អញ្ញំ. អនុវសិត្វាតិ បុន វសិត្វា.

អាវសថសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. គណភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

គណភោជនេតិ គណេន លទ្ធត្តា គណស្ស សន្តកេ ភោជនេ. តេនាហ ‘‘គណស្ស ភោជនេ’’តិ. ននុ ចេត្ថ ‘‘គណស្ស ភោជនេ’’តិ វុច្ចតិ, សោ ច ខោ គណោ ‘‘កត្ថចិ ទ្វីហិ, កត្ថចិ តីហី’’តិអាទិនា អនេកធា អធិប្បេតោ, ឥធ កតិហីតិ អាហ ‘‘ឥធ ចា’’តិអាទិ. តំ បនេតំ គណភោជនំ ទ្វីហិ បការេហិ បសវតិ និមន្តនតោ វា វិញ្ញត្តិតោ វាតិ អាហ ‘‘តេសំ និមន្តនតោ វា’’តិអាទិ. តត្ថ និមន្តនតោ វាតិ អកប្បិយនិមន្តនតោ វា. ឱទនាទីនំ បញ្ចន្នន្តិ ឱទនសត្តុកុម្មាសមច្ឆមំសានំ បញ្ចន្នំ.

‘‘ឱទនេន និមន្តេមិ, ឱទនំ មេ គណ្ហថា’’តិអាទិនា នយេន យេន កេនចិ វេវចនេន វា ភាសន្តរេន វា បញ្ចន្នំ ភោជនានំ នាមំ គហេត្វា និមន្តេតីតិ សម្ពន្ធោ. ចត្តារោតិ ឯកដ្ឋានេ វា នានាដ្ឋានេសុ វា ឋិតេ ចត្តារោ ភិក្ខូ. លក្ខណវចនញ្ចេតំ, តស្មា ចត្តារោ វា តតោ វា អធិកេ ភិក្ខូតិ អត្ថោ. វេវចនេន វាតិ ភត្តអន្នាទិបរិយាយសទ្ទេន វា. ភាសន្តរេន វាតិ អន្ធទមិឡាទិភាសន្តរេន វា. បញ្ចន្នំ ភោជនានំ នាមំ គហេត្វាតិ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរស្ស នាមំ គហេត្វា. ឱទនេន និមន្តេមីតិ តុម្ហេ ភន្តេ ឱទនេន និមន្តេមិ. អាទិសទ្ទេន ‘‘អាកង្ខថ ឱលោកេថ អធិវាសេថ បដិមានេថ, សត្តុនា និមន្តេមិ, សត្តុំ មេ គណ្ហថ អាកង្ខថ ឱលោកេថ អធិវាសេថ បដិមានេថា’’តិអាទីនំ (បាចិ. អដ្ឋ. ២១៧-២១៨) គហណំ. ឯកតោ វាតិ ឯកត្ថ ឋិតេ វា និសិន្នេ វា ភិក្ខូ ទិស្វា ‘‘តុម្ហេ, ភន្តេ, ឱទនេន និមន្តេមី’’តិអាទិនា ឯវំ ឯកតោ និមន្តិតា. នានាតោ វា និមន្តិតាតិ ចត្តារិ បរិវេណានិ វា វិហារេ វា គន្ត្វា នានាតោ វា និមន្តិតា. ឯកដ្ឋានេ ឋិតេសុយេវ វា ឯកោ បុត្តេន, ឯកោ បិតរាតិ ឯវម្បិ និមន្តិតា នានាតោយេវ និមន្តិតា នាម ហោន្តិ. ឯកតោ គណ្ហន្តិតិ អញ្ញមញ្ញស្ស ទ្វាទសហត្ថូបចារេ ឋិតា គណ្ហន្តិ.

កស្មា បន នានាតោ ភុត្តេបិ គណភោជនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘បដិគ្គហណមេវ ហេត្ថ បមាណ’’ន្តិ. យទិ ឯវំ អថ កស្មា បាឡិយំ ‘‘គណភោជនំ នាម យត្ថ ចត្តារោ ភិក្ខូ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរេន ភោជនេន និមន្តិតា ភុញ្ជន្តិ, ឯតំ គណភោជនំ នាមា’’តិ (បាចិ. ២១៨) វុត្តំ? តំ បដិគ្គហណនិយមនត្ថមេវ. ន ហិ អប្បដិគ្គហិតកំ ភិក្ខូ ភុញ្ជន្តីតិ ‘‘ភុញ្ជន្តី’’តិ បទំ បដិគ្គហណនិយមវចនំ ហោតិ. ឯកតោ វា នានាតោ វា វិញ្ញាបេត្វាតិ ចត្តារោ ភិក្ខូ ឯកតោ ឋិតា វា និសិន្នា វា ឧបាសកំ ទិស្វា ‘‘អម្ហាកំ ចតុន្នម្បិ ភត្តំ ទេហី’’តិ វា បាដេក្កំ បវិសិត្វា ‘‘មយ្ហំ ភត្តំ ទេហិ, មយ្ហំ ភត្តំ ទេហី’’តិ វា ឯកតោ វា នានាតោ វា វិញ្ញាបេត្វា. តស្ស ទុវិធស្សាបីតិ យញ្ច និមន្តនតោ លទ្ធំ គណភោជនំ, យញ្ច វិញ្ញត្តិតោ លទ្ធំ, តស្ស ទុវិធស្សាបិ គណភោជនស្ស. ឯវំ បដិគ្គហណេតិ ឯកតោ បដិគ្គហណេ.

បាទានម្បិ ផលិតត្តាតិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២១៧-២១៨) អន្តមសោ បាទានម្បិ យថា មហាចម្មស្ស បរតោ មំសំ ទិស្សតិ, ឯវំ ផលិតត្តា. ន សក្កា បិណ្ឌាយ ចរិតុន្តិ វាលិកាយ វា សក្ខរាយ វា ផុដ្ឋមត្តេ ទុក្ខុប្បត្តិតោ អន្តោគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិតុំ ន សក្កោតិ. ចីវរេ ករិយមានេតិ សាដកញ្ច សុត្តញ្ច លភិត្វា ចីវរេ ករិយមានេ. យំ កិញ្ចិ ចីវរេ កត្តព្ពកម្មន្តិ ចីវរវិចារណឆិន្ទនមោឃសុត្តារោបនាទិ យំ កិញ្ចិ ចីវរេ កត្តព្ពំ កម្មំ, អន្តមសោ សូចិវេធនម្បីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អទ្ធយោជនម្បី’’តិអាទិ អវកំសតោ វុត្តំ. យោ បន ទូរំ គន្តុកាមោ, តត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, គច្ឆន្តោ អទ្ធយោជនព្ភន្តរេ គាវុតេបិ ភុញ្ជិតុំ លភតិ, គតោ បន ឯកទិវសំ. យទា នាវំ អភិរុហិតុកាមោ វា ហោតិ អារុឡ្ហោ វា ឱរុឡ្ហោ វា, អយំ នាវាភិរុហនសមយោ នាមាតិ អាហ ‘‘នាវាភិរុហនសមយេបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. អយំ បន វិសេសោ – អភិរុឡ្ហេន ឥច្ឆិតដ្ឋានំ គន្ត្វាបិ យាវ ន ឱរោហតិ, តាវ ភុញ្ជិតព្ពំ. ចត្តារោ ភិក្ខូតិ អន្តិមបរិច្ឆេទោ. យត្ថ បន សតំ វា សហស្សំ វា សន្និបតិតំ, តត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. តស្មា តាទិសេ កាលេ ‘‘មហាសមយោ’’តិ អធិដ្ឋហិត្វា ភុញ្ជិតព្ពំ. យោ កោចិ បព្ពជិតោតិ សហធម្មិកេសុ វា តិត្ថិយេសុ វា អញ្ញតរោ.

យេ ច ទ្វេ តយោ ឯកតោ គណ្ហន្តីតិ យេបិ អកប្បិយនិមន្តនំ សាទិយិត្វា ទ្វេ វា តយោ វា ឯកតោ គណ្ហន្តិ, តេសម្បិ អនាបត្តិ. បណីតភោជនសូបោទនវិញ្ញត្តីហិ បន អាបត្តិយេវាតិ វទន្តិ, ឧបបរិក្ខិតព្ពំ. និច្ចភត្តាទីសូតិ និច្ចភត្តេ សលាកភត្តេ បក្ខិកេ ឧបោសថិកេ បាដិបទិកេ. តត្ថ និច្ចភត្តន្តិ ធុវភត្តំ វុច្ចតិ. ‘‘និច្ចភត្តំ គណ្ហថា’’តិ វទន្តិ, ពហូនម្បិ ឯកតោ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ. សលាកភត្តាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

គណភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បរម្បរភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

គណភោជនេ វុត្តនយេនេវាតិ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘តុម្ហេ, ភន្តេ, ឱទនេន និមន្តេមិ, ឱទនំ មេ គណ្ហថា’’តិអាទិនា (បាចិ. អដ្ឋ. ២១៧-២១៨) នយេន យេន កេនចិ វេវចនេន វា ភាសន្តរេន វា បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរស្ស នាមំ គហេត្វា និមន្តេតីតិ វុត្តេនេវ នយេន. និមន្តិតស្សាតិ អកប្បិយនិមន្តនេន និមន្តិតស្ស. អវិកប្បេត្វាតិ សម្មុខាសម្មុខវសេន អវិកប្បេត្វា, អបរិច្ចជិត្វាតិ អត្ថោ. អយញ្ហិ ភត្តវិកប្បនា នាម សម្មុខាបរម្មុខាបិ វដ្ដតិ. តេនាហ ‘‘យោ ភិក្ខុ បញ្ចសុ សហធម្មិកេសូ’’តិអាទិ.

អញ្ញត្រ និមន្តនភោជនវត្ថុស្មិន្តិ អញ្ញត្រ បឋមំ និមន្តិតា ហុត្វា អញ្ញស្មិំ និមន្តនេ ភុញ្ជនវត្ថុស្មិំ. យទិ តិវិធា អនុបញ្ញត្តិ, អថ កស្មា បរិវារេ ‘‘ចតស្សោ អនុបញ្ញត្តិយោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘បរិវារេ បនា’’តិអាទិ. វិកប្បនម្បិ គហេត្វាតិ វិកប្បនានុជាននម្បិ អនុបញ្ញត្តិសមានន្តិ អនុបញ្ញត្តិភាវេន គហេត្វា. ឯកសំសដ្ឋានីតិ ឯកស្មិំ មិស្សិតានិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២២៩) – ទ្វេ តីណិ កុលានិ និមន្តេត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ និសីទាបេត្វា ឥតោ ចិតោ ច អាហរិត្វា ភត្តំ អាកិរន្តិ, សូបព្យញ្ជនំ អាកិរន្តិ, ឯកមិស្សកំ ហោតិ, ឯត្ថ អនាបត្តីតិ. សចេ បន មូលនិមន្តនំ ហេដ្ឋា ហោតិ, បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ ឧបរិ, តំ ឧបរិតោ បដ្ឋាយ ភុញ្ជន្តស្ស អាបត្តិ. ហត្ថំ បន អន្តោ បវេសេត្វា បឋមនិមន្តនតោ ឯកម្បិ កពឡំ ឧទ្ធរិត្វា ភុត្តកាលតោ បដ្ឋាយ យថា តថា វា ភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តិ. ទ្វេ តីណិ និមន្តនានិ ឯកតោ វា កត្វា ភុញ្ជតីតិ ទ្វេ តីណិ និមន្តនានិ ឯកតោ បក្ខិបិត្វា មិស្សេត្វា ឯកំ កត្វា ភុញ្ជតីតិ អត្ថោ. ‘‘សកលេន គាមេន វា’’តិអាទីសុ សកលេន គាមេន ឯកតោ ហុត្វា និមន្តិតស្សេវ យត្ថ កត្ថចិ ភុញ្ជតោ អនាបត្តិ. បូគេបិ ឯសេវ នយោ. និមន្តិយមានោ វា ‘‘ភិក្ខំ គហេស្សាមី’’តិ វទតីតិ ‘‘ភត្តំ គណ្ហា’’តិ និមន្តិយមានោ ‘‘ន មយ្ហំ តវ ភត្តេន អត្ថោ, ភិក្ខំ គហេស្សាមី’’តិ ភណតិ. កិរិយាកិរិយន្តិ ឯត្ថ ភោជនំ កិរិយំ, អវិកប្បនំ អកិរិយំ.

បរម្បរភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. កាណមាតាសិក្ខាបទវណ្ណនា

បហេណកត្ថាយាតិ បណ្ណាការត្ថាយ. បាថេយ្យត្ថាយាតិ មគ្គំ គច្ឆន្តានំ អន្តរាមគ្គត្ថាយ. សត្តូតិ ពទ្ធសត្តុ, អពទ្ធសត្តុ ច. ទ្វត្តិបត្តបូរេ បដិគ្គហេត្វាតិ មុខវដ្ដិយា ហេដ្ឋិមលេខាយ សមំ បូរេ ទ្វត្តិបត្តបូរេ គហេត្វាតិ អត្ថោ. ឥមស្ស ចត្ថស្ស ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ បាកដត្តា តត្ថ កត្តព្ពប្បការមេវ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថា’’តិអាទិមាហ. សេសន្តិ តតោ ឯកបត្តតោ អញ្ញំ បត្តំ. សចេ តយោ បត្តបូរា គហិតា ទ្វេ, សចេ ទ្វេ គហិតា, ឯកន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

គមនេ វា បដិប្បស្សទ្ធេតិ អន្តរាមគ្គេ ឧបទ្ទវំ ទិស្វា, អនត្ថិកតាយ វា ‘‘មយំ ឥទានិ ន បេសិស្សាម ន គមិស្សាមា’’តិ ឯវំ គមនេ ឧបច្ឆិន្នេ ទេន្តានន្តិ អត្ថោ.

កាណមាតាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បឋមបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា

ភុត្តវាតិ កតភត្តកិច្ចោ. សាសបមត្តម្បិ អជ្ឈោហរិតន្តិ ឯវំ បរិត្តម្បិ ភោជនំ សង្ខាទិត្វា វា អសង្ខាទិត្វា វា គិលិតំ. បវារិតោតិ បដិក្ខេបិតោ. យោ ហិ ភុញ្ជន្តោ បរិវេសកេន ឧបនីតំ ភោជនំ អនិច្ឆន្តោ បដិក្ខិបតិ, សោ តេន បវារិតោ បដិក្ខិបិតោ នាម ហោតិ. ព្យញ្ជនំ បន អនាទិយិត្វា អត្ថមត្តមេវ ទស្សេតុំ ‘‘កតប្បវារណោ កតប្បដិក្ខេបោតិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ. សោបិ ច បដិក្ខេបោ យស្មា ន បដិក្ខេបមត្តេន, អថ ខោ បញ្ចង្គវសេន. តេនស្ស បទភាជនេ ‘‘អសនំ បញ្ញាយតី’’តិអាទិ (បាចិ. ២៣៩) វុត្តំ.

ភោជនំ បញ្ញាយតីតិ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរំ បត្តាទីសុ ទិស្សតិ. តេនាហ ‘‘បវារណប្បហោនកំ ចេ ភោជន’’ន្តិអាទិ. សាលីតិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៨-២៣៩) អន្តមសោ នីវារំ ឧបាទាយ សព្ពាបិ សាលិជាតិ. វីហីតិ សព្ពាបិ វីហិជាតិ. យវគោធុមេសុ ភេទោ នត្ថិ. កង្គូតិ សេតរត្តកាឡភេទា សព្ពាបិ កង្គុជាតិ. វរកោតិ អន្តមសោ វរកចោរកំ ឧបាទាយ សព្ពាបិ សេតវណ្ណា វរកជាតិ. កុទ្រូសកោតិ កាឡកោទ្រវោ ចេវ សាមាកាទិភេទា ច សព្ពាបិ តិណធញ្ញជាតិ.

នីវារវរកចោរកា ចេត្ថ ‘‘ធញ្ញានុលោមា’’តិ វទន្តិ. យាគុន្តិ អម្ពិលយាគុខីរយាគុអាទិភេទំ យំ កិញ្ចិ យាគុំ. ឥមិនាវ បាយាសស្សាបិ គហិតត្តា ‘‘អម្ពិលបាយាសាទីសុ អញ្ញតរំ បចាមាតិ វា’’តិ ន វុត្តំ. បវារណំ ជនេតីតិ អនតិរិត្តភោជនាបត្តិនិពន្ធនំ បដិក្ខេបំ សាធេតិ. សចេ បន ឱធិ ន បញ្ញាយតិ, យាគុសង្គហំ គច្ឆតិ, បវារណំ ន ជនេតិ. បុន បវារណំ ជនេតិ ឃនភាវគមនតោ បដ្ឋាយ ភោជនសង្គហិតត្តាតិ អធិប្បាយោ.

ឧទកកញ្ជិកខីរាទីនិ អាកិរិត្វាតិ ឧទកញ្ចេវ កញ្ជិកញ្ច ខីរាទីនិ ច អាកិរិត្វា តេហិ សទ្ធិំ អមទ្ទិត្វា ភត្តមិស្សកេ កត្វា. តេនាហ ‘‘យាគុំ គណ្ហថា’’តិអាទិ. សចេ បន ភត្តេ ឧទកកញ្ជិកខីរាទីនិ អាកិរិត្វា មទ្ទិត្វា ‘‘យាគុំ គណ្ហថា’’តិ ទេន្តិ, បវារណា ន ហោតិ. យាគុយាបីតិ ឯវំ យាគុសង្គហំ គតាយ វា អញ្ញាយ វា យាគុយាបិ. សុទ្ធរសកោ, បន រសកយាគុ វា ន ជនេតិ.

បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរវសេន វិប្បកតភោជនភាវស្ស ឧបច្ឆិន្នត្តា ‘‘ទ្វេបិ ខាទិតានិ ហោន្តិ…បេ… ន បវារេតី’’តិ វុត្តំ. អកប្បិយមំសំ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៨-២៣៩), អកប្បិយភោជនញ្ច ពុទ្ធបដិកុដ្ឋំ បដិក្ខិបតោ បវារណាយ អវត្ថុតាយ ន បវារណា ហោតីតិ អាហ ‘‘យោ បនា’’តិអាទិ. យញ្ហិ ភិក្ខុនោ ខាទិតុំ វដ្ដតិ, តំ ឯវ បដិក្ខិបតោ បវារណា ហោតិ. ឥទំ បន ជានន្តោ អកប្បិយត្តា បដិក្ខិបតិ. អជានន្តោបិ បដិក្ខិបិតព្ពដ្ឋានេ ឋិតមេវ បដិក្ខិបតិ នាម, តស្មា ន បវារេតិ. សចេ បន អកប្បិយមំសំ ខាទន្តោ កប្បិយមំសំ វា ភោជនំ វា បដិក្ខិបតិ, បវារេតិ. កស្មា? វត្ថុតាយ. យញ្ហិ តេន បដិក្ខិត្តំ, តំ បវារណាយ វត្ថុ. យំ បន ខាទតិ, តំ កិញ្ចាបិ បដិក្ខិបិតព្ពដ្ឋានេ ឋិតំ, ខាទិយមានំ បន មំសភាវំ ន ជហតិ, តស្មា បវារេតិ. កោ បន វាទោ កប្បិយមំសំ ខាទតោ កប្បិយមំសភោជនប្បដិក្ខេបេ. ឯស នយោ អកប្បិយភោជនំ ខាទតោ កប្បិយភោជនប្បដិក្ខេបេ.

ភោជនេ សតីតិ បញ្ចសុ ភោជនេសុ ឯកស្មិម្បិ ភោជនេ សតិ. អញ្ញំ វុត្តលក្ខណំ ភោជនន្តិ បត្តាទិគតតោ អញ្ញំ វុត្តលក្ខណំ បញ្ចសុ ភោជនេសុ ឯកម្បិ ភោជនំ. ‘‘និរបេក្ខោ ហោតី’’តិ ឯតស្សេវ វិវរណំ ‘‘យំ បត្តាទីសូ’’តិអាទិ. ន កេវលំ និរបេក្ខោ វាតិ អាហ ‘‘អញ្ញត្រ វា’’តិអាទិ. សោ បដិក្ខិបន្តោបិ ន បវារេតីតិ តស្មិំ ចេ អន្តរេ អញ្ញំ ភោជនំ អភិហដំ, តំ សោ បដិក្ខិបន្តោបិ ន បវារេតិ. កស្មា? វិប្បកតភោជនភាវស្ស ឧបច្ឆិន្នត្តា.

‘‘ឧបនាមេតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៨-២៣៩) ឥមិនា កាយាភិហារំ ទស្សេតិ. ហត្ថេ វា អាធារកេ វាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ អវុត្តវិកប្បត្ថោ, តេន ‘‘ឩរូសុ វា’’តិ វិកប្បេតិ. ទូរេ និសិន្នស្ស ទហរភិក្ខុស្ស បត្តំ បេសេត្វា ‘‘ឥតោ ឱទនំ គណ្ហាហី’’តិ វទតិ, គណ្ហិត្វា បន គតោ តុណ្ហី តិដ្ឋតិ, តម្បិ បដិក្ខិបតោ ឯសេវ នយោ. កស្មា? ភិក្ខុស្ស ទូរភាវតោ, ទូតស្ស ច អនភិហរណតោ. សចេ បន គហេត្វា អាគតោ ភិក្ខុ ‘‘ឥមំ ភត្តំ គណ្ហា’’តិ វទតិ, តំ បដិក្ខិបតោ បវារណា ហោតិ. ឯវំ វុត្តេបីតិ ‘‘ភត្តំ គណ្ហា’’តិ វុត្តេបិ.

ភត្តបច្ឆិំ គហេត្វា បរិវិសន្តស្សាតិ ឯកេន ហត្ថេន ភត្តបច្ឆិំ គហេត្វា ឯកេន ហត្ថេន កដច្ឆុំ គហេត្វា បរិវិសន្តស្ស. អញ្ញោ ‘‘អហំ ធារេស្សាមី’’តិ គហិតមត្តកមេវ ករោតីតិ អញ្ញោ អាគន្ត្វា ‘‘អហំ បច្ឆិំ ធារេស្សាមិ, ត្វំ ឱទនំ ទេហី’’តិ វត្វា គហិតមត្តកមេវ ករោតិ. អភិហដាវ ហោតីតិ បរិវេសកេនេវ អភិហដាវ ហោតិ. ឥទានិ អសតិ តស្ស ទាតុកាមាភិហារេ គហណសមយេបិ បដិក្ខិបតោ ន ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧទ្ធដេតិ ឧទ្ធដេ ភត្តេ. កដច្ឆុអភិហារោយេវ ហិ តស្ស អភិហារោតិ អធិប្បាយោ. អនន្តរស្ស ទិយ្យមានេតិ អនន្តរស្ស ភិក្ខុនោ ភត្តេ ទិយ្យមានេ. កាយវិការេនាតិ ‘‘អង្គុលិំ វា ហត្ថំ វា មច្ឆិកពីជនិំ វា ចីវរកណ្ណំ វា ចាលេតិ, ភមុកាយ វា អាការំ ករោតិ, កុទ្ធោ វា ឱលោកេតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៨-២៣៩) ឯវំ វុត្តេន អង្គុលិចលនាទិនា កាយវិការេន. ‘‘អលំ មា ទេហី’’តិអាទិនា វចីវិការេនាតិ ‘‘អល’’ន្តិ វា ‘‘ន គណ្ហាមី’’តិ វា ‘‘មា អាកិរា’’តិ វា ‘‘អបគច្ឆា’’តិ វា ឯវំ យេន កេនចិ វចីវិការេន.

អភិហដេ បន ភត្តេ បវារណាយ ភីតោ ហត្ថេ អបនេត្វា បុនប្បុនំ បត្តេ ឱទនំ អាកិរន្តំ ‘‘អាកិរ អាកិរ, កោដ្ដេត្វា បូរេហី’’តិ វទតោ បវារណា ន ហោតិ. ឯស នយោ ភត្តំ អភិហរន្តំ ភិក្ខុំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘កិំ, អាវុសោ, ឥតោបិ កិញ្ចិ គណ្ហិស្សសិ, ទម្មិ តេ កិញ្ចី’’តិ វទតោបិ.

‘‘រសំ បដិគ្គណ្ហថា’’តិ អប្បវារណាជនកស្ស នាមំ គហេត្វា វុត្តត្តា ‘‘តំ សុត្វា បដិក្ខិបតោ បវារណា នត្ថី’’តិ វុត្តំ. មំសរសន្តិ ឯត្ថ បន ន កេវលំ មំសស្ស រសំ ‘‘មំសរស’’មិច្ចេវ វិញ្ញាយតិ, អថ ខោ មំសញ្ច រសញ្ច មំសរសន្តិ ឯវំ បវារណាជនកនាមវសេនាបិ. តស្មា តំ បដិក្ខិបតោ បវារណាវ ហោតីតិ អាហ ‘‘មំសរសន្តិ វុត្តេ បន បដិក្ខិបតោ បវារណា ហោតី’’តិ. បរតោ មច្ឆមំសំ ព្យញ្ជនន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. យស្មិំ ឥរិយាបថេ បវារេតិ, តំ អវិកោបេន្តេនេវ ភុញ្ជិតព្ពន្តិ យោ គច្ឆន្តោ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៨-២៣៩) បវារេតិ, តេន គច្ឆន្តេនេវ ភុញ្ជិតព្ពំ. កទ្ទមំ វា ឧទកំ វា បត្វា ឋិតេន អតិរិត្តំ ការេតព្ពំ. សចេ អន្តរា នទី បូរា ហោតិ, នទិតីរេ គុម្ពំ អនុបរិយាយន្តេន ភុញ្ជិតព្ពំ. អថ នាវា វា សេតុ វា អត្ថិ, តំ អភិរុហិត្វាបិ ចង្កមន្តេនេវ ភុញ្ជិតព្ពំ, គមនំ ន ឧបច្ឆិន្ទិតព្ពំ. ឯស នយោ ឥតរឥរិយាបថេសុបិ. តំ តំ ឥរិយាបថំ កោបេន្តេន អតិរិត្តំ ការេតព្ពំ. យោ ឧក្កុដិកោវ និសីទិត្វា បវារេតិ, តេន ឧក្កុដិកេនេវ ភុញ្ជិតព្ពំ. តស្ស បន ហេដ្ឋា បលាលបីឋំ វា កិញ្ចិ វា និសីទនំ ទាតព្ពំ. បីឋកេ និសីទិត្វា បវារិតេន បន អាសនំ អចាលេត្វាវ ចតស្សោ ទិសា បរិវត្តន្តេន ភុញ្ជិតុំ លព្ភតិ. មញ្ចេ និសីទិត្វា បវារិតេន ឥតោ វា ឯត្តោ វា សំសរិតុំ ន លព្ភតិ. សចេ បន សហ មញ្ចេន ឧក្ខិបិត្វា អញ្ញត្រ នេន្តិ, វដ្ដតិ. និបជ្ជិត្វា បវារិតេនាបិ និបន្នេនេវ ភុញ្ជិតព្ពំ. បរិវត្តន្តេន យេន បស្សេន និបន្នោ, តស្ស ឋានំ នាតិក្កមេតព្ពំ.

អលមេតំ សព្ពន្តិ ឯតំ សព្ពំ អលំ បរិយត្តំ, ឥទម្បិ តេ អធិកំ, ឥតោ អញ្ញំ ន លច្ឆសីតិ អធិប្បាយោ. យោ អតិរិត្តំ ករោតីតិ យោ ‘‘អលមេតំ សព្ព’’ន្តិ អតិរិត្តំ ករោតិ. បដិបក្ខនយេនាតិ ‘‘កប្បិយកតំ, បដិគ្គហិតកតំ, ឧច្ចារិតកតំ, ហត្ថបាសេ កតំ, ភុត្តាវិនា កតំ, ភុត្តាវិនា បវារិតេន អាសនា អវុដ្ឋិតេន កតំ ‘អលមេតំ សព្ព’ន្តិ វុត្ត’’ន្តិ (បាចិ. ២៣៩) ឥមេហិ សត្តហិ វិនយកម្មាការេហិ យំ អតិរិត្តំ កប្បិយំ កតំ, យញ្ច គិលានាតិរិត្តំ, តទុភយម្បិ អតិរិត្តន្តិ ឯវំ តស្សេវ បដិបក្ខនយេន. ឯត្ថ ច ‘‘អលមេតំ សព្ព’’ន្តិ តិក្ខត្តុំ វត្តព្ពំ, អយំ កិរ អាចិណ្ណោ. វិនយធរា បន ‘‘សកិំ ឯវ វត្តព្ព’’ន្តិ វទន្តិ.

កស្មា តំ សោ បុន កាតុំ ន លភតីតិ អាហ ‘‘យញ្ហី’’តិអាទិ. តត្ថ យញ្ហិ អកតន្តិ យេន បឋមំ កប្បិយំ កតំ, តេន យំ អកតំ, តំ កាតព្ពំ. បឋមភាជនេ បន កាតុំ ន លព្ភតិ. យេន ច អកតន្តិ អញ្ញេន ភិក្ខុនា យេន បឋមំ ន កតំ, តេន ច កាតព្ពន្តិ អត្ថោ. វុត្តន្តិ សីហឡដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. អញ្ញស្មិំ បន ភាជនេតិ យស្មិំ បន ភាជនេ បឋមំ កតំ, តតោ អញ្ញស្មិំ បត្តេ វា កុណ្ឌេ វា បច្ឆិយំ វា យត្ថ កត្ថចិ បុរតោ ឋបេត្វា ឱនាមិតភាជនេ.

អញ្ញត្រ ភុញ្ជនវត្ថុស្មិន្តិ ភុត្តាវិនា បវារិតេន ហុត្វា អញ្ញត្រ ភុញ្ជនវត្ថុស្មិំ. តិកបាចិត្តិយន្តិ អនតិរិត្តេ អនតិរិត្តសញ្ញិវេមតិកអតិរិត្តសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ. អជ្ឈោហរតោ ច ទុក្កដន្តិ អជ្ឈោហរតោ អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេ ទុក្កដំ. សចេ បន អាមិសសំសដ្ឋានិ ហោន្តិ, អាហារត្ថាយបិ អនាហារត្ថាយបិ បដិគ្គហេត្វា អជ្ឈោហរន្តស្ស បាចិត្តិយមេវ. តេសំ អនុញ្ញាតបរិភោគវសេនាតិ យាមកាលិកាទីនំ អនុញ្ញាតបរិភោគវសេន, យាមកាលិកំ បិបាសាយ សតិ បិបាសច្ឆេទនត្ថំ, សត្តាហកាលិកំ យាវជីវិកញ្ច តេន តេន ឧបសមេតព្ពកេ អាពាធេ សតិ តស្ស ឧបសមនត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទម្បិ អជ្ឈោហរណតោ កាយកម្មំ, វាចាយ ‘‘អតិរិត្តំ ករោថ ភន្តេ’’តិ អការាបនេន វចីកម្មន្តិ អាហ ‘‘សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមកថិនសទិសានេវា’’តិ. កិរិយាកិរិយន្តិ ឯត្ថ បដិក្ខិបិត្វា ភុញ្ជនំ កិរិយំ. អតិរិត្តស្ស អករណំ អកិរិយន្តិ វេទិតព្ពំ.

បឋមបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ទុតិយបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា

សុត្វា វាតិ អញ្ញេន វា តេនេវ វា អារោចិតំ សុត្វា. ‘‘ភុត្តស្មិំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ២៤៣) វុត្តត្តា ភោជនបរិយោសានេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ វុត្តំ.

ទុតិយបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. វិកាលភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

វិកាលេតិ ឯត្ថ អរុណុគ្គមនតោ បដ្ឋាយ យាវ មជ្ឈន្ហិកោ, អយំ ពុទ្ធាទីនំ អរិយានំ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណោ ភោជនស្ស កាលោ នាម. តទញ្ញោ វិកាលោ ‘‘វិគតោ កាលោ’’តិ កត្វា. តេនាហ ‘‘វិគតេ កាលេ’’តិអាទិ. ឋិតមជ្ឈន្ហិកោបិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៤៨-២៤៩) កាលសង្គហំ គច្ឆតិ. តតោ បដ្ឋាយ បន ខាទិតុំ វា ភុញ្ជិតុំ វា ន សក្កា. សហសា បិវិតុំ សក្កា ភវេយ្យ, កុក្កុច្ចកេន បន ន កាតព្ពំ. កាលបរិច្ឆេទជាននត្ថញ្ច កាលត្ថម្ភោ យោជេតព្ពោ. កាលព្ភន្តរេវ ភត្តកិច្ចំ កាតព្ពំ. ‘‘យំ កិញ្ចិ…បេ… ខាទនីយំ វា’’តិ ឥមិនា យំ តាវ សក្ខលិមោទកាទិ បុព្ពណ្ណាបរណ្ណមយំ, តត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. ភោជនីយំ នាម បញ្ច ភោជនានិ.

សតិ បច្ចយេតិ បិបាសាទិការណេ វិជ្ជមានេ. រោមដ្ឋកស្សាតិ រោមដ្ឋកស្ស ភិក្ខុនោ អជ្ឈោហរិត្វា ឧគ្គិរិត្វា មុខេវ ឋបិតោ ពហិ មុខទ្វារា វិនិគ្គតោ ភោជនស្ស មគ្គា ពហិ និគ្គតោ ‘‘រោមដ្ឋោ’’តិ បវុច្ចតិ. ឥធ បន អជ្ឈោហរិត្វា ឧគ្គិរិត្វា មុខេវ ឋបិតោតិ អធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘ន ច, ភិក្ខវេ’’តិអាទិ. ឋបេត្វា រោមដ្ឋកំ សេសានំ អាគតំ ឧគ្គារំ មុខេ សន្ធារេត្វា គិលន្តានំ អាបត្តិ. សចេ បន អសន្ធារេន្តមេវ បរគលំ គច្ឆតិ, វដ្ដតិ.

វិកាលភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. សន្និធិការកសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘ការោ ករណំ កិរិយាតិ អត្ថតោ ឯក’’ន្តិ ឯតេន ការសទ្ទស្ស ភាវត្ថតំ ទស្សេតិ. សម្មា និធានំ ឋបនំ សន្និធិ. ‘‘បដិគ្គហេត្វា ឯករត្តំ វីតិនាមិតស្សេតំ នាម’’ន្តិ ឥមិនា បដិគ្គហេត្វា ឯករត្តំ វីតិនាមិតេ ឥមស្ស ទុទ្ធោតភាវំ ទស្សេតិ. កិញ្ចាបិ យាមកាលិកំ ខាទនីយំ, ភោជនីយំ វា ន ហោតិ, ‘‘អនាបត្តិ យាមកាលិកំ យាមេ និទហិត្វា ភុញ្ជតី’’តិអាទិ វចនតោ បន តត្ថាបិ យាមាតិក្កមេ សន្និធិបច្ចយា បាចិត្តិយេន ភវិតព្ពន្តិ ‘‘យំ កិញ្ចិ យាវកាលិកំ វា យាមកាលិកំ វា’’តិ វុត្តំ. ឥទានិ ទុទ្ធោតភាវមេវ វិភាវេតុំ ‘‘យំ អង្គុលិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យំ អង្គុលិយា ឃំសន្តស្ស លេខា បញ្ញាយតីតិ យំ បត្តំ ធោតំ អង្គុលិយា ឃំសន្តស្ស បត្តេ អង្គុលិលេខា បញ្ញាយតិ, សោ បត្តោ ទុទ្ធោតោ ហោតីតិ អត្ថោ. តេលវណ្ណបត្តេ បន អង្គុលិលេខា បញ្ញាយតិ, សា អព្ពោហារិកា. ស្នេហោតិ តេលំ. សន្ទិស្សតីតិ យាគុយា ឧបរិ សន្ទិស្សតិ. តាទិសេ បត្តេបីតិ បដិគ្គហណំ អវិស្សជ្ជិត្វា សយំ វា អញ្ញេន វា ភោជនំ នីហរិត្វា ន សម្មា ធោតេ បត្តេបិ. បុនទិវសេ ភុញ្ជន្តស្ស បាចិត្តិយន្តិ បត្តេ លគ្គំ អវិជហិតប្បដិគ្គហណំ ហោតីតិ ទុតិយទិវសេ ភុញ្ជន្តស្ស បាចិត្តិយំ. បរិច្ចត្តេ បន បត្តេ បុនទិវសេ ភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តិ.

យំ បនាតិ យំ ភោជនំ បន. អបរិច្ចត្តមេវ ហីតិ អនបេក្ខវិស្សជ្ជនេន វា អនុបសម្បន្នស្ស និរបេក្ខទានេន វា អបរិច្ចត្តមេវ. កប្បិយ ភោជនន្តិ អន្តមសោ ឯកសិត្ថមត្តម្បិ កប្បិយភោជនំ. អកប្បិយេសូតិ អកប្បិយមំសេសុ. សេសេសូតិ មនុស្សមំសតោ អវសេសេសុ ហត្ថិអស្សសុនខអហិសីហព្យគ្ឃទីបិអច្ឆតរច្ឆមំសេសុ ចេវ អប្បដិវេក្ខិតេ ឧទ្ទិស្សកតមំសេ ច. បាឡិយំ ‘‘សត្តាហកាលិកំ យាវជីវិកំ អាហារត្ថាយ បដិគ្គណ្ហាតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិអាទិនា (បាចិ. ២៥៥) សន្និហិតេសុ សត្តាហកាលិកយាវជីវិកេសុ បុរេភត្តម្បិ អាហារត្ថាយ អជ្ឈោហរណេបិ ទុក្កដស្ស វុត្តត្តា យាមកាលិកេបិ អាហារត្ថាយ អជ្ឈោហរណេបិ វិសុំ ទុក្កដេនាបិ ភវិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘អាហារត្ថាយ អជ្ឈោហរតោ ទុក្កដេន សទ្ធិំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ. សព្ពវិកប្បេសូតិ ‘‘កប្បិយភោជនំ ភុញ្ជន្តស្សា’’តិអាទិនា វុត្តេសុ សព្ពេសុ វិកប្បេសុ អបរម្បិ បាចិត្តិយំ វឌ្ឍតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៥៣) – កប្បិយភោជនេ ទ្វេ បាចិត្តិយានិ, មនុស្សមំសេ ថុល្លច្ចយេន សទ្ធិំ ទ្វេ បាចិត្តិយានិ, អវសេសេសុ បន អកប្បិយមំសេសុ ទុក្កដេន សទ្ធិំ ទ្វេ បាចិត្តិយានិ. យាមកាលិកំ សតិ បច្ចយេ សាមិសេន មុខេន អជ្ឈោហរតោ ទ្វេ បាចិត្តិយានិ, និរាមិសេន ឯកមេវ. អាហារត្ថាយ អជ្ឈោហរតោ វិកប្បទ្វយេបិ ទុក្កដេន សទ្ធិន្តិ.

អវសេសេសូតិ យាមកាលិកាទិតោ អវសេសេសុ. បាចិត្តិយំ វឌ្ឍតិយេវាតិ អបរម្បិ បាចិត្តិយំ វឌ្ឍតិយេវ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សចេ វិកាលេ អជ្ឈោហរតិ, បកតិភោជនេ សន្និធិបច្ចយា ច វិកាលភោជនបច្ចយា ច ទ្វេ បាចិត្តិយានិ, អកប្បិយមំសេសុ មនុស្សមំសេ ថុល្លច្ចយេន សទ្ធិំ ទ្វេ បាចិត្តិយានិ, អវសេសេសុ ទុក្កដេន សទ្ធិំ ទ្វេតិ.

ពេលដ្ឋសីសោ នាម ជដិលសហស្សស្ស អព្ភន្តរេ ឯកោ មហាថេរោ. តិកបាចិត្តិយន្តិ សន្និធិការកេ សន្និធិការកសញ្ញិវេមតិកអសន្និធិការកសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ. សំសដ្ឋានីតិ សំសដ្ឋរសានិ. សម្ភិន្នរសំ សន្ធាយេវ ហិ ‘‘តទហុបដិគ្គហិតំ កាលេ កប្បតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. ឯត្ថ ច អសម្ភិន្នរសន្តិ អមិស្សិតរសំ. ឥទញ្ច សីតលបាយាសាទិនា សហ លទ្ធំ សប្បិបិណ្ឌាទិកំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘សុធោតំ វា’’តិ ឥទំ បន បិណ្ឌបាតេន សទ្ធិំ លទ្ធំ តក្កោលជាតិផលាទិំ, យាគុអាទីសុ បក្ខិបិត្វា ទិន្នសិង្គីវេរាទិកញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ.

តេនាតិ សត្តាហកាលិកេន. តទហុ បដិគ្គហិតំ អស្សាតិ តទហុបដិគ្គហិតំ, តេន តទហុបដិគ្គហិតេន. ឯស នយោ ‘‘ទ្វីហបដិគ្គហិតេនា’’តិអាទីសុបិ. តស្មាតិ យស្មា បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតម្បិ វដ្ដតិ, តស្មា. បដិគ្គហិតំ សត្តាហំ កប្បតីតិ វុត្តន្តិ ‘‘សត្តាហកាលិកេន, ភិក្ខវេ, យាវជីវិកំ បដិគ្គហិតំ សត្តាហំ កប្បតិ, សត្តាហាតិក្កន្តេ ន កប្បតី’’តិ (មហាវ. ៣០៥) ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ មុខេ ឯករត្តំ ន វុត្តំ, តថាបិ មុខេ បក្ខិត្តមេវ យស្មា សន្និធិ នាម ហោតិ, តស្មា ‘‘មុខសន្និធី’’តិ វុត្តំ.

ចតស្សោ កប្បិយភូមិយោតិ ឧស្សាវនន្តិកា, គោនិសាទិកា, គហបតិ, សម្មុតីតិ ចតស្សោ កប្បិយកុដិយោ. តត្ថ ឧស្សាវនន្តិកា (មហាវ. អដ្ឋ. ២៩៥) នាម គេហេ ករិយមានេ សម្បរិវារេត្វា ឋិតេហិ ‘‘កប្បិយកុដិំ ករោម, កប្បិយកុដិំ ករោមា’’តិ វា ‘‘កប្បិយកុដិ កប្បិយកុដី’’តិ វា វទន្តេហិ ឋបិតបឋមិដ្ឋកថម្ភាទិកា សង្ឃស្ស វា ឯកស្ស ភិក្ខុនោ វា កុដិ. យោ បន អារាមោ យេភុយ្យេន វា អបរិក្ខិត្តោ ហោតិ, សកលោបិ វា, សោ ‘‘គោនិសាទី’’តិ វុច្ចតិ. គហបតីតិ យា ឋបេត្វា ភិក្ខុំ សេសេហិ ‘‘កប្បិយកុដិំ ទេមា’’តិ ទិន្នា, តេសំ វា សន្តកា. សម្មុតិ នាម កម្មវាចាយ សាវេត្វា កតា. កថំ បនេតាសំ វិនិច្ឆយោ ជានិតព្ពោតិ អាហ ‘‘តាសំ វិនិច្ឆយោ សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តោ’’តិ.

សន្និធិការកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បណីតភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘បណីតភោជនានី’’តិ ឥទំ មជ្ឈេ បទលោបំ កត្វា និទ្ទិដ្ឋន្តិ អាហ ‘‘បណីតសំសដ្ឋានី’’តិអាទិ. សព្ពោបិ ‘‘ឱទកោ’’តិ វុត្តលក្ខណោ មច្ឆោតិ ‘‘មច្ឆោ នាម ឱទកោ វុច្ចតី’’តិ (បាចិ. ២៦០) ឯវំ វិភង្គេ វុត្តលក្ខណោ, សព្ពោបិ មច្ឆោ ឯវ. យោ កោចិ ឧទកេ ជាតោ មច្ឆោ នាមាតិ វុត្តំ ហោតិ. មហានាមសិក្ខាបទេនាតិ –

‘‘អគិលានេន ភិក្ខុនា ចតុមាសបច្ចយបវារណា សាទិតព្ពា អញ្ញត្រ បុនបវារណាយ អញ្ញត្រ និច្ចបវារណាយ. តតោ ចេ ឧត្តរិ សាទិយេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ –

ឥមិនា សិក្ខាបទេន (បាចិ. ៣០៦). ឯត្ថ ហិ សង្ឃវសេន គិលានបច្ចយបវារណាយ បវារិតដ្ឋានេ សចេ តត្ថ រត្តីហិ វា ភេសជ្ជេហិ វា បរិច្ឆេទោ កតោ ហោតិ ‘‘ឯត្តិកាយេវ រត្តិយោ, ឯត្តកានិ វា ភេសជ្ជានិ វិញ្ញាបេតព្ពានី’’តិ, តតោ រត្តិបរិយន្តតោ វា ភេសជ្ជបរិយន្តតោ វា ឧត្តរិ នភេសជ្ជករណីយេន វា ភេសជ្ជំ, អញ្ញភេសជ្ជករណីយេន វា អញ្ញំ ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេន្តស្ស បាចិត្តិយំ វុត្តំ. តស្មា អគិលានោ គិលានសញ្ញីបិ ហុត្វា បញ្ច ភេសជ្ជានិ វិញ្ញាបេន្តោ នភេសជ្ជករណីយេន ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេន្តោ នាម ហោតីតិ ‘‘មហានាមសិក្ខាបទេន ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ.

យោ បន នភេសជ្ជត្ថាយ វិញ្ញាបេតិ, អថ ខោ កេវលំ អត្តនោ ភុញ្ជនត្ថាយ, សោ សូបោទនវិញ្ញត្តិយាយេវ ការេតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ សមន្តបាសាទិកាយំ ‘‘សុទ្ធានិ សប្បិអាទីនិ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជន្តោ បាចិត្តិយំ នាបជ្ជតិ, សេខិយេសុ សូបោទនវិញ្ញត្តិទុក្កដំ អាបជ្ជតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៥៩). សូបោទនវិញ្ញត្តិយា ការេតព្ពោតិ ‘‘ន សូបំ វា ឱទនំ វា អគិលានោ’’តិអាទិនា (បាចិ. ៦១៣) សិក្ខាបទេន ការេតព្ពោ, ទុក្កដេន ការេតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមិនាតិ ឥមិនា បណីតភោជនសិក្ខាបទេន.

‘‘សប្បិភត្តំ ទេហី’’តិ វុត្តេ កិំ ហោតីតិ អាហ ‘‘សប្បិភត្តំ ‘ទេហី’តិ វុត្តេ បនា’’តិអាទិ. សូបោទនវិញ្ញត្តិយា ទុក្កដមេវ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. កស្មាតិ អាហ ‘‘យស្មា’’តិអាទិ. អថ យថា ‘‘បណីតភោជនានី’’តិ, ឯវំ ‘‘សប្បិភត្ត’’ន្តិ ឥទម្បិ កស្មា ន វិញ្ញាយតីតិ ចេ? អនេកន្តិកត្តា. តថា ហិ ‘‘បណីតភោជនានី’’តិ វុត្តេ ‘‘បណីតសំសដ្ឋានិ ភោជនានិ បណីតភោជនានី’’តិ អយមត្ថោ ឯកន្តតោ បញ្ញាយតិ, ‘‘សប្បិភត្ត’’ន្តិ វុត្តេ បន ‘‘សប្បិមយំ ភត្តំ សប្បិភត្ត’’ន្តិបិ វិញ្ញាយមានត្តា ‘សប្បិសំសដ្ឋំ ភត្តំ សប្បិភត្ត’’ន្តិ អយមត្ថោ ន ឯកន្តតោ បញ្ញាយតិ. ឯស នយោ ‘‘នវនីតភត្តំ ទេហី’’តិអាទីសុបិ.

បុរិមនយេនេវាតិ ‘‘ភត្តំ ទត្វា សប្បិំ កត្វា ភុញ្ជា’’តិ បុរិមេនេវ នយេន. សចេ បន ‘‘សប្បិនា’’តិ វុត្តេ កេវលំ សេសេសុ នវនីតាទីសុ អញ្ញតរេន ទេតិ, វិសង្កេតមេវ ហោតិ. អនាបត្តីតិ វិសង្កេតត្តា សព្ពាហិយេវ អាបត្តីហិ អនាបត្តិ. ‘‘កិញ្ចាបិ អនាបត្តិ, អត្តនោ បន បយោគេន និព្ពត្តត្តា ន ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. កប្បិយសប្បិនាតិ កប្បិយមំសសប្បិនា. ឯស នយោ អកប្បិយសប្បិនាតិ ឯត្ថាបិ. កប្បិយាកប្បិយតា ហិ មំសានំយេវ, ន សប្បិអាទីនំ. ឋបេត្វា ឯកំ មនុស្សវសាតេលំ សព្ពេសំ ខីរទធិសប្បិនវនីតវសាតេលេសុ អកប្បិយំ នាម នត្ថិ.

បរិភោគេបិ ទុក្កដមេវ ឥធ អនធិប្បេតត្តាតិ អធិប្បាយោ. សចេ អសតិ អកប្បិយសប្បិម្ហិ បុរិមនយេនេវ អកប្បិយនវនីតាទីនិ ទេតិ ‘‘សប្បិំ កត្វា ភុញ្ជា’’តិ, អកប្បិយសប្បិនាវ ទិន្នំ ហោតិ. យថា ច ‘‘កប្បិយសប្បិនា ទេហី’’តិ វុត្តេ អកប្បិយសប្បិនា ទេតិ, វិសង្កេតំ, ឯវំ ‘‘‘អកប្បិយសប្បិនា’តិ វុត្តេ កប្បិយសប្បិនា ទេតី’’តិ ឯត្ថាបិ បដិបាដិយា ឯកមេកំ វិត្ថារេត្វា វុច្ចមានេបិ អយមេវត្ថោ វត្តព្ពោ សិយា, សោ ច សង្ខេបេនបិ សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ វិត្ថារនយំ ហិត្វា ឥមិនាវ នយេន សព្ពបទេសុ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ វុត្តំ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យេន យេន វិញ្ញត្តិ ហោតិ, តស្មិំ វា តស្ស មូលេ វា លទ្ធេ តំ តំ លទ្ធមេវ ហោតិ. សចេ បន អញ្ញំ បាឡិយា អាគតំ វា អនាគតំ វា ទេតិ, វិសង្កេតន្តិ. នានាដ្ឋានេ វាតិ តស្មិំយេវ ឃរេ សប្បិំ, ឥតរស្មិំ នវនីតន្តិអាទិនា នានាដ្ឋានេ វា.

បណីតភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទន្តបោនសិក្ខាបទវណ្ណនា

កាយេនាតិ ហត្ថាទីសុ យេន កេនចិ សរីរាវយវេន, អន្តមសោ បាទង្គុលិយាបិ គណ្ហន្តោ កាយេន គណ្ហាតិ នាមាតិ វេទិតព្ពោ. ទានេបិ ឯសេវ នយោ. កាយប្បដិពទ្ធេនាតិ បត្តាទីសុ យេន កេនចិ សរីរសម្ពទ្ធេន ឧបករណេន. ទានេបិ ឯសេវ នយោ. កដច្ឆុអាទីសុ យេន កេនចិ ឧបករណេន ទិន្នំ កាយប្បដិពទ្ធេន ទិន្នំយេវ ហោតិ. អញ្ញតរេនាតិ កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា និស្សគ្គិយេន វាតិ អត្ថោ. តត្ថ និស្សគ្គិយេនាតិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៥) កាយតោ ច កាយប្បដិពទ្ធតោ ច មោចេត្វា ហត្ថបាសេ ឋិតស្ស កាយេ វា កាយប្បដិពទ្ធេ វា បាតិយមានញ្ហិ និស្សគ្គិយេន បយោគេន ទិន្នំ នាម ហោតិ. តស្សាតិ បដិគ្គហិតកស្ស. វុត្តវិបល្លាសវសេនាតិ វុត្តស្ស បដិបក្ខវសេន. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ កាយកាយប្បដិពទ្ធនិស្សគ្គិយានំ អញ្ញតរេន ទិយ្យមានេ កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា គណ្ហាតិ, ឯតំ បដិគ្គហិតំ នាមាតិ.

សំហារិមេនាតិ ថាមមជ្ឈិមេន បុរិសេន សំហារិមេន, ឥមិនា អសំហារិមេ ផលកេ វា បាសាណេ វា បដិគ្គហណំ ន រុហតីតិ ទស្សេតិ. ធារេតុំ សមត្ថេនាតិ សន្ធារេតុំ យោគ្គេន, ឥមិនា សុខុមេសុ តិន្តិណិកាទិបណ្ណេសុ បដិគ្គហណំ ន រុហតីតិ ទស្សេតិ. អតត្ថជាតករុក្ខបណ្ណេនាតិ ជាតដ្ឋានតោ ចុតេន បទុមិនិបណ្ណាទិនា, ឥមិនា បន មហន្តេបិ តត្ថជាតកេ បទុមិនិបណ្ណេ វា កិំសុកបណ្ណាទិម្ហិ វា បដិគ្គហេតុំ ន វដ្ដតិ. ន ហិ តំ កាយប្បដិពទ្ធសង្ខំ គច្ឆតីតិ ទស្សេតិ. យថា ច តត្ថជាតកេ, ឯវំ ខាណុកេ ពន្ធិត្វា ឋបិតមញ្ចាទិម្ហិបិ. ននុ បដិពទ្ធប្បដិពទ្ធេនាបិ បត្តាធារាទិនា បដិគ្គណ្ហន្តស្ស បដិគ្គហណំ រុហតិ, អថ កស្មា កាយកាយប្បដិពទ្ធេហិយេវ បដិគ្គហណំ ឥធ វុត្តំ, ន បដិពទ្ធប្បដិពទ្ធេនាបីតិ អាហ ‘‘បដិពទ្ធប្បដិពទ្ធំ នាម ឥធ នត្ថី’’តិ. កេចិ បន ‘‘អាធារកេន បដិគ្គហណំ កាយប្បដិពទ្ធប្បដិពទ្ធេន បដិគ្គហណំ នាម ហោតិ, តស្មា ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ វចនមត្តមេវ. អត្ថតោ បន សព្ពម្បិ តំ កាយប្បដិពទ្ធមេវ ហោតីតិ ទស្សេតិ.

អកល្លកោតិ គិលានោ. មុខេន បដិគ្គណ្ហាតីតិ សហត្ថេន គហេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ អសក្កោន្តោ មុខេន បដិគ្គណ្ហាតិ. អភិហដភាជនតោ បតិតរជម្បិ វដ្ដតិ អភិហដត្តាតិ អធិប្បាហោ.

តស្មិំ ឋត្វាតិ តាទិសេ ហត្ថបាសេ ឋត្វា. យន្តិ យំ ភារំ. មជ្ឈិមោ បុរិសោតិ ថាមមជ្ឈិមបុរិសោ. វិនយេ បញ្ញត្តំ ទុក្កដំ វិនយទុក្កដំ. តំ អនុបសម្បន្នស្ស ទត្វាតិ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា វិហារំ វា អាសនសាលំ វា គន្ត្វា តំ ភិក្ខំ អនុបសម្បន្នស្ស ទត្វា, ឥទញ្ច បុព្ពាភោគស្ស អនុរូបវសេន វុត្តំ. យស្មា បន តំ ‘‘អនុបសម្បន្នស្ស ទស្សាមី’’តិ ចិត្តុប្បាទមត្តេន តំសន្តកំ នាម ន ហោតិ, តស្មា វិនាបិ តស្ស ទានាទិំ បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ.

អស្សុខេឡសិង្ឃាណិកាទីសូតិ ឯត្ថ អស្សុ នាម អក្ខិជលំ. ខេឡោ នាម លាលា. សិង្ឃាណិកាតិ អន្តោសីសតោ បូតិសេម្ហភាវំ អាបន្នំ មត្ថលុង្គំ គលិត្វា តាលុមត្ថកវិវរេន ឱតរិត្វា នាសាបុដេ បូរេត្វា ឋិតំ វុច្ចតិ, អាទិសទ្ទេន មុត្តករីសសេម្ហទន្តមលអក្ខិគូថកណ្ណគូថកានំ, សរីរេ ឧដ្ឋិតលោណស្ស ច គហណំ. ឋានតោតិ អក្ខិកូបាទិតោ. អន្តរា ចេ គណ្ហាតិ, កិំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧគ្គហិតកំ នាម ហោតី’’តិ, ទុដ្ឋុ គហិតកំ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. ផលិនិន្តិ ផលវន្តំ. តត្ថជាតកផលិនិសាខាយ វាតិ តស្មិំ រុក្ខេ ជាតាយ ផលិនិសាខាយ វា. ទុរុបចិណ្ណទុក្កដន្តិ ‘‘ន កត្តព្ព’’ន្តិ វារិតស្ស កតត្តា ទុដ្ឋុ អាចិណ្ណំ ចរិតន្តិ ទុរុបចិណ្ណំ, តស្មិំ ទុក្កដំ ទុរុបចិណ្ណទុក្កដញ្ច អាបជ្ជតីតិ អត្ថោ.

អាហរីយតីតិ អាហារោ, អជ្ឈោហរិតព្ពំ យំ កិញ្ចិ, ឥធ បន ចត្តារិ កាលិកានិ អធិប្បេតានីតិ អាហ ‘‘យំ កិញ្ចី’’តិអាទិ. តត្ថ អរុណុគ្គមនតោ យាវ ឋិតមជ្ឈន្ហិកា ភុញ្ជិតព្ពតោ យាវ កាលោ អស្សាតិ យាវកាលិកំ. អរុណុគ្គមនតោ យាវ យាមាវសានា បិបាសាយ សតិ បិបាសច្ឆេទនត្ថំ បាតព្ពតោ យាមោ កាលោ អស្សាតិ យាមកាលិកំ. យាវ សត្តាហំ និទហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពតោ សត្តាហំ កាលោ អស្សាតិ សត្តាហកាលិកំ. យាវជីវម្បិ បរិហរិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពតោ យាវ ជីវំ ឯតស្សាតិ យាវជីវិកំ. តេនាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ.

វនមូលបត្តបុប្ផផលាទីតិ ឯត្ថ តាវ មូលំ នាម មូលកខារកចច្ចុតម្ពកាទីនំ តេសុ តេសុ ជនបទេសុ បកតិអាហារវសេន មនុស្សានំ ខាទនីយត្ថញ្ចេវ ភោជនីយត្ថញ្ច ផរណកំ សូបេយ្យបណ្ណមូលំ. បត្តំ នាម មូលកខារកចច្ចុតម្ពកាទីនំ តាទិសំយេវ បត្តំ. បុប្ផំ នាម មូលកខារកាទីនំ តាទិសំយេវ បុប្ផំ. ផលំ នាម បនសលពុជាទីនំ តេសុ តេសុ ជនបទេសុ បកតិអាហារវសេន មនុស្សានំ ខាទនីយត្ថញ្ចេវ ភោជនីយត្ថញ្ច ផរណកំ ផលំ. អាទិសទ្ទេន កន្ទមូលាទីនំ គហណំ.

អម្ពបានន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣០០) អាមេហិ វា បក្កេហិ វា អម្ពេហិ កតបានំ. តត្ថ អាមេហិ ករោន្តេន អម្ពតរុណាទីនិ ភិន្ទិត្វា ឧទកេ បក្ខិបិត្វា អាតបេ អាទិច្ចបាកេន បចិត្វា បរិស្សាវេត្វា តទហុបដិគ្គហិតេហិ មធុសក្ករកប្បូរាទីហិ យោជេត្វា កាតព្ពំ. ឯវំ កតំ បុរេភត្តមេវ កប្បតិ. អនុបសម្បន្នេន កតំ លភិត្វា បន បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតំ បុរេភត្តំ សាមិសបរិភោគេនាបិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តំ និរាមិសបរិភោគេន យាវ អរុណុគ្គមនា វដ្ដតិ. ឯស នយោ សព្ពបានេសុ.

តេសុ បន ជម្ពុបានន្តិ ជម្ពុផលេហិ កតបានំ. ចោចបានន្តិ អដ្ឋិកេហិ កទលិផលេហិ កតបានំ. មោចបានន្តិ អនដ្ឋិកេហិ កទលិផលេហិ កតបានំ. មធុកបានន្តិ មធុកានំ ជាតិរសេន កតបានំ. តំ បន ឧទកសម្ភិន្នំ វដ្ដតិ, សុទ្ធំ ន វដ្ដតិ. មុទ្ទិកាបានន្តិ មុទ្ទិកា ឧទកេ មទ្ទិត្វា អម្ពបានំ វិយ កតបានំ. សាលូកបានន្តិ រត្តុប្បលនីលុប្បលាទីនំ សាលូកេ មទ្ទិត្វា កតបានំ. ផារុសកបានន្តិ ផារុសកេហិ អម្ពបានំ វិយ កតបានំ. ឥមិនាវ នយេន វេត្តបានាទីនិ វេទិតព្ពានិ. ឯតានិ ច បន សព្ពានិ បានានិ អគ្គិបាកានិ ន វដ្ដន្តិ. តេនាហ ‘‘សីតោទកេនា’’តិអាទិ. អវសេសេសុបិ អនុញ្ញាតផលបត្តបុប្ផរសេសូតិ ធញ្ញផលបក្កសាកមធុកបុប្ផរសតោ អវសេសេសុ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សព្ពំ ផលរសំ ឋបេត្វា ធញ្ញផលរស’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ៣០០) អនុញ្ញាតកេសុ ផលបត្តបុប្ផរសេសុបិ.

ខាទនីយត្ថន្តិ ខាទនីយេន កត្តព្ពកិច្ចំ. នេវ ផរតីតិ ន និប្ផាទេតិ. អនាហារេបិ ឧទកេ អាហារសញ្ញាយាតិ ‘‘អាហារំ អាហរេយ្យា’’តិ បទស្ស បទភាជនេ (បាចិ. ២៦៥) វុត្តមត្ថំ សម្មា អសល្លក្ខេត្វា ‘‘អាហរីយតីតិ អាហារោ’’តិ អនាហារេបិ ឧទកេ អាហារសញ្ញាយ កុក្កុច្ចាយន្តានំ. ទន្តបោនេ ច ‘‘មុខទ្វារំ អាហដំ ឥទ’’ន្តិ សញ្ញាយាតិ មុខទ្វារំ អនាហដម្បិ ទន្តបោនំ ‘‘មុខទ្វារំ អាហដំ ឥទំ ទន្តបោន’’ន្តិ វិបល្លត្ថសញ្ញាយ កុក្កុច្ចាយន្តានំ. យថាសុខំ បាតុន្តិ បដិគ្គហេត្វា វា អប្បដិគ្គហេត្វា វា យថាកាមំ បាតុំ. ទន្តបោនបរិភោគេនាតិ ទន្តកដ្ឋបរិភោគេន, ទន្តធោវនាទិនាតិ អត្ថោ, ឥមិនា តស្ស បន រសំ គិលិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ.

ចត្តារិ មហាវិកដានីតិ គូថំ, មុត្តំ, ឆារិកា, មត្តិកា (មហាវ. ២៦៨) ច ‘‘អាសយាទិវសេន វិរូបានិ ជាតានី’’តិ កត្វា វិកដានីតិ វា អបកតិភោជនត្តា វិកដានិ ‘‘វិរូបានិ ជាតានី’’តិ វា អត្ថោ. សតិ បច្ចយេតិ ការណេ សតិ, សប្បទដ្ឋេតិ អត្ថោ. ធូមាទិអព្ពោហារិកាភាវោតិ ធូមបុប្ផគន្ធទន្តខយាទិអព្ពោហារិកាភាវោ.

ទន្តបោនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភោជនវគ្គោ ចតុត្ថោ.