២. ភូតគាមវគ្គោ

១. ភូតគាមសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘ភវន្តី’’តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៩០) ឥមិនា វិរុឡ្ហមូលេ នីលភាវំ អាបជ្ជិត្វា វឌ្ឍមានកេ តរុណគច្ឆេ ទស្សេតិ. ‘‘អហេសុ’’ន្តិ ឥមិនា បន វឌ្ឍិត្វា ឋិតេ មហន្តេ រុក្ខគច្ឆាទិកេ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ជាយន្តី’’តិអាទិ. ឯត្ថ ច ‘‘ភវន្តី’’តិ ឥមស្ស វិវរណំ ‘‘ជាយន្តិ វឌ្ឍន្តី’’តិ, ‘‘អហេសុ’’ន្តិ ឥមស្ស ‘‘ជាតា វឌ្ឍិតា’’តិ. គាមោតិ សមូហោ. បតិដ្ឋិតហរិតតិណរុក្ខាទីនន្តិ ភូមិយំ បតិដ្ឋិតស្ស ហរិតតិណស្ស ចេវ ហរិតរុក្ខាទីនញ្ច. អាទិសទ្ទេន ឱសធិគច្ឆលតាទយោ វេទិតព្ពា. និមិត្តត្ថេ ច ភុម្មំ. យោ អត្ថោ សម្បជ្ជតិ, តមាហ ‘‘ភូតគាមបាតព្យតាយា’’តិអាទិនា.

ននុ ច រុក្ខាទយោ ចិត្តរហិតតាយ ន ជីវា, ចិត្តរហិតតា ច បរិផន្ទាភាវតោ, ឆិន្នេបិ វិរុហនតោ, វិសទិសជាតិកភាវតោ, ចតុយោនិយំ អបរិយាបន្នតោ ច វេទិតព្ពា, វុឌ្ឍិ បន បវាឡសិលាលវណានម្បិ វិជ្ជតីតិ ន តេសំ ជីវភាវេ ការណំ, វិសយគ្គហណញ្ច នេសំ បរិកប្បនាមត្តំ សុបនំ វិយ ចិញ្ចាទីនំ, តថា ទោហឡាទយោ, អថ កស្មា ភូតគាមស្ស បាតព្យតាយ បាចិត្តិយំ ឥច្ឆិតន្តិ? សមណអសារុប្បតោ, តន្និស្សិតសត្តានុរក្ខណតោ ច. តេនេវាហ ‘‘ជីវសញ្ញិនោ ហិ មោឃបុរិសា មនុស្សា រុក្ខស្មិ’’ន្តិអាទិ (បាចិ. ៨៩). សាសបពីជកសេវាលម្បីតិ សាសបពីជកសង្ខាតំ សេវាលម្បិ, សាសបសេវាលំ, ពីជកសេវាលម្បីតិ អត្ថោ. តត្ថ សាសបសេវាលោ នាម សាសបមត្តោ ខុទ្ទកសេវាលោ. ពីជកសេវាលោ នាម ឧបរិ ខុទ្ទកបត្តោ ហេដ្ឋា ខុទ្ទកមូលោ សេវាលោ.

មូលពីជខន្ធពីជផឡុពីជអគ្គពីជពីជពីជានន្តិ ឯត្ថ មូលមេវ ពីជំ មូលពីជំ. ឯវំ សេសេសុបិ. តត្ថ មូលពីជំ ហលិទ្ទិអាទិកំ. ខន្ធពីជំ អស្សត្ថាទិកំ. ផឡុពីជំ ឧច្ឆុអាទិកំ. អគ្គពីជំ ហិរិវេរាទិកំ. ពីជំពីជំ បុព្ពណ្ណាទិកំ. ភាជនគតន្តិ សរាវាទិភាជនគតំ. និក្ខន្តំ មូលមត្តំ ឯតស្មាតិ និក្ខន្តមូលមត្តំ. មត្ត សទ្ទេន ចេត្ថ បណ្ណស្ស និក្ខមនំ បដិក្ខិបតិ. ឯស នយោ និក្ខន្តអង្កុរមត្តន្តិ ឯត្ថាបិ. សចេ បន មូលញ្ច បណ្ណញ្ច និគ្គតំ, ភូតគាមសង្ខំ គច្ឆតិ. វិទត្ថិមត្តា បត្តវដ្ដិ និគ្គច្ឆតីតិ វិទត្ថិមត្តា អនីលវណ្ណា បត្តវដ្ដិ និក្ខមតិ. តេនាហ ‘‘និក្ខន្តេ’’តិអាទិ. ហរិតោ ន ហោតីតិ នីលវណ្ណោ ន ហោតិ. មុគ្គាទីនំ បន បណ្ណេសុ ឧដ្ឋិតេសុ, វីហិអាទីនំ វា អង្កុរេ ហរិតេ ភូតគាមសង្គហំ គច្ឆន្តិ. ឯស នយោ អម្ពដ្ឋិអាទីសុ.

ភូតគាមពីជគាមេតិ ឯត្ថ ភូតគាមតោ វិយោជិតំ វិរុហនសមត្ថមេវ មូលពីជាទិកំ ពីជគាមោ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. ឧភយត្ថាតិ ភូតគាមពីជគាមេសុ. អតថាសញ្ញិស្សាតិ អភូតគាមាពីជគាមសញ្ញិស្ស. កោ បន វាទោ អភូតគាមាពីជគាមេសុ អភូតគាមាពីជគាមសញ្ញិស្ស. អសញ្ចិច្ចាតិ បាសាណរុក្ខាទីនិ វា បវដ្ដេន្តស្ស, សាខំ វា កឌ្ឍន្តស្ស, កត្តរទណ្ឌេន វា ភូមិំ បហរិត្វា គច្ឆន្តស្ស តិណានិ កុប្បន្តិ. តានិ តេន ‘‘វិកោបេស្សាមី’’តិ ឯវំ សញ្ចិច្ច អវិកោបិតត្តា អសញ្ចិច្ច វិកោបិតានិ នាម ហោន្តិ. ឥតិ អសញ្ចិច្ច វិកោបេន្តស្ស អនាបត្តិ.

អសតិយាតិ អញ្ញវិហិតោ កេនចិ សទ្ធិំ កិញ្ចិ កថេន្តោ បាទង្គុដ្ឋកេន វា ហត្ថេន វា តិណំ វា លតំ វា វិកោបេន្តោ តិដ្ឋតិ, ឯវំ អសតិយា វិកោបេន្តស្ស អនាបត្តិ.

អជានិត្វាតិ ឯត្ថ អព្ភន្តរេ ‘‘ពីជគាមោ’’តិ វា ‘‘ភូតគាមោ’’តិ វា ន ជានាតិ, ‘‘វិកោបេមី’’តិ បន ជានាតិ. ឯវំ តិណេ វា បលាលបុញ្ជេ វា ខណិត្តិំ វា កុទាលំ វា សង្គោបនត្ថាយ ឋបេតិ, ឌយ្ហមានហត្ថោ វា អគ្គិំ បាតេតិ. តត្រ ចេ តិណានិ ឆិជ្ជន្តិ វា ឌយ្ហន្តិ វា, ឯវំ អជានិត្វា វិកោបេន្តស្ស អនាបត្តិ.

យេន កេនចិ អគ្គិនាតិ កដ្ឋគ្គិគោមយគ្គិអាទីសុ យេន កេនចិ អគ្គិនា, អន្តមសោ លោហខណ្ឌេនបិ អាទិត្តេន. ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វាវាតិ យាយ កាយចិ ភាសាយ ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វាវ. ឯវ-សទ្ទេន បឋមំ អគ្គិនា ផុសិត្វា បច្ឆា ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្តុំ ន វដ្ដតី’’តិ ទស្សេតិ. ‘‘បឋមំ អគ្គិំ និក្ខិបិត្វា តំ អនុទ្ធរិត្វាវ ‘កប្បិយ’ន្តិ វុត្តេ បន វដ្ដតី’’តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៩៣) វទន្តិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. តថេវាតិ ‘កប្បិយ’ន្តិ វត្វាវ. អស្សមហិំសសូករមិគគោរូបានំ បន ខុរា អតិខិណា, តស្មា តេហិ ន កាតព្ពំ, កតម្បិ អកតំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឋបេត្វា គោមហិំសាទីនំ ខុរេ’’តិ. ហត្ថិនខា បន ខុរា ន ហោន្តិ, តស្មា តេហិ វដ្ដតិ. តិរច្ឆានានន្តិ សីហព្យគ្ឃទីបិមក្កដានំ, សកុន្តានញ្ច. តេសញ្ហិ នខា តិខិណា ហោន្តិ, តស្មា តេហិ កាតព្ពំ. ‘‘អន្តមសោ ឆិន្ទិត្វា អាហដេនបី’’តិ ឥមិនា យេហិ កាតុំ វដ្ដតិ, តេហិ តត្ថជាតកេហិ កាតព្ពន្តិ ឯត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. ‘‘សត្ថេ វុត្តនយេនេវា’’តិ ឥមិនា ឆេទំ វា វេធំ វា ទស្សេន្តេន ‘‘កប្បិយន្តិ វត្វាវា’’តិ វុត្តមតិទិសតិ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ‘‘កប្បិយន្តិ វត្វាវ កាតព្ព’’ន្តិអាទិនា កប្បិយំ ករោន្តេន កត្តព្ពាការមេវ ទស្សិតំ, តថាបិ ភិក្ខុនា ‘‘កប្បិយំ ករោហី’’តិ វុត្តេយេវ អនុបសម្បន្នេន ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វា អគ្គិបរិជិតាទិ កាតព្ពន្តិ គហេតព្ពំ. អវចនំ បន ‘‘បុនបិ កប្បិយំ ករោហីតិ ការេត្វាវ បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ បឋមមេវ វុត្តត្តា.

ឯកស្មិំ…បេ… កប្បិយេ កតេ សព្ពំ កតំ ហោតីតិ ឯកំយេវ ‘‘កប្បិយំ ករោមី’’តិ អធិប្បាយេនបិ កប្បិយេ កតេ ឯកាពទ្ធត្តា សព្ពំ កតំ ហោតិ. ទារុកំ វិជ្ឈតីតិ ជានិត្វា វា អជានិត្វា វា វិជ្ឈតិ វា វិជ្ឈាបេតិ វា, វដ្ដតិយេវ. ភត្តសិត្ថេ វិជ្ឈតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តំ វិជ្ឈតិ, ន វដ្ដតីតិ វល្លិអាទីនំ ភាជនគតិកត្តាតិ អធិប្បាយោ. ភិន្ទាបេត្វា កប្បិយំ ការេតព្ពន្តិ ពីជតោ មុត្តស្ស កដាហស្ស ភាជនគតិកត្តា វុត្តំ. អពីជន្តិ អង្កុរជននសមត្ថពីជរហិតតរុណម្ពផលាទិ. តេនាហ ‘‘យំ បន ផលំ តរុណំ ហោតិ, អពីជ’’ន្តិ. និព្ពត្តពីជំ នាម ពីជំ និព្ពត្តេត្វា វិសុំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុំ សក្កុណេយ្យំ អម្ពបនសាទិផលំ. តេនាហ ‘‘ពីជំ អបនេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ. តត្ថ កប្បិយករណកិច្ចំ នត្ថិ, សយមេវ កប្បិយានីតិ អធិប្បាយោ.

ភូតគាមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អញ្ញវាទកសិក្ខាបទវណ្ណនា

យមត្ថន្តិ ‘‘ត្វំ កិរ ទុក្កដាបត្តិំ អាបន្នោ’’តិអាទិកំ យំ កិញ្ចិ អត្ថំ. តតោ អញ្ញន្តិ បុច្ឆិតត្ថតោ អញ្ញមត្ថំ. អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណស្សាតិ វិនយធរេន យំ វចនំ ទោសបុច្ឆនត្ថំ វុត្តំ, តតោ អញ្ញេន វចនេន បដិច្ឆាទនស្ស. បដិច្ឆាទនត្ថោបិ ហិ ចរសទ្ទោ ហោតិ អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ. វុត្តន្តិ បាឡិយំ វុត្តំ.

សាវសេសំ អាបត្តិំ អាបន្នោតិ ឯត្ថ ឋបេត្វា បារាជិកំ សេសា សាវសេសាបត្តិ នាម, តំ អាបន្នោ. អនុយុញ្ជិយមានោតិ ‘‘កិំ, អាវុសោ, ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ បុច្ឆិយមានោ. អញ្ញេន វចនេនាតិ ‘‘កោ អាបន្នោ? កិំ អាបន្នោ? កិស្មិំ អាបន្នោ? កថំ អាបន្នោ? កំ ភណថ? កិំ ភណថា’’តិ អញ្ញេន វចនេន. អញ្ញន្តិ ‘‘កិំ ត្វំ ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិអាទិកំ អនុយុញ្ជកវចនំ. តថា តថា វិក្ខិបតីតិ តេន តេន បការេន វិក្ខិបតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? សោ (បាចិ. អដ្ឋ. ៩៤) កិញ្ចិ វីតិក្កមំ ទិស្វា ‘‘អាវុសោ, អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ សង្ឃមជ្ឈេ អាបត្តិយា អនុយុញ្ជិយមានោ ‘‘កោ អាបន្នោ’’តិ វទតិ. តតោ ‘‘ត្វ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អហំ កិំ អាបន្នោ’’តិ វទតិ. អថ ‘‘បាចិត្តិយំ វា ទុក្កដំ វា’’តិ វុត្តេ ‘‘អហំ កិស្មិំ អាបន្នោ’’តិ វទតិ. តតោ ‘‘អមុកស្មិំ នាម វត្ថុស្មិ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អហំ កថំ អាបន្នោ, កិំ ករោន្តោ អាបន្នោម្ហី’’តិ បុច្ឆតិ. អថ ‘‘ឥទំ នាម ករោន្តោ អាបន្នោ’’តិ វុត្តេ ‘‘កំ ភណថា’’តិ វទតិ. តតោ ‘‘តំ ភណាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘កិំ ភណថា’’តិ ឯវមនេកេហិ បការេហិ វិក្ខិបតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

យោ បន ភិក្ខុ សាវសេសំ អាបត្តិំ អាបន្នោ, តំ ន កថេតុកាមោ តុណ្ហីភាវេន វិហេសេតីតិ សម្ពន្ធោ. វិហេសេតីតិ ចិរនិសជ្ជាចិរភាសនេហិ បិដ្ឋិអាគិលាយនតាលុសោសាទិវសេន សង្ឃំ វិហេសេតិ, បរិស្សមំ តេសំ ករោតីតិ អត្ថោ. បរិស្សមោ ហិ វិហេសា នាម. អញ្ញវាទកកម្មន្តិ អញ្ញវាទកស្ស ភិក្ខុនោ អញ្ញវាទការោបនត្ថំ កាតព្ពំ ញត្តិទុតិយកម្មំ. វិហេសកកម្មន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តស្មិំ សង្ឃេន កតេតិ តស្មិំ អញ្ញវាទកកម្មេ ច វិហេសកកម្មេ ច សង្ឃេន ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយ កតេ. តថា ករោន្តានន្តិ តំ បការំ ករោន្តានំ, អញ្ញវាទកញ្ច វិហេសកញ្ច ករោន្តានន្តិ អត្ថោ.

‘‘វិហេសកេតិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តី’’តិ អវចនញ្ចេត្ថ ‘‘អាបត្តិករា ច ហោតិ អញ្ញវាទកសិក្ខាបទាទីសុ វិយា’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមបារាជិកវណ្ណនា) វុត្តត្តាយេវ បញ្ញាយតីតិ កត្វា. ឯស នយោ ឧបរិ សិក្ខាបទេសុ. ធម្មកម្មេ តិកបាចិត្តិយន្តិ ធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញិវេមតិកអធម្មកម្មសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ. អធម្មកម្មេ តិកទុក្កដន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អនារោបិតេតិ កម្មវាចាយ អនារោបិតេ, អប្បតិដ្ឋាបិតេតិ អត្ថោ. គេលញ្ញេនាតិ យេន កថេតុំ ន សក្កោតិ, មុខេ តាទិសេន ព្យាធិនា. សង្ឃស្ស ភណ្ឌនាទីនិ ភវិស្សន្តីតិ សង្ឃមជ្ឈេ កថិតេ តប្បច្ចយា សង្ឃស្ស ភណ្ឌនំ វា កលហោ វា វិគ្គហោ វា វិវាទោ វា សង្ឃភេទោ វា សង្ឃរាជិ វា ភវិស្សន្តីតិ ឥមិនា វា អធិប្បាយេន ន កថេន្តស្ស. ឯត្ថ ច អធម្មេនាតិ អភូតេន វត្ថុនា.

‘‘សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានី’’តិ អវិសេសំ អតិទិសិត្វា វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. សិយា កិរិយំ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរន្តស្ស. សិយា អកិរិយំ តុណ្ហីភាវេន វិហេសេន្តស្ស.

អញ្ញវាទកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទវណ្ណនា

យេន វចនេនាតិ ‘‘ឆន្ទាយ ឥត្ថន្នាមោ ឥទំ នាម ករោតី’’តិអាទិកេន យេន វចនេន. តេនាហ ‘‘ឆន្ទាយា’’តិអាទិ. តត្ថ ឆន្ទាយាតិ ឆន្ទេន បក្ខបាតេន. ‘‘អក្ខរាយ វាចេតី’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៤៦) វិយ លិង្គវិបល្លាសោ ឯស. ឥទំ នាម ករោតីតិ អត្តនោ សន្ទិដ្ឋសម្ភត្តានំ បណីតំ សេនាសនំ វា បញ្ញបេតិ, ភត្តាទិកំ វាតិ អធិប្បាយោ. សេនាសនបញ្ញាបកាទិភេទន្តិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន ភត្តុទ្ទេសកយាគុភាជកផលភាជកាទីនំ គហណំ. អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ ឈេ-សទ្ទោ ឱលោកនត្ថោបិ ហោតីតិ អាហ ‘‘អវញ្ញាយ ឱលោកាបេន្តី’’តិ. ចិន្តនត្ថោយេវ វា គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘លាមកតោ វា ចិន្តាបេន្តី’’តិ. តថេវ វទន្តាតិ ‘‘ឆន្ទាយ ឥត្ថន្នាមោ ឥទំ នាម ករោតី’’តិអាទីនិ វទន្តា. វុត្តន្តិ បាឡិយំ វុត្តំ. ‘‘ខិយ្យនកេ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១០៥) អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ.

អសម្មតស្សាតិ សង្ឃេន កម្មវាចាយ អសម្មតស្ស. កេវលំ ‘‘តវេសោ ភារោ’’តិ សង្ឃេន អារោបិតភារស្ស, ភិក្ខូនំ វា ផាសុវិហារត្ថាយ សយមេវ ភារំ វហន្តស្ស, យត្រ វា ទ្វេ តយោ ភិក្ខូ វិហរន្តិ, តត្រ តាទិសំ កម្មំ ករោន្តស្សាតិ អធិប្បាយោ. យស្ស កស្សចីតិ ឧបសម្បន្នស្ស វា អនុបសម្បន្នស្ស វា យស្ស កស្សចិ. អនុបសម្បន្នស្ស បន សម្មតស្ស វា អសម្មតស្ស វាតិ ឯត្ថ បន (បាចិ. អដ្ឋ. ១០៦) កិញ្ចាបិ អនុបសម្បន្នស្ស តេរស សម្មតិយោ ទាតុំ ន វដ្ដន្តិ, តថាបិ យោ ឧបសម្បន្នកាលេ លទ្ធសម្មុតិកោ បច្ឆា អនុបសម្បន្នភាវេ ឋិតោ, តំ សន្ធាយ ‘‘សម្មតស្ស វា’’តិ វុត្តំ. យស្ស បន ព្យត្តស្ស សាមណេរស្ស កេវលំ សង្ឃេន វា សម្មតេន វា ភិក្ខុនា ‘‘ត្វំ ឥទំ កម្មំ ករោហី’’តិ ភារោ កតោ, តំ សន្ធាយ ‘‘អសម្មតស្ស វា’’តិ វុត្តំ. យស្មា ឧជ្ឈាបនញ្ច ខិយ្យនញ្ច មុសាវាទវសេន បវត្តំ, តស្មា អាទិកម្មិកស្ស ឥមិនាវ អនាបត្តិ, មុសាវាទេន បន អាបត្តិយេវាតិ គហេតព្ពំ.

ឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា

មញ្ចំ វាតិ មសារកោ, ពុន្ទិកាពទ្ធោ, កុឡីរបាទកោ, អាហច្ចបាទកោតិ ឥមេសុ ចតូសុ យំ កញ្ចិ មញ្ចំ វា. បីឋំ វាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ភិសិំ វាតិ ឧណ្ណភិសិ, ចោឡភិសិ, វាកភិសិ, តិណភិសិ, បណ្ណភិសីតិ ឥមាសុ បញ្ចសុ ភិសីសុ យំ កញ្ចិ ភិសិំ វា. តេនាហ ‘‘មញ្ចាទីសូ’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘មញ្ចសង្ខេបេនា’’តិ ឥមិនា បីឋសង្ខេបំ បដិក្ខិបតិ. កប្បិយចម្មេនាតិ មិគាជេឡកចម្មេន. ឯត្ថ បន មិគចម្មេ ឯណិមិគោ, វាតមិគោ, បសទមិគោ, កុរុង្គមិគោ, មិគមាតុកោ, រោហិតមិគោតិ ឯតេសំយេវ ចម្មានិ វដ្ដន្តិ, អញ្ញេសំ បន –

មក្កដោ កាឡសីហោ ច, សរភោ កទលីមិគោ;

យេ ច វាឡមិគា កេចិ, តេសំ ចម្មំ ន វដ្ដតីតិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ២៥៩);

តត្ថ វាឡមិគាតិ សីហព្យគ្ឃអច្ឆតរច្ឆា. ន កេវលញ្ច ឯតេយេវ, យេសំ បន ចម្មំ វដ្ដតីតិ វុត្តំ, តេ ឋបេត្វា អវសេសា អន្តមសោ គោមហិំសសសពិឡារាទយោបិ សព្ពេ ឥមស្មិំ អត្ថេ ‘‘វាឡមិគា’’ត្វេវ វេទិតព្ពា. ឯតេសញ្ហិ សព្ពេសំ ចម្មំ ន វដ្ដតិ. តាលីសបត្តន្តិ សុទ្ធំ តមាលបត្តំ, អញ្ញេន មិស្សំ បន វដ្ដតិ. តិណវាកចោឡេសុ អកប្បិយំ នាម នត្ថិ. កិំ បនេត្ថ ពិព្ពោហនេ វិយ និសីទិតុញ្ច និបជ្ជិតុញ្ច ន វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. ន កេវលញ្ចេទមេវាតិ អាហ ‘‘បមាណបរិច្ឆេទោបិ ចេត្ថ នត្ថី’’តិ, ‘‘ឯត្តកមេវ កាតព្ព’’ន្តិ ភិសិយា បមាណនិយមោបិ នត្ថីតិ អត្ថោ. មញ្ចភិសិបីឋភិសិភូមត្ថរណភិសិចង្កមនភិសិបាទបុញ្ឆនភិសីតិ ឯតាសំ បន អនុរូបតោ សល្លក្ខេត្វា អត្តនោ រុចិវសេន បមាណំ កាតព្ពំ. អន្តោ សំវេល្លិត្វា ពទ្ធន្តិ យថា វេមជ្ឈំ សំខិត្តំ ហោតិ, ឯវំ មជ្ឈេ សុដ្ឋុ វេឋេត្វា ពទ្ធំ.

យេ អដ្ឋ មាសាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អវស្សិកសង្កេតា’’តិ ឯតស្សេវ វិវរណំ ‘‘វស្សានមាសាតិ ឯវំ អបញ្ញាតា’’តិ, អប្បតិតា អប្បសិទ្ធាតិ អត្ថោ. ‘‘អសញ្ញិតា’’តិបិ បាឋោ, តត្ថ អវិញ្ញាតាតិ អត្ថោ. អដ្ឋ មាសាតិ ចត្តារោ ហេមន្តិកា, ចត្តារោ គិម្ហិកា មាសាតិ អដ្ឋ មាសា. ឱវស្សកមណ្ឌបេតិ សាខាមណ្ឌបបទរមណ្ឌបានំ យត្ថ កត្ថចិ ឱវស្សកេ មណ្ឌបេ. យត្ថាតិ យេសុ ជនបទេសុ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ជនបទេសុ. កាកាទីនំ និពទ្ធវាសរុក្ខមូលេតិ យត្ថ ធុវនិវាសេន កាកា វា កុលាលា វា អញ្ញេ វា សកុន្តា កុលាវកេ កត្វា វសន្តិ, តាទិសស្ស កាកាទីនំ និពទ្ធវាសស្ស យស្ស កស្សចិ រុក្ខស្ស ហេដ្ឋា. យត្ថ បន គោចរប្បសុតា សកុន្តា វិស្សមិត្វា គច្ឆន្តិ, តស្ស រុក្ខស្ស មូលេ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ. ‘‘កទាចិបី’’តិ ឥមិនា ន កេវលំ វស្សិកសង្កេតេយេវាតិ ទស្សេតិ. យត្ថាតិ យស្មិំ បទេសេ. យទាតិ យស្មិំ កាលេ.

សោតិ យស្សត្ថាយ សន្ថតោ, សោ. បកតិសន្ថតេតិ បកតិយាវ សន្ថតេ, យំ នេវត្តនា សន្ថតំ, ន បរេន សន្ថរាបិតំ, តស្មិន្តិ វុត្តំ ហោតិ. លជ្ជី ហោតីតិ លជ្ជនសីលោ ហោតិ, បរិក្ខារវិនាសនេ ភីតោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អត្តនោ បលិពោធំ វិយ មញ្ញតី’’តិ, ឥមិនា អលជ្ជិំ អាបុច្ឆិត្វា គន្តុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. និរបេក្ខោតិ ‘‘អាគន្ត្វា ឧទ្ធរិស្សាមី’’តិ អបេក្ខារហិតោ, ឥមិនា សាបេក្ខោ ចេ គច្ឆតិ, អនាបត្តីតិ ទស្សេតិ. តេនេវ ហិ អនាបត្តិវារេ ‘‘ឱតាបេន្តោ គច្ឆតី’’តិ (បាចិ. ១១៣) វុត្តំ. អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តោតិ តំ មគ្គំ អតិក្កមិត្វា អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តោ. លេឌ្ឌុបាតូបចារតោ ពហិ ឋិតត្តា ‘‘បាទុទ្ធារេន ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តស្ស បឋមបាទុទ្ធារេ ទុក្កដំ, ទុតិយបាទុទ្ធារេ បាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ.

តិកបាចិត្តិយំ សង្ឃិកេ សង្ឃិកសញ្ញិវេមតិកបុគ្គលិកសញ្ញីនំ វសេន. ឥមិនាវ នយេន តិកទុក្កដម្បិ វេទិតព្ពំ. ចិមិលិកាទីនំ អត្ថោ ទុតិយសិក្ខាបទេ ទស្សិតោវ. បាទបុញ្ឆនី (បាចិ. អដ្ឋ. ១១២) នាម រជ្ជុកេហិ វា បិលោតិកាហិ វា បាទបុញ្ឆនត្ថំ កតា. ផលកបីឋំ នាម ផលកមយំ បីឋំ. ន កេវលំ ចិមិលិកាទីនិយេវ អជ្ឈោកាសេ ឋបេត្វា គច្ឆន្តស្ស ទុក្កដន្តិ អាហ ‘‘យំ វា បនា’’តិអាទិ. យំ កិញ្ចិ ទារុភណ្ឌំ, យំ កិញ្ចិ មត្តិកាភណ្ឌន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អន្តមសោ បត្តាធារកម្បី’’តិ ឥមិនា តាលវណ្ដពីជនិបត្តបានីយឧឡឧង្កបានីយសង្ខាទីសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សេតិ.

អរញ្ញេ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១០) បណ្ណកុដីសុ វសន្តានំ សីលសម្បទាយ បសន្នចិត្តា មនុស្សា មញ្ចបីឋាទីនិ ទេន្តិ ‘‘សង្ឃិកបរិភោគេន បរិភុញ្ជថា’’តិ, តត្ថ កិំ កាតព្ពន្តិ អាហ ‘‘អារញ្ញកេន បនា’’តិអាទិ. តត្ថ អសតិ អនោវស្សកេតិ បព្ភារាទិអនោវស្សកដ្ឋានេ អសតិ. ឥទញ្ច លក្ខណវចនំ ‘‘សភាគានំ អភាវេ’’តិ ច ឥច្ឆិតព្ពត្តា. អារញ្ញកេន ហិ ភិក្ខុនា តត្ថ វសិត្វា អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តេន សាមន្តវិហារេ ភិក្ខូនំ បេសេត្វា គន្តព្ពំ. សភាគានំ អភាវេ អនោវស្សកេ និក្ខិបិត្វា គន្តព្ពំ. អនោវស្សកេ អសតិ រុក្ខេ លគ្គេត្វា គន្តព្ពំ.

ន កេវលំ ឥទំយេវ កត្វា គន្តុំ វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘យថា វា’’តិអាទិ. យថា វា ឧបចិកាហិ ន ខជ្ជតីតិ យថា ឋបិតេ ឧបចិកាហិ សេនាសនំ ន ខជ្ជតិ, ឯវំ តថា បាសាណានំ ឧបរិ ឋបនំ កត្វាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ចតូសុ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៦) បាសាណេសុ មញ្ចំ ឋបេត្វា មញ្ចេ អវសេសមញ្ចបីឋានិ អារោបេត្វា ឧបរិ ភិសិអាទិកំ រាសិំ កត្វា ទារុភណ្ឌំ មត្តិកាភណ្ឌំ បដិសាមេត្វា គមិកវត្តំ បូរេត្វា គន្តព្ពន្តិ.

អព្ភោកាសិកេនាបិ ‘‘អហំ ឧក្កដ្ឋអព្ភោកាសិកោ’’តិ ចីវរកុដិម្បិ អកត្វា អសមយេ អជ្ឈោកាសេ បញ្ញបេត្វា និសីទិតុំ វា និបជ្ជិតុំ វា ន វដ្ដតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អព្ភោកាសិកេនា’’តិអាទិ. សចេ បន ចតុគ្គុណេនបិ ចីវរេន កតកុដិ អតេមេន្តំ រក្ខិតុំ នេវ សក្កោតិ, សត្តាហវទ្ទលិកាទីនិ ភវន្តិ, ភិក្ខុនោ កាយានុគតិកត្តា វដ្ដតិ. រុក្ខមូលិកស្សាបិ ឯសេវ នយោ.

យស្មិំ វិស្សាសគ្គាហោ រុហតិ, តស្ស សន្តកំ អត្តនោ បុគ្គលិកមិវ ហោតីតិ អាហ ‘‘វិស្សាសិកបុគ្គលិកេ’’តិ. យស្មិំ បន វិស្សាសោ ន រុហតិ, តស្ស សន្តកេ ទុក្កដមេវ. អមនុស្សោតិ យក្ខោ វា បេតោ វា. បលិពុទ្ធំ ហោតីតិ ឧបទ្ទុតំ ហោតិ.

បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា

យំ កិញ្ចិ ចម្មន្តិ កប្បិយាកប្បិយំ យំ កិញ្ចិ ចម្មំ. ននុ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, មហាចម្មានិ ធារេតព្ពានិ សីហចម្មំ ព្យគ្ឃចម្មំ ទីបិចម្មំ, យោ ធារេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ២៥៥) ខន្ធកេ សីហចម្មាទីនំ បដិក្ខេបោ កតោតិ អាហ ‘‘សីហចម្មាទីនញ្ហី’’តិអាទិ. បរិហរណេយេវ បដិក្ខេបោតិ អត្តនោ សន្តកំ កត្វា តំ តំ វិហារំ ហរិត្វា មញ្ចបីឋាទីសុ អត្ថរិត្វា បរិភោគេយេវ បដិក្ខេបោ, សេនាសនសន្តកំ កត្វា ភូមត្ថរណវសេន បន បរិភោគេ នេវត្ថិ ទោសោ. តេនាហ ‘‘សេនាសនបរិភោគេ បន អកប្បិយចម្មំ នាម នត្ថី’’តិ. បាវារេន្តិ សញ្ឆាទេន្តិ សរីរំ ឯតេនាតិ បាវារោ. កោជវោតិ ឧទ្ទលោមិឯកន្តលោមិអាទិកោជវត្ថរណំ. សេសន្តិ ភិសិ និសីទនំ តិណសន្ថារោ បណ្ណសន្ថារោតិ អវសិដ្ឋំ សេនាសនំ. តត្ថ ភិសីតិ មញ្ចកភិសិ វា បីឋកភិសិ វា. និសីទនន្តិ សទសំ វេទិតព្ពំ. តិណសន្ថារោតិ យេសំ កេសញ្ចិ តិណានំ សន្ថារោ. ឯស នយោ បណ្ណសន្ថារេ. ឯត្ថ ច ភិសិ ហេដ្ឋា វុត្តត្តា បាកដា. និសីទនំ និសីទនសិក្ខាបទេនេវ (បាចិ. ៥៣១ អាទយោ) បាកដំ. តិណសន្ថារបណ្ណសន្ថារានិ បន លោកបសិទ្ធានិយេវ. តេនេវាហ ‘‘បាកដមេវា’’តិ.

នេវ ឧទ្ធរេយ្យ, ន ឧទ្ធរាបេយ្យាតិ អត្តនា វា ឧទ្ធរិត្វា បតិរូបេ ឋានេ ន ឋបេយ្យ, បរេន វា តថា ន ការេយ្យ. តេនាហ ‘‘យថា ឋបិត’’ន្តិអាទិ. តំ ឋបេន្តេន ច ‘‘ចតូសុ បាសាណេសូ’’តិអាទិនា (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៦) បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ អន្តោគេហេ អនោវស្សកេ និក្ខិបិតព្ពំ. សចេ បន សេនាសនំ ឱវស្សតិ, ឆទនត្ថញ្ច តិណំ វា ឥដ្ឋកា វា អានីតា ហោន្តិ. សចេ ឧស្សហតិ, ឆាទេតព្ពំ. នោ ចេ សក្កោតិ, យោ ឱកាសោ អនោវស្សកោ, តត្ថ និក្ខិបិតព្ពំ. សចេ សព្ពម្បិ ឱវស្សតិ, ឧស្សហន្តេន អន្តោគាមេ ឧបាសកានំ ឃរេ ឋបេតព្ពំ. សចេ តេបិ ‘‘សង្ឃិកំ នាម, ភន្តេ, ភារិយំ, អគ្គិទាហាទីនំ ភាយាមា’’តិ ន សម្បដិច្ឆន្តិ, អជ្ឈោកាសេ បាសាណានំ ឧបរិ មញ្ចំ ឋបេត្វា សេសំ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ និក្ខិបិត្វា តិណេហិ ច បណ្ណេហិ ច បដិច្ឆាទេតព្ពំ. យញ្ហិ តត្ថ អង្គមត្តម្បិ អវសិស្សតិ, តំ អញ្ញេសំ តត្ថ អាគតានំ ភិក្ខូនំ ឧបការំ ភវិស្សតីតិ. ឧបចារន្តិ សព្ពបច្ឆិមសេនាសនតោ ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតា.

អយមេត្ថ អាបុច្ឆិតព្ពានាបុច្ឆិតព្ពវិនិច្ឆយោ – (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៨) យា តាវ ភូមិយំ ទីឃសាលា វា បណ្ណសាលា វា ហោតិ, យំ វា រុក្ខត្ថម្ភេសុ កតគេហំ ឧបចិកានំ ឧដ្ឋានដ្ឋានំ ហោតិ, តតោ បក្កមន្តេន អាបុច្ឆិត្វាវ បក្កមិតព្ពំ. តស្មិញ្ហិ កតិបយានិ ទិវសានិ អជគ្គិយមានេ វម្មិកាវ សន្តិដ្ឋន្តិ. យំ បន បាសាណបិដ្ឋិយំ វា បាសាណត្ថម្ភេសុ វា កតសេនាសនំ សិលុច្ចយលេណំ វា សុធាលិត្តសេនាសនំ វា, យត្ថ ឧបចិកាសង្កា នត្ថិ, តតោ បក្កមន្តស្ស អាបុច្ឆិត្វាបិ អនាបុច្ឆិត្វាបិ គន្តុំ វដ្ដតិ. តេនាហ ‘‘យត្ថ បនា’’តិអាទិ. សចេ តាទិសេបិ សេនាសនេ ឯកេន បស្សេន ឧបចិកា អារោហន្តិ, អាបុច្ឆិត្វាវ គន្តព្ពំ. អាបុច្ឆនំ បន វត្តន្តិ អាបុច្ឆនំ គមិកវត្តំ. ឥទញ្ច ឥតិកត្តព្ពតាទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន បន វត្តភេទទុក្កដន្តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.១១៨) ទស្សនត្ថំ. កេចិ បន ‘‘ទុក្កដន្តិ ទស្សនត្ថ’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ វត្តក្ខន្ធកដ្ឋកថាយ ‘‘យំ បាសាណបិដ្ឋិយំ វា បាសាណត្ថម្ភេសុ វា កតសេនាសនំ, យត្ថ ឧបចិកានារោហន្តិ, តំ អនាបុច្ឆន្តស្សាបិ អនាបត្តី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣៦០) វុត្តត្តា. អាបុច្ឆន្តេន បន ភិក្ខុម្ហិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៦) សតិ ភិក្ខុ អាបុច្ឆិតព្ពោ, តស្មិំ អសតិ សាមណេរោ, តស្មិំ អសតិ អារាមិកោ, តស្មិម្បិ អសតិ យេន វិហារោ ការាបិតោ, សោ វិហារសាមិកោ, តស្ស វា កុលេ យោ កោចិ អាបុច្ឆិតព្ពោ.

‘‘ឧបចារេ’’តិ ឯតស្សេវ វិវរណំ ‘‘ពហិ អាសន្នេ’’តិ, វិហារស្ស ពហិ អាសន្នដ្ឋានេតិ អត្ថោ. ឧបដ្ឋានសាលាយ វាតិ ភោជនសាលាយំ វា. ទុក្កដមេវាតិ វុត្តប្បការញ្ហិ ទសវិធំ សេយ្យំ អន្តោគព្ភាទិម្ហិ គុត្តដ្ឋានេ បញ្ញបេត្វា គច្ឆន្តស្ស យស្មា សេយ្យាបិ សេនាសនម្បិ ឧបចិកាហិ បលុជ្ជតិ, វម្មិករាសិយេវ ហោតិ, តស្មា បាចិត្តិយំ វុត្តំ. ពហិ បន ឧបដ្ឋានសាលាទីសុ បញ្ញបេត្វា គច្ឆន្តស្ស សេយ្យាមត្តមេវ នស្សេយ្យ ឋានស្ស អគុត្តតាយ, ន សេនាសនំ, តស្មា ឯត្ថ ទុក្កដំ វុត្តំ. មញ្ចបីឋំ បន យស្មា ន សក្កា សហសា ឧបចិកាហិ ខាយិតុំ, តស្មា តំ វិហារេបិ សន្ថរិត្វា គច្ឆន្តស្ស ទុក្កដំ វុត្តំ. វិហារូបចារេ បន តំ វិហារចារិកំ អាហិណ្ឌន្តា ទិស្វាវ បដិសាមេន្តិ.

ឧទ្ធរណានិ កត្វាតិ ឯត្ថ ឧទ្ធរិត្វា គច្ឆន្តេន មញ្ចបីឋកវានំ សព្ពំ អបនេត្វា (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៨) សំហរិត្វា ចីវរវំសេ លគ្គេត្វា គន្តព្ពំ. បច្ឆា អាគន្ត្វា វសនកភិក្ខុនាបិ បុន មញ្ចបីឋំ វា បញ្ញបេត្វា សយិត្វា គច្ឆន្តេន តថេវ កាតព្ពំ. អន្តោកុដ្ដតោ សេយ្យំ ពហិកុដ្ដេ បញ្ញបេត្វា វសន្តេន គមនកាលេ បុន គហិតដ្ឋានេយេវ បដិសាមេតព្ពំ. ឧបរិបាសាទតោ ឱរោបេត្វា ហេដ្ឋាបាសាទេ វសន្តស្សាបិ ឯសេវ នយោ. រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានេសុ មញ្ចបីឋំ បញ្ញបេត្វាបិ គមនកាលេ បុន គហិតដ្ឋានេយេវ ឋបេតព្ពំ. ឧទ្ធរាបេត្វា គមនេបិ ឯសេវ នយោ. អាបុច្ឆិត្វា គច្ឆន្តេន បន ‘‘ភិក្ខុម្ហិ សតិ ភិក្ខុ អាបុច្ឆិតព្ពោ’’តិអាទិនា (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៦) ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អាបុច្ឆិត្វា គន្តព្ពំ.

ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘ជាន’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អនុដ្ឋាបនីយោ ‘អយ’ន្តិ ជានន្តោ’’តិ អយំ វិសេសោ កុតោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘តេនេវស្សា’’តិអាទិ. ននុ បទភាជនេបិ វុឌ្ឍភាវាទិជាននមេវ វុត្តំ, ន តុ អនុដ្ឋាបនីយភាវន្តិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ ‘‘វុឌ្ឍោ ហី’’តិអាទិ. ពហូបការតន្តិ ‘‘ភណ្ឌាគារិកត្តាទិពហុឧបការភាវំ’’. ន កេវលំ ឥទមេវាតិ អាហ ‘‘គុណវិសិដ្ឋតញ្ចា’’តិអាទិ, តេន ពហូបការត្តេបិ គុណវិសិដ្ឋត្តាភាវេ, គុណវិសិដ្ឋត្តេបិ ពហូបការត្តាភាវេ ទាតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ‘‘ភណ្ឌាគារិកស្ស ពហូបការតំ, ធម្មកថិកាទីនំ គុណវិសិដ្ឋតញ្ច សល្លក្ខេត្វា’’តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.១១៩-១២១) កេចិ. ធុវវាសត្ថាយាតិ និច្ចវាសត្ថាយ. សម្មន្និត្វាតិ អបលោកនេន កម្មេន សម្មន្និត្វា. កាមញ្ចេត្ថ គិលានស្សាបិ សង្ឃោយេវ អនុច្ឆវិកំ សេនាសនំ ទេតិ, គិលានោ បន អបលោកេត្វា សង្ឃេន អទិន្នសេនាសនោបិ ន បីឡេតព្ពោ អនុកម្បិតព្ពោតិ ទស្សេតុំ វិសុំ វុត្តោ.

សមន្តា ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោតិ មជ្ឈេ បញ្ញត្តំ មញ្ចបីឋំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯកបស្សេន ចេ បហោនកទិសា ទិស្សតិ, តតោ គហេតព្ពំ. បាទធោវនបាសាណតោតិ ទ្វារេ និក្ខិត្តបាទធោវនបាសាណតោ. និសីទន្តស្ស វា និបជ្ជន្តស្ស វា បាចិត្តិយន្តិ ឯត្ថ និសីទនមត្តេន, និបជ្ជនមត្តេនេវ វា បាចិត្តិយំ. បុនប្បុនំ ករោន្តស្សាតិ ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ និសីទតោ វា និបជ្ជតោ វា.

សង្ឃិកេ សង្ឃិកសញ្ញិវេមតិកបុគ្គលិកសញ្ញីនំ វសេន តិកបាចិត្តិយំ វេទិតព្ពំ. តិកទុក្កដំ បន បុគ្គលិកេ សង្ឃិកសញ្ញិវេមតិកអញ្ញបុគ្គលិកសញ្ញីនំ វសេន. វិហារស្ស ឧបចារេតិ តស្ស ពហិ អាសន្នប្បទេសេ.

អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. និក្កឌ្ឍនសិក្ខាបទវណ្ណនា

អនេកកោដ្ឋកានីតិ អនេកទ្វារកោដ្ឋកានិ. ‘‘និក្ខមាតិ វចនំ សុត្វា អត្តនោ រុចិយា ចេ និក្ខមតិ, អនាបត្តី’’តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ១២៦) វទន្តិ.

តស្ស បរិក្ខារនិក្កឌ្ឍនេតិ តស្ស សន្តកំ យំ កិញ្ចិ បត្តចីវរបរិស្សាវនធម្មករណមញ្ចបីឋភិសិពិព្ពោហនាទិភេទំ អន្តមសោ រជនឆល្លិបិ អត្ថិ, តស្ស បរិក្ខារស្ស និក្កឌ្ឍនេ. តញ្ចាតិ ទុក្កដំ បរាមសតិ. និក្កឌ្ឍាបនេបិ ឯសេវ នយោ. គាឡ្ហំ ពន្ធិត្វា ឋបិតេសុ បន ឯកាវ អាបត្តិ.

ភណ្ឌនការកកលហការកមេវ សកលសង្ឃារាមតោ និក្កឌ្ឍិតុំ លភតិ. សោ ហិ បក្ខំ លភិត្វា សង្ឃម្បិ ភិន្ទេយ្យ. អលជ្ជិអាទយោ បន អត្តនោ វសនដ្ឋានតោយេវ និក្កឌ្ឍិតព្ពា. សកលសង្ឃារាមតោ និក្កឌ្ឍិតុំ ន វដ្ដតិ. តេនាហ ‘‘សកលសង្ឃារាមតោបី’’តិអាទិ.

និក្កឌ្ឍនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. វេហាសកុដិសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឧបរិវេហាសកុដិយាតិ ឧបរិមតលេ អសន្ថតបទរាយ កុដិយា. តេនាហ ‘‘ឧបរិ អច្ឆន្នតលាយា’’តិអាទិ. យា ហិ កាចិ ឧបរិ អច្ឆន្នតលា ទ្វិភូមិកកុដិកា វា តិភូមិកាទិកុដិកា វា, សា ‘‘វេហាសកុដី’’តិ វុច្ចតិ. ឥទញ្ហិ វេហាសកុដិលក្ខណំ. យទិ ឯវំ កស្មា បទភាជនេ ‘‘មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស អសីសឃដ្ដា’’តិ (បាចិ. ១៣១) វុត្តន្តិ អាហ ‘‘បទភាជនេ បនា’’តិអាទិ. ឥធ អធិប្បេតំ កុដិំ ទស្សេតុន្តិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ អធិប្បេតំ វេហាសកុដិំ ទស្សេតុំ. មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្សាតិ បមាណមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស. សព្ពហេដ្ឋិមាហិ តុលាហិ សីសំ ន ឃដ្ដេតីតិ អសីសឃដ្ដា. អង្គេ វិជ្ឈិត្វាតិ អដនិយោ វិជ្ឈិត្វា. បវេសិតបាទកន្តិ បវេសិតបាទសិខំ. តស្មាតិ ‘‘ភូមត្ថេ វា’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ ការណភាវេន បច្ចាមសតិ. យស្មា អាហច្ចបាទកាទីសុ យថាវុត្តោ អត្ថោ ហោតិ, តស្មាតិ វុត្តំ ហោតិ.

សហសាតិ អភិភវិត្វា អជ្ឈោត្ថរិត្វា. អវេហាសកុដិកាយាតិ ភូមិយំ កតបណ្ណសាលាទីសុ, តត្ថ អនាបត្តិ. ន ហិ សក្កា តត្ថ បរស្ស បីឡា កាតុំ. សីសឃដ្ដាយាតិ យា សីសំ ឃដ្ដា ហោតិ, តត្ថាបិ អនាបត្តិ. ន ហិ សក្កា តត្ថ ហេដ្ឋាបាសាទេ អនោណតេន វិចរិតុំ, តស្មា អសញ្ចរណដ្ឋានត្តា បរបីឡា ន ភវិស្សតិ. ឧបរិតលំ វា បទរសញ្ចិតន្តិ ឧបរិមតលំ ទារុផលកេហិ ឃនសន្ថតំ. កិញ្ចិ គណ្ហាតិ វាតិ ឧបរិ នាគទន្តកាទីសុ លគ្គិតំ ចីវរាទិំ យំ កិញ្ចិ គណ្ហាតិ វា. លគ្គតិ វាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បដិបក្ខភូតា អាណិ បដាណិ. យស្សា ទិន្នាយ និសីទន្តេបិ បាទា ន និបតន្តិ, ឯវំភូតា អាណិ មញ្ចបីឋានំ បាទសិខាសុ ទិន្នា ហោតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បាទសីសាន’’ន្តិអាទិ.

វេហាសកុដិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. មហល្លកវិហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

បិដ្ឋសង្ឃាដស្សាតិ ទ្វារពន្ធស្ស. សាមន្តា អឌ្ឍតេយ្យហត្ថោ បទេសោតិ យស្ស (បាចិ. អដ្ឋ. ១៣៥) វេមជ្ឈេ ទ្វារំ ហោតិ, ឧបរិភាគេ ច ឧច្ចា ភិត្តិ, តស្ស តីសុ ទិសាសុ សាមន្តា អឌ្ឍតេយ្យហត្ថោ បទេសោ. ខុទ្ទកស្ស បន វិហារស្ស ទ្វីសុ ទិសាសុ. តត្រាបិ យំ ភិត្តិំ វិវរិយមានំ កវាដំ អាហនតិ, សា អបរិបុណ្ណូបចារាបិ ហោតិ. សចេ បន ទ្វារស្ស អធោភាគេបិ លេបោកាសោ អត្ថិ, តម្បិ លិម្បិតុំ វដ្ដតិ. អគ្គឡដ្ឋបនាយាតិ ឯត្ថ អគ្គឡសទ្ទេន តំសម្ពន្ធតោ ទ្វារផលកសហិតំ ទ្វារពន្ធនំ អធិប្បេតំ. តេនាហ ‘‘សកវាដកស្សា’’តិអាទិ. ‘‘និច្ចលភាវត្ថាយា’’តិ ឥមិនា តញ្ច ខោ ឋបនំ ឥធ និច្ចលភាវេនាតិ ទស្សេតិ. កោ បនេត្ថ អធិប្បាយោតិ អាហ ‘‘កវាដញ្ហី’’តិអាទិ. កម្បតីតិ ចលតិ. យាវ ទ្វារកោសា អគ្គឡដ្ឋបនាយ បុនប្បុនំ លិម្បិតព្ពោ វា លេបាបេតព្ពោ វាតិ អគ្គឡដ្ឋបនត្ថាយ យាវ ទ្វារកោសា បុនប្បុនំ អត្តនា លិម្បិតព្ពោ វា, បរេហិ លេបាបេតព្ពោ វាតិ អត្ថោ.

ននុ ចាយមត្ថោ នេវ មាតិកាយំ, ន បទភាជនេ វុត្តោ, អថ កុតោ ទដ្ឋព្ពោតិ អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. កិញ្ចាបីតិ យទិបិ. អដ្ឋុប្បត្តិយន្តិ សិក្ខាបទស្ស និទានេ. អធិការតោតិ អនុវត្តនតោ. អាលោកំ សន្ធេតិ បិធេតីតិ អាលោកសន្ធិ. តេនាហ ‘‘អាលោកសន្ធីតិ វាតបានកវាដកា វុច្ចន្តី’’តិ. តត្ថ វាតបានកវាដកាតិ វាតបានផលកា. អនុញ្ញាតប្បទេសតោ បន អញ្ញត្ថ បុនប្បុនំ វិលិម្បិតុំ វា វិលិម្បាបេតុំ វា ន វដ្ដតិ. ‘‘មត្តិកាយ កត្តព្ពកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា បុន ចតុត្ថលេបេ ទិន្នេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.១៣៥) កេចិ. ‘‘បុនប្បុនំ លេបទានស្ស វុត្តប្បមាណតោ អញ្ញត្ថ បដិក្ខិត្តមត្តំ ឋបេត្វា បាចិត្តិយស្ស អវុត្តត្តា ទុក្កដ’’ន្តិ អបរេ.

អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ សំវិធាតព្ពំ. អប្បហរិតេតិ ឯត្ថ អប្បសទ្ទោ ‘‘អប្បិច្ឆោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៥២, ៣៣៦; សំ. និ. ២.១៤៨) វិយ អភាវត្ថោតិ អាហ ‘‘អហរិតេ’’តិ. សាលិវីហិអាទិ (សារត្ថ. ដី. ២.៣០) បុព្ពណ្ណំ ‘‘បុរក្ខតំ សស្សផល’’ន្តិ កត្វា, តព្ពិបរិយាយតោ មុគ្គមាសាទិ អបរណ្ណំ. វុត្តន្តិ វបិតំ. ‘‘តស្មិំ ឋត្វា អធិដ្ឋហន្តោ ទុក្កដំ អាបជ្ជតី’’តិ ឥមិនា យស្មិំ បទេសេ សមន្តា វុត្តប្បមាណេ បរិច្ឆេទេ បុព្ពណ្ណាទីនិ ន សន្តិ, តត្ថ វិហារោ ការេតព្ពោ. យត្ថ បន សន្តិ, តត្ថ ការាបេតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. តថេវាតិ មុខវដ្ដិអន្តេន. តស្មិំ ឋាតព្ពំ បតន្តស្ស វិហារស្ស អបតនោកាសត្តា, តស្ស ភិក្ខុនោ ឧបរិ ន បតេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. យថាបរិច្ឆិន្នស្ស បន ឱកាសស្ស អព្ភន្តរំ វិហារស្ស បតន្តស្ស ឱកាសោ ហោតីតិ អប្បហរិតេបិ តស្មិំ ឋត្វា អធិដ្ឋាតុំ ន លភតិ. តេនាហ ‘‘តស្ស អន្តោ អហរិតេបិ ឋាតុំ ន លភតី’’តិ.

តតោ ចេ ឧត្តរីតិ តិណ្ណំ មគ្គានំ វា បរិយាយានំ វា ឧបរិ ចតុត្ថេ មគ្គេ វា បរិយាយេ វាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘មគ្គេន ឆាទិយមានេ’’តិអាទិ. តត្ថ មគ្គេន ឆាទិយមានេតិ អបរិក្ខិបិត្វា ឧជុកមេវ ឆាទិយមានេ. បរិយាយេនាតិ បរិក្ខេបេន. តត្ថ មគ្គេន ឆាទនំ ឥដ្ឋកសិលាសុធាហិ លព្ភតិ, បរិយាយេន ឆាទនំ តិណបណ្ណេហីតិ អាហ ‘‘ឥដ្ឋកសិលាសុធាហី’’តិអាទិ. តស្មា យថា ឥច្ឆតិ, តថា ទ្វេ មគ្គេ វា ទ្វេ បរិយាយេ វា អធិដ្ឋហិត្វា តតិយំ មគ្គំ វា បរិយាយំ វា ‘‘ឯវំ ឆាទេហី’’តិ អាណាបេត្វា បក្កមិតព្ពំ. សចេ ន បក្កមតិ, តុណ្ហីភាវេន ឋាតព្ពំ. សព្ពម្បិ ចេតំ ឆទនំ ឆទនូបរិ វេទិតព្ពំ. ឧបរូបរិឆន្នោ ហិ វិហារោ ចិរំ អនោវស្សកោ ហោតីតិ មញ្ញមានា ឯវំ ឆាទេន្តិ. តិណមុដ្ឋិគណនាយាតិ តិណករឡគណនាយ.

តិកបាចិត្តិយន្តិ អតិរេកទ្វត្តិបរិយាយេ អតិរេកសញ្ញិវេមតិកឩនកសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ. សេតវណ្ណាទិករណេតិ សេតវណ្ណកាឡវណ្ណគេរុកបរិកម្មមាលាកម្មលតាកម្មមករទន្តកបញ្ចបដិកានំ ករណេ. លេណគុហាតិណកុដិកាទីសូតិ ឯត្ថ លេណន្តិ ទ្វារពទ្ធំ. គុហាតិ កេវលា បព្ពតគុហា. តិណកុដិកា បាកដា ឯវ.

មហល្លកវិហារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឯកស្មិំ ឃដេ ឯកាវ អាបត្តីតិ ឯកស្មិំ ឧទកឃដេ ឯកាវ អាបត្តិ. ឯស នយោ សព្ពភាជនេសុ. វិច្ឆិន្ទន្តស្សាតិ ធារំ វិច្ឆិន្ទន្តស្ស. ឯកេកំ បក្ខិបន្តស្សាតិ ឯកេកំ តិណំ វា បណ្ណំ វា មត្តិកំ វា អញ្ញំ វា កដ្ឋគោមយាទិំ បក្ខិបន្តស្ស. បរិយាទានន្តិ ខយំ.

‘‘បទីបេ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.១៤០) បតិត្វា បដង្គាទិបាណកា មរិស្សន្តី’’តិ ជានន្តស្សាបិ កុសលចិត្តេន បទីបុជ្ជលនំ វិយ ‘‘សិញ្ចនេន បាណកា មរិស្សន្តី’’តិ បុព្ពភាគេ ជានន្តស្សាបិ ‘‘ឥទំ ជលំ សិញ្ចាមី’’តិ សិញ្ចន្តស្ស វធកចិត្តំ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘វិនា វធកចេតនាយា’’តិអាទិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘បណ្ណត្តិវជ្ជ’’ន្តិ ឥទម្បិ សមត្ថិតំ ហោតិ. តិចិត្តន្តិ កុសលាកុសលាព្យាកតវសេន តិចិត្តំ. តថា ហិ បណ្ណត្តិំ មទ្ទិត្វា សិញ្ចន្តស្ស វា សិញ្ចាបេន្តស្ស វា អកុសលចិត្តេន ហោតិ, ‘‘អាសនំ ធោវិស្សាមី’’តិ ចិត្តេន ធោវនត្ថំ សិញ្ចន្តស្ស វា សិញ្ចាបេន្តស្ស វា កុសលចិត្តេន ហោតិ, បណ្ណត្តិំ អជានតា អរហតា សិញ្ចនាទិករណេ អព្យាកតចិត្តេន ហោតីតិ កុសលាកុសលាព្យាកតចិត្តវសេន តិចិត្តំ ហោតិ.

សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភូតគាមវគ្គោ ទុតិយោ.