១. មុសាវាទវគ្គោ

១. មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

សម្បជានមុសាវាទេតិ ឯត្ថ មុសាតិ អភូតំ អតច្ឆំ វត្ថុ, វាទោតិ តស្ស ភូតតោ តច្ឆតោ វិញ្ញាបនំ, សម្បជានស្ស មុសាវាទោ សម្បជានមុសាវាទោ, តស្មិំ សម្បជានមុសាវាទេតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បុព្ពេ’’តិអាទិ. សោ ច បន មុសាវាទោ បុព្ពភាគក្ខណេ, តង្ខណេ ច វិជានន្តស្ស ហោតិ ‘‘បុព្ពេវស្ស ហោតិ ‘មុសា ភណិស្ស’ន្តិ, ភណន្តស្ស ហោតិ ‘មុសា ភណាមី’’’តិ (បាចិ. ៤) វុត្តត្តាតិ អាហ ‘‘បុព្ពេបិ ជានិត្វា វចនក្ខណេបិ ជានន្តស្សា’’តិ. ឯតញ្ហិ ទ្វយំ អង្គភូតំ, ឥតរំ បន ហោតុ វា, មា វា, អការណមេតំ. ននុ ចេតំ ភណនមេវ ញាយតីតិ អាហ ‘‘ភណនញ្ច នាមា’’តិអាទិ. អភូតស្សាតិ អតច្ឆស្ស.

ហត្ថកំ សក្យបុត្តន្តិ ឯត្ថ ហត្ថកោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ. សក្យានំ បុត្តោតិ សក្យបុត្តោ. ពុទ្ធកាលេ កិរ សក្យកុលតោ អសីតិ បុរិសសហស្សានិ បព្ពជិំសុ, តេសំ សោ អញ្ញតរោ. អវជានិត្វា បដិជាននាទិវត្ថុស្មិន្តិ ឯត្ថ អវជានិត្វា បដិជាននំ នាម តិត្ថិយេហិ សទ្ធិំ កថេន្តោ អត្តនោ វាទេ កញ្ចិ ទោសំ សល្លក្ខេន្តោ ‘‘នាយំ មម វាទោ’’តិ អវជានិត្វា បុន កថេន្តោ កថេន្តោ និទ្ទោសតំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘មមេវ អយំ វាទោ’’តិ បដិជានាតិ. អាទិសទ្ទេន បដិជានិត្វា អវជាននំ, អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណំ, សម្បជានមុសាភាសនំ, សង្កេតំ កត្វា វិសំវាទករណញ្ច សង្គណ្ហាតិ. ឥទានិ អាបត្តិភេទទស្សនត្ថំ ‘‘ឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនត្ថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

អនុបធារេត្វា សហសា ភណន្តស្សាតិ អវីមំសិត្វា វេគេន ទិដ្ឋម្បិ ‘‘អទិដ្ឋំ មេ’’តិអាទិនា ភណន្តស្ស. ‘‘អញ្ញំ ភណិស្សាមី’’តិ អញ្ញំ ភណន្តស្សាតិ យោ មន្ទត្តា មោមូហត្តា បក្ខលន្តោ ‘‘ចីវរ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘ចីរ’’ន្តិអាទីនិ ភណតិ, អយំ ‘‘អញ្ញំ ភណិស្សាមី’’តិ អញ្ញំ ភណតិ នាម. យោ បន សាមណេរេន ‘‘អបិ, ភន្តេ, មយ្ហំ ឧបជ្ឈាយំ បស្សិត្ថា’’តិ វុត្តោ កេឡិំ កុរុមានោ ‘‘តវ ឧបជ្ឈាយោ ទារុសកដំ យោជេត្វា គតោ ភវិស្សតី’’តិ វា សិង្គាលសទ្ទំ សុត្វា ‘‘កស្សាយំ សទ្ទោ’’តិ វុត្តោ ‘‘មាតុយា តេ យានេន គច្ឆន្តិយា កទ្ទមេ លគ្គចក្កំ ឧទ្ធរន្តានំ អយំ សទ្ទោ’’តិ វា ឯវំ នេវ ទវា, ន រវា អញ្ញំ ភណតិ, សោ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិយេវ. អញ្ញា បូរណកថា នាម ហោតិ – ឯកោ គាមេ ថោកំ តេលំ លភិត្វា វិហារំ អាគតោ សាមណេរំ ភណតិ ‘‘ត្វំ អជ្ជ កុហិំ គតោ, គាមោ ឯកតេលោ អហោសី’’តិ វា, បច្ឆិកាយ ឋបិតំ បូវខណ្ឌំ លភិត្វា ‘‘អជ្ជ គាមេ បច្ឆិកាហិ បូវេ ចារេសុ’’ន្តិ វា, អយំ មុសាវាទោវ ហោតិ. វិសំវាទនបុរេក្ខារតាតិ វិសំ វាទេន្តិ ឯតេនាតិ វិសំវាទនំ, វញ្ចនាធិប្បាយវសប្បវត្តំ ចិត្តំ, តស្ស បុរេក្ខារតា វិសំវាទនបុរេក្ខារតា, វិសំវាទនចិត្តស្ស បុរតោ ករណន្តិ អត្ថោ.

មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឱមសវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឱមសវាទេតិ ខុំសនគរហណវចនេ. យស្មា បន តំ នេវ កណ្ណសុខំ, ន ហទយសុខំ, តស្មា តេន កណ្ណញ្ចេវ ហទយញ្ច វិជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘ឱវិជ្ឈនវចនេ’’តិ, ជាតិអាទីហិ ឃដេត្វា វចនេតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ជាតិនាមា’’តិអាទិ. តត្ថ ជាតិ នាម ព្រាហ្មណាទិ ឧក្កដ្ឋា ចេវ ចណ្ឌាលាទិ ហីនា ច ជាតិ. នាមំ នាម អវកណ្ណកាទិ ហីនញ្ចេវ ពុទ្ធរក្ខិតាទិ ឧក្កដ្ឋញ្ច នាមំ. គោត្តំ នាម កោសិយាទិ ហីនញ្ចេវ គោតមាទិ ឧក្កដ្ឋញ្ច គោត្តំ. កម្មំ នាម បុប្ផឆឌ្ឌកាទិ ហីនញ្ចេវ កសិវណិជ្ជាទិ ឧក្កដ្ឋញ្ច កម្មំ. សិប្បំ នាម នឡការាទិ ហីនញ្ចេវ មុទ្ទាគណនាទិ ឧក្កដ្ឋញ្ច សិប្បំ. អាពាធោ នាម សព្ពោបិ រោគោ ហីនោយេវ. អថ វា មធុមេហោ ឧក្កដ្ឋោ, សេសោ ហីនោតិ វេទិតព្ពោ. លិង្គំ នាម អតិទីឃាទិ ហីនញ្ចេវ នាតិទីឃាទិ ឧក្កដ្ឋញ្ច លិង្គំ. កិលេសោ នាម រាគាទិកោ សព្ពោបិ កិលេសោ. អាបត្តិ នាម សោតាបត្តាទិកា ឧក្កដ្ឋា ចេវ បារាជិកាទិ អនុក្កដ្ឋា ច អាបត្តិ. អក្កោសោ នាម ‘‘ឱដ្ឋោសី’’តិអាទិកោ ហីនោ ចេវ ‘‘បណ្ឌិតោសី’’តិអាទិកោ (បាចិ. ១៥) ឧក្កដ្ឋោ ច អក្កោសោ.

យថា តថាតិ បាឡិអាគតានាគតបទានំ យេន កេនចិ អាការេន. ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ ឋបេត្វា ភិក្ខុំ ភិក្ខុនិអាទយោ សព្ពេ សត្តា អនុបសម្បន្នដ្ឋានេ ឋិតាតិ អាហ ‘‘ឥធ ចា’’តិអាទិ. ទវកម្យតា នាម កេឡិហសាធិប្បាយតា. សព្ពត្ថាតិ ឧបសម្បន្នានុបសម្បន្នេសុ ចេវ បាឡិអាគតានាគតបទេសុ ចាតិ សព្ពត្ថ. អត្ថធម្មអនុសាសនិបុរេក្ខារានន្តិ ឯត្ថ ‘‘ចណ្ឌាលោសី’’តិអាទិកាយ បាឡិយា អត្ថំ វណ្ណេន្តោ អត្ថបុរេក្ខារោ នាម. បាឡិំ វាចេន្តោ ធម្មបុរេក្ខារោ នាម. អនុសិដ្ឋិយំ ឋត្វា ‘‘ឥទានិបិ ចណ្ឌាលោសិ, បាបំ មា អកាសិ. មា តមោតមបរាយណោ អហោសី’’តិអាទិនា (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៥) នយេន កថេន្តោ អនុសាសនិបុរេក្ខារោ នាមាតិ វេទិតព្ពោ.

ឱមសវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បេសុញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា

ភិក្ខុបេសុញ្ញេតិ បិសតីតិ បិសុណា, យាយ វាចាយ សមគ្គេ សត្តេ អវយវភូតេ វគ្គេ ភិន្នេ ករោតិ, សា វាចា បិសុណា, បិសុណា ឯវ បេសុញ្ញំ, តាយ វាចាយ សមន្នាគតោ បិសុណោ, តស្ស កម្មំ បេសុញ្ញំ, ភិក្ខុស្ស បេសុញ្ញំ ភិក្ខុបេសុញ្ញំ, តស្មិំ ភិក្ខុបេសុញ្ញេ, ភិក្ខុតោ សុត្វា ភិក្ខុនា, ភិក្ខុស្ស វា ឧបសំហដបេសុញ្ញេតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ជាតិអាទីហី’’តិអាទិ. តញ្ច ខោ ទ្វីហិ ការណេហិ ឧបសំហរតីតិ អាហ ‘‘ភិក្ខុនោ បិយកម្យតាយ វា’’តិអាទិ. តត្ថ ភិក្ខុនោ បិយកម្យតាយាតិ យស្ស តំ ភាសតិ, តស្ស ភិក្ខុនោ ‘‘ឯវមហំ ឯតស្ស បិយោ ភវិស្សាមី’’តិ អត្តនោ បិយភាវំ បត្ថយមានតាយ. ភេទាធិប្បាយេនាតិ ‘‘ឯវមយំ តេន សទ្ធិំ ភិជ្ជិស្សតី’’តិ បរស្ស បរេន ភេទំ ឥច្ឆន្តេន. អថ វា បិយសុញ្ញករណតោ បេសុញ្ញំ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៣៦) និរុត្តិនយេន, យាយ វាចាយ យស្ស តំ ភាសតិ, តស្ស ហទយេ អត្តនោ បិយភាវំ, បរស្ស ច សុញ្ញភាវំ ករោតិ, សា វាចា, ‘‘ភិក្ខុស្ស បេសុញ្ញំ ភិក្ខុបេសុញ្ញ’’ន្តិអាទិនា ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘ជាតិអាទីហិ អក្កោសវត្ថូហី’’តិអាទិនា វុត្តនយេន.

បាឡិមុត្តកអក្កោសូបសំហារេតិ ‘‘ចោរោសី’’តិអាទិនា អក្កោសស្ស ឧបសំហារេ. ‘‘អនក្កោសវត្ថុភូតំ បន បេសុញ្ញករំ តស្ស កិរិយំ, វចនំ វា បិយកម្យតាយ ឧបសំហរន្តស្ស កិញ្ចាបិ ឥមិនា សិក្ខាបទេន អាបត្តិ ន ទិស្សតិ, តថាបិ ទុក្កដេន ភវិតព្ព’’ន្តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៣៦) វទន្តិ. បាបគរហិតាយ វទន្តស្សាតិ ឯកំ អក្កោសន្តំ, ឯកញ្ច ខមន្តំ ទិស្វា ‘‘អហោ និល្លជ្ជោ, ឦទិសម្បិ នាម ភវន្តំ បុន វត្តព្ពំ មញ្ញិស្សតី’’តិ ឯវំ កេវលំ បាបគរហិតាយ ភណន្តស្ស.

បេសុញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បទសោធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា

បទសោ ធម្មំ វាចេយ្យាតិ ឯកតោ បទំ បទំ ធម្មំ វាចេយ្យ, កោដ្ឋាសំ កោដ្ឋាសំ វាចេយ្យាតិ អត្ថោ. យស្មា ន កេវលំ តិស្សោ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហធម្មំយេវ បទសោ វាចេន្តស្ស អាបត្តិ, តស្មា ‘‘សង្គីតិត្តយំ អនារុឡ្ហម្បី’’តិអាទិ វុត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៥) សីលូបទេស ធុតង្គបញ្ហអារម្មណកថា ពុទ្ធិកទណ្ឌកញ្ញាណវត្ថុអសុភកថាទីនំ គហណំ. មេណ្ឌកមិលិន្ទបញ្ហេសុ ថេរស្ស សកប្បដិភានេ អនាបត្តិ. យំ រញ្ញោ សញ្ញាបនត្ថំ អាហរិត្វា វុត្តំ, តត្ថ អាបត្តិ. វណ្ណបិដកអង្គុលិមាលបិដករដ្ឋបាលគជ្ជិតអាឡវកគជ្ជិតគូឡ្ហមគ្គគូឡ្ហវេស្សន្តរគូឡ្ហវិនយវេទល្លបិដកាទីនិ បន អពុទ្ធវចនានិយេវ.

យស្មា បន តំ បទំ ចតុព្ពិធំ ហោតិ, តស្មា តំ ទស្សេតុំ ‘‘បទានុបទអន្វក្ខរានុព្យញ្ជនេសូ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ បទន្តិ ឯកោ គាថាបាទោ អធិប្បេតោ. អនុបទន្តិ ទុតិយបាទោ. អន្វក្ខរន្តិ ឯកេកំ អក្ខរំ. អនុព្យញ្ជនន្តិ បុរិមព្យញ្ជនេន សទិសំ បច្ឆាព្យញ្ជនំ. យំ កិញ្ចិ វា ឯកំ អក្ខរំ អន្វក្ខរំ. អក្ខរសមូហោ អនុព្យញ្ជនំ. អក្ខរានុព្យញ្ជនសមូហោ បទំ. បឋមំ បទំ បទមេវ, ទុតិយំ អនុបទន្តិ ឯវមេត្ថ នានាករណំ វេទិតព្ពំ. ឯតេសុ បទាទីសុ យំ កញ្ចិ កោដ្ឋាសំ ភិក្ខុញ្ច ភិក្ខុនិញ្ច ឋបេត្វា អវសេសបុគ្គលេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ភណន្តស្ស បទាទិគណនាយ បាចិត្តិយន្តិ សម្ពន្ធោ.

ឯត្ថ គាថាពន្ធេសុ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៥) តាវ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ (ធ. ប. ១, ២) ឯកមេកំ បទំ សាមណេរេន សទ្ធិំ ឯកតោ អារភិត្វា ឯកតោយេវ និដ្ឋាបេន្តស្ស បទគណនាយ បាចិត្តិយំ. ថេរេន ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ វុត្តេ តំ បទំ អបាបុណិត្វា ‘‘មនោសេដ្ឋា មនោមយា’’តិ វចនកាលេ បត្តេន សាមណេរេន ឯកតោ ភណន្តស្ស អនុបទគណនាយ. ‘‘រូបំ អនិច្ច’’ន្តិអាទិ (ម. និ. ១.៣៥៣, ៣៥៦) វចនកាលេ តេន សទ្ធិំ ‘‘រូ’’ ការមត្តមេវ វាចេន្តស្ស អន្វក្ខរគណនាយ. ឯស នយោ គាថាពន្ធេបិ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ, វេទនា អនិច្ចា’’តិ (ម. និ. ១.៣៥៣, ៣៥៦) ឥមំ សុត្តំ វាចយមានោ ថេរេន ‘‘រូបំ អនិច្ច’’ន្តិ វុច្ចមានេ សាមណេរោ សីឃបញ្ញតាយ ‘‘វេទនា អនិច្ចា’’តិ ឥមំ អនិច្ចបទំ ថេរស្ស ‘‘រូបំ អនិច្ច’’ន្តិ ឯតេន អនិច្ចបទេន សទ្ធិំ ឯកតោ ភណន្តោ វាចំ និច្ឆារេតិ, ឯវំ វាចេន្តស្ស អនុព្យញ្ជនគណនាយ បាចិត្តិយន្តិ វេទិតព្ពំ.

តិកបាចិត្តិយន្តិ អនុបសម្បន្នេ អនុបសម្បន្នសញ្ញិវេមតិកឧបសម្បន្នសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ. អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ ឯកតោ ឧទ្ទេសគ្គហណេ ឯកតោ ភណន្តស្ស អនាបត្តីតិ សម្ពន្ធោ. ឯស នយោ ‘‘សជ្ឈាយករណេ, តស្ស សន្តិកេ ឧទ្ទេសគ្គហណេ’’តិ ឯត្ថាបិ. តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – ឧបសម្បន្នោ ច អនុបសម្បន្នោ ច និសីទិត្វា ឧទ្ទិសាបេន្តិ. អាចរិយោ ‘‘និសិន្នានំ ភណាមី’’តិ តេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ វទតិ, អាចរិយស្សេវ អាបត្តិ. អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ គណ្ហន្តស្ស អនាបត្តិ. ទ្វេបិ ឋិតា គណ្ហន្តិ, ឯសេវ នយោ. ទហរភិក្ខុ និសិន្នោ, សាមណេរោ ឋិតោ, ‘‘និសិន្នស្ស ភណាមី’’តិ ភណតោ អនាបត្តិ. សចេ ទហរោ តិដ្ឋតិ, ឥតរោ និសីទតិ, ‘‘ឋិតស្ស ភណាមី’’តិ ភណតោបិ អនាបត្តិ. សចេ ពហូនំ ភិក្ខូនំ អន្តរេ ឯកោ សាមណេរោ និសិន្នោ ហោតិ, តស្មិំ និសិន្នេ បទសោ ធម្មំ វាចេន្តស្ស អចិត្តកា អាបត្តិ. សចេ សាមណេរោ ឧបចារំ មុញ្ចិត្វា ឋិតោ វា និសិន្នោ វា ហោតិ, យេសំ វាចេតិ, តេសុ អបរិយាបន្នត្តា ឯកេន ទិសាភាគេន បលាយនកគន្ថំ នាម គណ្ហាតីតិ សង្ខំ គច្ឆតិ, តស្មា អនាបត្តិ.

សជ្ឈាយករណេតិ អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ ឯកតោ សជ្ឈាយករណេ. តស្ស សន្តិកេ ឧទ្ទេសគ្គហណេតិ អនុបសម្បន្នស្ស សន្តិកេ ឧទ្ទេសគ្គហណេ. យេភុយ្យេន បគុណគន្ថំ ភណន្តស្សាតិ សចេ ឯកគាថាយ ឯកោ បាទោ នាគច្ឆតិ, អវសេសា អាគច្ឆន្តិ, អយំ យេភុយ្យេន បគុណគន្ថោ នាម. ឯតេន នយេន សុត្តេបិ វេទិតព្ពោ, តំ ភណន្តស្ស. ឱសារេន្តស្ស ចាតិ បរិសាមជ្ឈេ សុត្តំ ឧច្ចារេន្តស្ស ច.

បទសោធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បឋមសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឥធ ‘‘ភិក្ខុំ ឋបេត្វា អវសេសោ អនុបសម្បន្នោ នាមា’’តិ (បាចិ. ៥២) វចនតោ តិរច្ឆានគតោបិ អនុបសម្បន្នោយេវ, សោ ច ខោ ន សព្ពោ, មេថុនធម្មាបត្តិយា វត្ថុភូតោវាតិ អាហ ‘‘អន្តមសោ’’តិអាទិ. តស្ស ច បរិច្ឆេទោ មេថុនធម្មាបត្តិយា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ទិរត្តតិរត្តន្តិ ឯត្ថ ទិរត្តវចនេន ន កោចិ វិសេសត្ថោ លព្ភតិ, កេវលំ លោកវោហារវសេន ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាយ, មុខារុឡ្ហតាយ ឯវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ទ្វិន្នំ វា តិណ្ណំ វា រត្តីនន្តិ បន វចនត្ថមត្តទស្សនត្ថំ វុត្តំ, និរន្តរតិរត្តទស្សនត្ថំ វា ទិរត្តគ្គហណំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សហសេយ្យន្តិ ឯកតោ សេយ្យំ. សេយ្យាតិ ច កាយប្បសារណសង្ខាតំ សយនម្បិ វុច្ចតិ ‘‘សយនំ សេយ្យា’’តិ កត្វា, យស្មិំ សេនាសនេ សយន្តិ, តម្បិ ‘‘សយន្តិ ឯត្ថាតិ សេយ្យា’’តិ កត្វា. តទុភយម្បិ ឥធ សាមញ្ញេន, ឯកសេសនយេន វា គហិតន្តិ អាហ ‘‘សព្ពច្ឆន្នបរិច្ឆន្នេ’’តិអាទិ.

តត្ថ យំ សេនាសនំ ឧបរិ បញ្ចហិ ឆទនេហិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥១), អញ្ញេន វា កេនចិ អន្តមសោ វត្ថេនាបិ សព្ពមេវ បរិច្ឆន្នំ, ភូមិតោ បដ្ឋាយ យាវ ឆទនំ អាហច្ច, អនាហច្ចាបិ វា សព្ពន្តិមេន បរិយាយេន ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធេន បាការេន វា អញ្ញេន វា កេនចិ អន្តមសោ វត្ថេនាបិ បរិក្ខិត្តំ, ឥទំ សព្ពច្ឆន្នសព្ពបរិច្ឆន្នំ នាម. យស្ស បន ឧបរិ ពហុតរំ ឋានំ ឆន្នំ, អប្បំ អច្ឆន្នំ, សមន្តតោ ច ពហុតរំ បរិក្ខិត្តំ, អប្បំ អបរិក្ខិត្តំ, ឥទំ យេភុយ្យេន ឆន្នំ យេភុយ្យេន បរិច្ឆន្នំ នាម. តស្មិំ សព្ពច្ឆន្នបរិច្ឆន្នេ, យេភុយ្យេន ឆន្នបរិច្ឆន្នេ វា.

វិទហេយ្យាតិ ករេយ្យ, តញ្ច ខោ អត្ថតោ សម្បាទនន្តិ អាហ ‘‘សម្បាទេយ្យា’’តិ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ ‘‘សេនាសនសង្ខាតំ សេយ្យំ បវិសិត្វា កាយប្បសារណសង្ខាតំ សេយ្យំ កប្បេយ្យ វិទហេយ្យ សម្បាទេយ្យា’’តិ. ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធោ វឌ្ឍកិហត្ថេន គហេតព្ពោ. ឯកូបចារោតិ វលញ្ជនទ្វារស្ស ឯកត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. សតគព្ភំ វា ចតុសាលំ ឯកូបចារំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ វាតិ បុរិមបុរិមទិវសេ យត្ថ វុដ្ឋំ, តស្មិំយេវ សេនាសនេ វា. អញ្ញត្ថ វា តាទិសេតិ យថាវុត្តលក្ខណេន សមន្នាគតេ អញ្ញស្មិំ បុព្ពេ អវុដ្ឋសេនាសនេ វា. តេន វាតិ យេន សហ បុរិមបុរិមទិវសេ វុដ្ឋំ, តេន វា. អញ្ញេន វាតិ យេន សហ បុរិមបុរិមស្មិំ ទិវសេ វុដ្ឋំ, តតោ អញ្ញេន វា. សង្ខេបោតិ សង្ខេបវណ្ណនា. យទិ ឯវំ វិត្ថារោ កថំ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘វិត្ថារោ បនា’’តិអាទិ.

ឧបឌ្ឍច្ឆន្នបរិច្ឆន្នាទីសូតិ អាទិសទ្ទេន ‘‘សព្ពច្ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, យេភុយ្យេន ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, សព្ពបរិច្ឆន្នេ ចូឡកច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, យេភុយ្យេន បរិច្ឆន្នេ ចូឡកច្ឆន្នេ ទុក្កដ’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៣) អដ្ឋកថាយំ វុត្តានំ គហណំ. តតិយាយ រត្តិយា បុរារុណា និក្ខមិត្វា បុន វសន្តស្សាតិ តតិយាយ រត្តិយា អរុណតោ បុរេតរមេវ និក្ខមិត្វា អរុណំ ពហិ ឧដ្ឋាបេត្វា ចតុត្ថទិវសេ អត្ថង្គតេ សូរិយេ បុន វសន្តស្ស. សព្ពច្ឆន្នសព្ពាបរិច្ឆន្នាទីសូតិ ឯត្ថ បន អាទិសទ្ទេន ‘‘សព្ពបរិច្ឆន្នេ សព្ពអច្ឆន្នេ, យេភុយ្យេន អច្ឆន្នេ យេភុយ្យេន អបរិច្ឆន្នេ’’តិ (បាចិ. ៥៤) បាឡិយំ អាគតានំ, ‘‘ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ អនាបត្តិ, ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ ចូឡកច្ឆន្នេ អនាបត្តិ, ចូឡកច្ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ អនាបត្តី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៣) អដ្ឋកថាយំ អាគតានញ្ច គហណំ.

បឋមសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា

មនុស្សិត្ថិយាតិ ជីវមានកមនុស្សិត្ថិយា. ‘‘មតិត្ថី បន កិញ្ចាបិ បារាជិកវត្ថុភូតា, អនុបាទិន្នបក្ខេ បន ឋិតត្តា សហសេយ្យាបត្តិំ ន ករោតី’’តិ (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ៥៥) វទន្តិ. អទិស្សមានរូបាហិ បន យក្ខិបេតីហិ, មេថុនស្ស អវត្ថុភូតាយ ច តិរច្ឆានគតិត្ថិយា អនាបត្តិ. បឋមទិវសេបីតិ បឋមស្មិំ វិយ សិក្ខាបទេ ន ចតុត្ថេយេវ ទិវសេ, អថ ខោ ឥធ បឋមទិវសេបីតិ អត្ថោ. ឥមិនា ឥធ ទិវសបរិច្ឆេទោ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. អង្គេសុ បន បាចិត្តិយវត្ថុកសេនាសនំ, តត្ថ មាតុគាមេន សហ និបជ្ជនំ, សូរិយត្ថង្គមនន្តិ តីណិ អង្គានីតិ អយម្បិ វិសេសោ ទដ្ឋព្ពោ.

ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ធម្មទេសនាសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឆប្បញ្ចវាចាហីតិ ឆហិ បញ្ចហិ វាចាហិ. វាចាបរិច្ឆេទោ បនេត្ថ កថំ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘ឧត្តរិ ឆប្បញ្ចវាចាហី’’តិអាទិ. សព្ពត្ថាតិ សុត្តេ, អដ្ឋកថាយញ្ច. សចេ អដ្ឋកថំ, ធម្មបទំ, ជាតកាទិវត្ថុំ វា កថេតុកាមោ ហោតិ, ឆប្បទមត្តមេវ កថេតុំ វដ្ដតិ. បាឡិយា សទ្ធិំ កថេន្តេន ឯកំ បទំ បាឡិតោ, បញ្ច អដ្ឋកថាតោតិ ឯវំ ឆ បទានិ អនតិក្កមិត្វាវ កថេតព្ពោ. បុរិសេនាតិ មនុស្សបុរិសេន. តេនាហ ‘‘មនុស្សវិគ្គហំ គហេត្វា បនា’’តិអាទិ.

តិកបាចិត្តិយន្តិ មាតុគាមេ មាតុគាមសញ្ញិវេមតិកអមាតុគាមសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ. អញ្ញស្ស វា មាតុគាមស្សាតិ ឯកស្ស មាតុគាមស្ស ទេសេត្វា និសិន្នេ បុន អាគតស្ស អញ្ញស្ស មាតុគាមស្ស, ឯវំ បន ឯកាសនេ និសិន្នេន មាតុគាមសតស្សាបិ ទេសេតុំ វដ្ដតិ. ‘‘វិញ្ញុមនុស្សិត្ថិយា’’តិ វចនតោ អវិញ្ញិត្ថិយាបិ ទេសយតោ អនាបត្តិ. ឥរិយាបថបរិវត្តាភាវោតិ អត្តនោ វា មាតុគាមស្ស វា ឥរិយាបថបរិវត្តាភាវោ. កប្បិយការកស្សាភាវោតិ វិញ្ញុស្ស កប្បិយការកស្សាភាវោ, ទុតិយានិយតេ វុត្តលក្ខណស្ស មនុស្សស្ស អភាវោតិ វុត្តំ ហោតិ. កិរិយាកិរិយន្តិ ឯត្ថ ឧត្តរិ ឆប្បញ្ចវាចាហិ ធម្មទេសនា កិរិយា, កប្បិយការកស្ស អគ្គហណំ អកិរិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ធម្មទេសនាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ភូតារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា

និប្បរិយាយេនាតិ ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិ’’ន្តិអាទិនា (បាចិ. ៧១) ឧជុកមេវ. បរិយាយេន អារោចិតន្តិ ‘‘យោ តេ វិហារេ វសិ, សោ ភិក្ខុ បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិ, សមាបជ្ជតិ, សមាបន្នោ’’តិអាទិនា (បាចិ. ៧៥) អញ្ញាបទេសេន ភណិតំ. បរិនិព្ពានកាលេ (បាចិ. អដ្ឋ. ៧៧), បន អន្តរា វា អតិកឌ្ឍិយមានេន ឧបសម្បន្នស្ស ភូតំ អារោចេតុំ វដ្ដតិ. អនតិកឌ្ឍិយមានេនាបិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៧៧) តថារូបេ ការណេ សតិ អារោចេតុំ វដ្ដតិយេវ. តេនេវ អញ្ញតរេន ទហរភិក្ខុនា ឧបវទិតោ អញ្ញតរោ ថេរោ ‘‘អាវុសោ, ឧបរិមគ្គត្ថាយ វាយាមំ មា អកាសិ, ខីណាសវោ តយា ឧបវទិតោ’’តិ អាហ. ថេរេន ច ‘‘អត្ថិ តេ, អាវុសោ, ឥមស្មិំ សាសនេ បតិដ្ឋា’’តិ បុដ្ឋោ ទហរភិក្ខុ ‘‘អាម, ភន្តេ, សោតាបន្នោ អាហ’’ន្តិ អវោច. ‘‘ការកោ អយ’’ន្តិ ញត្វាបិ បដិបត្តិយា អមោឃភាវទស្សនេន សមុត្តេជនាយ, សម្បហំសនាយ ច អរិយា អត្តានំ បកាសេន្តិយេវ. តេនាហ ‘‘តថារូបេ ការណេ សតិ ឧបសម្បន្នស្ស អារោចយតោ’’តិ. សុតបរិយត្តិសីលគុណំ បន អនុបសម្បន្នស្សបិ អារោចេតុំ វដ្ដតិ. កស្មា ន ឥធ ឧម្មត្តកាទយោ គហិតាតិ អាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. អាទិសទ្ទេន ខិត្តចិត្តវេទនាដ្ដានំ គហណំ. តស្មិំ សតីតិ ឧម្មត្តកាទិភាវេ សតិ. ឥធ ន គហិតាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ បទភាជនិយំ ន គហិតា. អចិត្តកន្តិ បណ្ណត្តិជាននចិត្តាភាវេន អចិត្តកំ. កុសលាព្យាកតចិត្តេហិ ទ្វិចិត្ត’’ន្តិ ឥទំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន អរិយបុគ្គលេយេវ សន្ធាយ វុត្តំ. ន ហិ បណ្ណត្តិំ អជានន្តា ឈានលាភិនោ បុថុជ្ជនា វត្ថុម្ហិ លោភវសេន អកុសលចិត្តេនាបិ ន អារោចេន្តីតិ. ទុក្ខវេទនាយ វា អភាវតោ ‘‘ទ្វិវេទន’’ន្តិ ឥមស្ស អនុរូបំ កត្វា ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ភូតារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទ្វិន្នំ ‘អាបត្តិក្ខន្ធានន្តិ បារាជិកសង្ឃាទិសេសសង្ខាតានំ ទ្វិន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ. អាយតិំ សំវរត្ថាយាតិ ‘‘ឯវមេស បរេសុ ហិរោត្តប្បេនាបិ អាយតិំ សំវរំ អាបជ្ជិស្សតី’’តិ អាយតិំ សំវរត្ថាយ. អាបត្តីនញ្ច កុលានញ្ច បរិយន្តំ កត្វា វា អកត្វា វាតិ ‘‘ឯត្តកា អាបត្តិយោ អារោចេតព្ពា, ឯត្តកេសុ កុលេសុ អារោចេតព្ពា’’តិ ឯវំ អាបត្តីនញ្ច កុលានញ្ច បរិយន្តំ កត្វា វា អកត្វា វា.

អទុដ្ឋុល្លាយាតិ បារាជិកសង្ឃាទិសេសំ ឋបេត្វា អវសេសបញ្ចាបត្តិក្ខន្ធសង្ខាតាយ អទុដ្ឋុល្លាយ អាបត្តិយា. អវសេសេ ឆ អាបត្តិក្ខន្ធេតិ សង្ឃាទិសេសវជ្ជិតេ សេសេ ឆ អាបត្តិក្ខន្ធេ. បុរិមបញ្ចសិក្ខាបទវីតិក្កមសង្ខាតំ ទុដ្ឋុល្លន្តិ បាណាតិបាតវេរមណិអាទិកស្ស អាទិតោ បញ្ចសិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមសង្ខាតំ ទុដ្ឋុល្លំ. ឥតរំ អទុដ្ឋុល្លំ វា អជ្ឈាចារន្តិ តតោ អញ្ញំ វិកាលភោជនាទិកបញ្ចកំ, សុក្កវិសដ្ឋិកាយសំសគ្គទុដ្ឋុល្លអត្តកាមញ្ចេតិ អទុដ្ឋុល្លំ វា អជ្ឈាចារំ. វត្ថុមត្តន្តិ ‘‘អយំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ អាបន្នោ, ទុដ្ឋុល្លំ, អត្តកាមំ, កាយសំសគ្គំ អាបន្នោ’’តិ ឯវំ វត្ថុមត្តំ វា អារោចេន្តស្ស. អាបត្តិមត្តន្តិ ‘‘អយំ បារាជិកំ អាបន្នោ, សង្ឃាទិសេសំ, ថុល្លច្ចយំ, បាចិត្តិយំ, បាដិទេសនីយំ, ទុក្កដំ, ទុព្ភាសិតំ អាបន្នោ’’តិ ឯវំ អាបត្តិមត្តំ វា អារោចេន្តស្ស. វុត្តលក្ខណស្សាតិ ‘‘បារាជិកំ អនជ្ឈាបន្នស្សា’’តិ កង្ខា. អដ្ឋ. ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា) ឯវំ វុត្តលក្ខណស្ស. សវត្ថុកោតិ វត្ថុនា សហ ឃដិតោ.

ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បថវីខណនសិក្ខាបទវណ្ណនា

បាសាណសក្ខរកថលមរុម្ពវាលុកាទីសូតិ ឯត្ថ មុដ្ឋិប្បមាណតោ ឧបរិ បាសាណាតិ វេទិតព្ពា. មុដ្ឋិប្បមាណា សក្ខរា. កថលាតិ កបាលខណ្ឌានិ. មរុម្ពាតិ កដសក្ខរា. វាលុកា វាលិកាយេវ. អញ្ញតរស្ស តតិយភាគោ ហោតីតិ តតិយោ ភាគោ ហោតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យតោ បំសុំ វា មត្តិកំ វា អាហរាបេត្វា វិសុំ វិសុំ កតេ ទ្វេ កោដ្ឋាសា បំសុ វា មត្តិកា វា ឯកោ បាសាណាទីសុ អញ្ញតរោ ហោតិ, អយំ មិស្សកបថវី នាមាតិ. ឱវដ្ឋោ នាម ទេវេន ឱវដ្ឋោ (បាចិ. ៨៦). វុត្តន្តិ បទភាជនិយំ, សីហឡដ្ឋកថាយមេវ វា វុត្តំ. អធិកតរបាសាណាទិមិស្សាតិ អធិកតរបាសាណាទីហិ មិស្សា, អទឌ្ឍាបិ វុត្តប្បមាណតោ អធិកតរបាសាណាទិមិស្សាតិ អធិប្បាយោ. វា-សទ្ទោ អវុត្តវិកប្បត្ថោ, តេន ឩនកចតុមាសោវដ្ឋបថវិំ សង្គណ្ហាតិ. សុទ្ធបាសាណាទិភេទាយាតិ សុទ្ធា បាសាណា ឯត្ថាតិ សុទ្ធបាសាណា, សា អាទិ យស្ស ភេទស្ស សោ សុទ្ធបាសាណាទិ. អាទិ-សទ្ទេន សុទ្ធសក្ខរាទីនំ គហណំ. សុទ្ធបាសាណាទិភេទោ យស្សា សា សុទ្ធបាសាណាទិភេទា, តាយ សុទ្ធបាសាណាទិភេទាយ, សុទ្ធបាសាណាទិប្បការាយាតិ អត្ថោ.

សយំ ខណតីតិ ឯត្ថ យោ អន្តមសោ បាទង្គុដ្ឋកេនបិ ខណតិ, ឧទកម្បិ ឆឌ្ឌេន្តោ ភិន្ទតិ, បាទង្គុដ្ឋកេនបិ វិលិខតិ, បត្តម្បិ បចន្តោ ទហតិ, សោ សព្ពោ ខណតិយេវាតិ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘ខណនភេទនវិលេខនបចនាទីហិ វិកោបេតីតិ. បត្តំ បចន្តេន (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៧) ហិ បុព្ពេ បក្កដ្ឋានេយេវ បចិតព្ពោ. អទឌ្ឍាយ បថវិយា អគ្គិំ ឋបេតុំ ន វដ្ដតិ. បត្តបចនកបាលស្ស បន ឧបរិ អគ្គិំ ឋបេតុំ វដ្ដតិ. ទារូនំ ឧបរិ ឋបេតិ, សោ អគ្គិ តានិ ទហន្តោ គន្ត្វា បថវិំ ទហតិ, ន វដ្ដតិ. ឥដ្ឋកបាសាណាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្រាបិ ហិ ឥដ្ឋកាទីនំយេវ ឧបរិ ឋបេតុំ វដ្ដតិ. កស្មា? តេសំ អនុបាទានត្តា. ន ហិ តានិ អគ្គិស្ស ឧបាទានសង្ខំ គច្ឆន្តិ. សុក្ខខាណុរុក្ខាទីសុបិ អគ្គិំ ទាតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ បន ‘‘បថវិំ អបត្តមេវ និព្ពាបេត្វា គមិស្សាមី’’តិ ទេតិ, វដ្ដតិ. បច្ឆា និព្ពាបេតុំ ន សក្កោតិ, អវិសយត្តា អនាបត្តិ. វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘ខណនភេទនវិលិខនបចនាទីហី’’តិ វុត្តេនេវ នយេន. និយមេត្វាតិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា. ឥតរោតិ អាណាបកោ.

‘‘បោក្ខរណិំ ខណា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៦) វទតិ, វដ្ដតិ. ខតាយេវ បោក្ខរណី នាម ហោតិ, តស្មា អយំ កប្បិយវោហារោ. ឯស នយោ ‘‘វាបិំ, តឡាកំ, អាវាដំ ខណា’’តិអាទីសុបិ. ‘‘ឥមំ ឱកាសំ ខណ, ឥមស្មិំ ឱកាសេ បោក្ខរណិំ ខណា’’តិ បន វត្តុំ ន វដ្ដតិ. ‘‘កន្ទំ ខណ មូលំ ខណា’’តិ អនិយមេត្វា វត្តុំ វដ្ដតិ. ‘‘ឥមំ វល្លិំ ខណ, ឥមស្មិំ ឱកាសេ កន្ទំ វា មូលំ វា ខណា’’តិ វត្តុំ ន វដ្ដតិ. តេនាហ ‘‘ឱកាសំ អនិយមេត្វា…បេ… ភណន្តស្សា’’តិ. អាតបេន សុក្ខកទ្ទមោ ច ផលតិ, តត្រ យោ ហេដ្ឋា បថវិយា អសម្ពទ្ធោ, តមេវ អបនេតុំ វដ្ដតិ. ឯស នយោ គោកណ្ដកេបិ. តេនាហ ‘‘អាតបេន…បេ… អសម្ពទ្ធ’’ន្តិ. តត្ថ គោកណ្ដកោ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៦) នាម គាវីនំ ខុរច្ឆិន្នកទ្ទមោ វុច្ចតិ. សចេ បន ហេដ្ឋិមតលេន ភូមិសម្ពន្ធោ, វិកោបេតុំ ន វដ្ដតិ. ភិជ្ជិត្វា បតិតនទិតដន្តិ ភិជ្ជិត្វា នទិសាមន្តា បតិតំ ឱមកចាតុមាសំ ឱវដ្ឋំ នទិតដំ. សចេ បន ភិជ្ជិត្វា ឧទកេយេវ បកតិ, ទេវេ អតិរេកចាតុមាសំ ឱវដ្ឋេបិ ឧទកេយេវ ឧទកស្ស បតិតត្តា វដ្ដតិ. មហន្តម្បិ នង្គលច្ឆិន្នមត្តិកាបិណ្ឌន្តិ មហន្តម្បិ កសិតដ្ឋានេ ហេដ្ឋា បថវិយា អសម្ពទ្ធំ នង្គលច្ឆិន្នមត្តិកាបិណ្ឌំ. ឯវមាទិសទ្ទេន កូដាសិញ្ចនយោគ្គតនុកកទ្ទមាទីនំ គហណំ. អសញ្ចិច្ច រុក្ខាទិបវដ្ដនេន ភិន្ទន្តស្សាតិ បាសាណរុក្ខាទីនិ វា បវដ្ដេន្តស្ស, កត្តរទណ្ឌេន វា អាហច្ច អាហច្ច គច្ឆន្តស្ស បថវី ភិជ្ជតិ, សា ‘‘តេន ភិន្ទិស្សាមី’’តិ ឯវំ សញ្ចិច្ច អភិន្នត្តា អសញ្ចិច្ច ភិន្នា នាម ហោតិ, ឥតិ អសញ្ចិច្ច រុក្ខាទិប្បវដ្ដនេន ភិន្ទន្តស្ស អនាបត្តិ. អសតិយា បាទង្គុដ្ឋកាទីហិ វិលិខន្តស្សាតិ យោ អញ្ញវិហិតោ កេនចិ សទ្ធិំ កិញ្ចិ កថេន្តោ បាទង្គុដ្ឋកេន វា កត្តរយដ្ឋិយា វា បថវិំ វិលិខន្តោ តិដ្ឋតិ, តស្ស ឯវំ អសតិយា បាទង្គុដ្ឋកាទីហិ វិលិខន្តស្ស អនាបត្តិ.

បថវីខណនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មុសាវាទវគ្គោ បឋមោ.