១០. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា

រាជតោ ភោគ្គន្តិ រាជតោ លទ្ធភោគ្គំ. រាជភោគ្គោតិ រាជាមត្តោ. រាជតោ ភោគោតិ រញ្ញា ទិន្នំ ឥស្សរិយំ. ឥមិនាតិអាទីតិ ‘‘ឥមិនា ចីវរចេតាបន្នេន ចីវរំ ចេតាបេត្វា ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ ចីវរេន អច្ឆាទេហី’’តិ ឥទំ. អាគមនសុទ្ធិន្តិ មូលសុទ្ធិំ. យទិ ហិ ឥមិនា កប្បិយនីហារេន អបេសេត្វា ‘‘ឥទំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទេហី’’តិ បេសេយ្យ, សោបិ ទូតោ តំ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទេយ្យ ‘‘ឥទំ ខោ, ភន្តេ, អាយស្មន្តំ ឧទ្ទិស្ស ចីវរចេតាបន្នំ អាភតំ, បដិគ្គណ្ហាតុ អាយស្មា ចីវរចេតាបន្ន’’ន្តិ (បារា. ៥៣៨), តទា បដិក្ខិបិត្វាបិ កប្បិយការកំ បុដ្ឋេន តំ និទ្ទិសិតុំ ន វដ្ដតិ. តេនាហ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិ. អកប្បិយវត្ថុំ អារព្ភាតិ ហិរញ្ញាទិំ អារព្ភ. ឦទិសេន ទូតវចនេនាតិ ‘‘បដិគ្គណ្ហាតុ អាយស្មា ចីវរចេតាបន្ន’’ន្តិ ឯវរូបេន ទូតវចនេន. តស្មាតិ យស្មា សម្បដិច្ឆិតុំ អកប្បិយំ ហោតិ, តស្មា. សុវណ្ណន្តិ ជាតរូបំ. រជតន្តិ រូបិយំ. កហាបណេនាតិ សុវណ្ណមយោ វា រូបិយមយោ វា បាកតិកោ វា កហាបណោ. មាសកោតិ លោហមាសកោ វា ហោតុ, ទារុមាសកោ វា ហោតុ, ជតុមាសកោ វា ហោតុ, យោ យោ យត្ថ យត្ថ ជនបទេ យទា យទា វោហារំ គច្ឆតិ, អន្តមសោ អដ្ឋិមយោបិ ចម្មមយោបិ រុក្ខផលពីជមយោបិ សមុដ្ឋាបិតរូបោបិ អសមុដ្ឋាបិតរូបោបិ សព្ពោ ឥធ មាសកោតិ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ច យំ វត្តព្ពំ, តំ រូបិយសិក្ខាបទេ វក្ខាម.

មុត្តាតិ ហត្ថិកុម្ភជាទិកា អដ្ឋវិធា មុត្តា. តថា ហិ ហត្ថិកុម្ភំ វរាហទាឋំ, ភុជង្គសីសំ, វលាហកំ, វេឡុ, មច្ឆសិរោ, សង្ខោ, សិប្បីតិ អដ្ឋ មុត្តាយោនិយោ. តត្ថ យា មច្ឆសង្ខសិប្បិជាតា, សា សាមុទ្ទិកា, ភុជង្គជាបិ កាចិ សាមុទ្ទិកា ហោតិ. ឥតរា អសាមុទ្ទិកា. យស្មា បន ពហុលំ សាមុទ្ទិកាវ មុត្តា លោកេ ទិស្សន្តិ, តត្ថាបិ សិប្បិជាវ, ឥតរា កទាចិ. តស្មា សម្មោហវិនោទនិយំ ‘‘មុត្តាតិ សាមុទ្ទិកមុត្តា’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ១៧២) វុត្តំ. មណីតិ ឋបេត្វា វេឡុរិយាទិកេ អន្តមសោ ជាតិផលិកំ ឧបាទាយ សព្ពោបិ នីលបីតាទិវណ្ណភេទោ មណីតិ វេទិតព្ពោ, បចិត្វា កតោ បន កាចមណិយេវេកោ បត្តាទិភណ្ឌមូលត្ថំ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. វេឡុរិយោ នាម វំសវណ្ណមណិ. សង្ខោតិ ធមនសង្ខោ ធោតវិទ្ធោ រតនមិស្សោ, បានីយសង្ខោ បន រតនាមិស្សកតោ, សោ ច អញ្ជនាទិភេសជ្ជត្ថាយ, ភណ្ឌមូលត្ថាយ ច សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. សិលាតិ ធោតវិទ្ធា រតនសំយុត្តា មុគ្គវណ្ណា សិលា. រតនេន បន អមិស្សា សត្ថកនិសានាទិអត្ថាយ បដិគ្គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ. ឯត្ថ ច ‘‘រតនសំយុត្តាតិ សុវណ្ណេន សទ្ធិំ យោជេត្វា បចិត្វា កតា’’តិ វទន្តិ. បវាឡន្តិ ធោតម្បិ អធោតម្បិ សព្ពំ បវាឡំ. លោហិតង្កោតិ រត្តមណិ. មសារគល្លន្តិ កពរមណិ. យំ ‘‘មរកត’’ន្តិបិ វុច្ចតិ.

សត្ត ធញ្ញានីតិ សានុលោមានិ សាលិអាទីនិ សត្ត ធញ្ញានិ. នីវារាទិឧបធញ្ញស្ស បន សាលិអាទិមូលធញ្ញន្តោគធត្តា ‘‘សត្ត ធញ្ញានី’’តិ វុត្តំ. ទាសិទាសខេត្តវត្ថុបុប្ផារាមផលារាមាទយោតិ ឯត្ថ ទាសី នាម អន្តោជាតធនក្កីតករមរានីតប្បភេទា. តថា ទាសោ. ខេត្តំ នាម យស្មិំ បុព្ពណ្ណំ រុហតិ. វត្ថុ នាម យស្មិំ អបរណ្ណំ រុហតិ. យត្ថ វា ឧភយម្បិ រុហតិ, តំ ខេត្តំ. តទត្ថាយ អកតភូមិភាគោ វត្ថុ. ខេត្តវត្ថុសីសេន ចេត្ថ វាបិតឡាកាទីនិបិ សង្គហិតានេវ. វស្សិកាទីនំ បុប្ផនកោ បុប្ផារាមោ. អម្ពផលាទីនំ ផលនកោ ផលារាមោ. ន កេវលញ្ច អត្តនោយេវត្ថាយ សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដតិ, សចេបិ កោចិ ជាតរូបរជតំ អានេត្វា ‘‘ឥទំ សង្ឃស្ស ទម្មិ, អារាមំ វា ករោថ, ចេតិយំ វា ភោជនសាលាទីនំ វា អញ្ញតរ’’ន្តិ វទតិ, ឥទម្បិ សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដតិ. ‘‘យស្ស កស្សចិ ហិ អញ្ញស្ស អត្ថាយ សម្បដិច្ឆន្តស្ស ទុក្កដំ ហោតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៨-៥៣៩) មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ចេតិយសង្ឃគណបុគ្គលានំ វា អត្ថាយ សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដន្តី’’តិ.

សចេ បន សង្ឃំ វា គណំ វា បុគ្គលំ វា អនាមសិត្វា ‘‘ឥទំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ចេតិយស្ស ទេម, វិហារស្ស ទេម, នវកម្មស្ស ទេមា’’តិ វទន្តិ, បដិក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ. ‘‘ឥមេ ឥទំ ភណន្តី’’តិ កប្បិយការកានំ អាចិក្ខិតព្ពំ. ‘‘ចេតិយាទីនំ អត្ថាយ តុម្ហេ គហេត្វា ឋបេថា’’តិ វុត្តេ បន ‘‘អម្ហាកំ គហេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ បដិក្ខិបិតព្ពំ.

វេយ្យាវច្ចករោតិ កិច្ចករោ. ឥធ បន សព្ពោ កិច្ចករោវ ‘‘វេយ្យាវច្ចករោ’’តិ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘កប្បិយការកោ’’តិ. ឯសោ ខោតិ ‘‘អសុកវីថិយំ អសុកឃរេ អសុកនាមោ’’តិ បរម្មុខំ វទតិ. ឥតរម្បីតិ បរម្មុខានិទ្ទិដ្ឋម្បិ. ‘‘អត្ថោ មេ, អាវុសោ, ចីវរេនា’’តិ ឯតំ ចោទនាលក្ខណនិទស្សនន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ចោទនាលក្ខណនិទស្សនន្តិ វាចាយ ចោទនាលក្ខណនិទស្សនំ. តេនាហ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិ. ឥទំ វា វចនំ វត្តព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯតស្ស វា អត្ថោ យាយ កាយចិ ភាសាយ វត្តព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ទេហិ មេ ចីវរំ, អាហរ មេ ចីវរំ, បរិវត្តេហិ មេ ចីវរំ, ចេតាបេហិ មេ ចីវរ’’ន្តិ ឯតានិ បន វចនានិ ឯតេសំ វា អត្ថោ យាយ កាយចិ ភាសាយ ន វត្តព្ពោ. តេនាហ ‘‘ទេហិ មេ’’តិអាទិ. សាធេយ្យាតិ និប្ផាទេយ្យ. ឥច្ចេតំ កុសលន្តិ ឯវំ យាវតតិយំ ចោទនេន តស្ស ចីវរស្ស យទេតំ អភិនិប្ផាទនំ, ឯតំ កុសលំ សាធុ សុដ្ឋូតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឯតំ សុន្ទរ’’ន្តិ.

ឆក្ខត្តុំ បរមោ បរិច្ឆេទោ អស្សាតិ ឆក្ខត្តុបរមំ. ឥទញ្ហិ ‘‘ឋាតព្ព’’ន្តិ ឥមិស្សា កិរិយាយ វិសេសនំ, ឆក្ខត្តុបរមំ ឋានំ កាតព្ពន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ភាវនបុំសកវចនមេត’’ន្តិ, ឯតំ ភាវេ ឋាតព្ពន្តិ វុត្តធាត្វត្ថមត្តេ សាធេតព្ពេ នបុំសកលិង្គវចនន្តិ អត្ថោ. ន និសីទិតព្ពន្តិ ‘‘ឥធ, ភន្តេ, និសីទថា’’តិ វុត្តេបិ ន និសីទិតព្ពំ. ន អាមិសំ បដិគ្គហេតព្ពន្តិ យាគុខជ្ជកាទិភេទំ កិញ្ចិ អាមិសំ ‘‘គណ្ហថ, ភន្តេ’’តិ យាចិយមានេនាបិ ន គណ្ហិតព្ពំ. ន ធម្មោ ភាសិតព្ពោតិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៨-៥៣៩) ‘‘មង្គលំ វា អនុមោទនំ វា ភាសថា’’តិ យាចិយមានេនាបិ ន កិញ្ចិ ភាសិតព្ពំ. ឋានំ ភញ្ជតីតិ ឋិតិំ វិនាសេតិ. ឋត្វា ចីវរំ គហេតុំ អាគតេន ហិ តំ ឧទ្ទិស្ស តុណ្ហីភូតេន ឋាតព្ពមេវ, ន និសជ្ជាទិកំ កាតព្ពំ. ឥមិនា បន តំ កតន្តិ ឋានំ វិនាសិតំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘អាគតការណំ វិនាសេតី’’តិ. ‘‘អាគតការណំ នាម ឋានមេវ, តស្មា ‘ន កាតព្ព’ន្តិ វារិតស្ស កតត្តា និសជ្ជាទីសុ កតេសុ ឆសុ ឋានេសុ ឯកំ ឋានំ ភញ្ជតី’’តិ (សារត្ថ. ដី. ២.៥៣៧-៥៣៩) អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. ឆក្ខត្តុបរមំ តុណ្ហីភូតេន ឧទ្ទិស្ស ឋាតព្ពំ. ‘‘ន អញ្ញំ កិញ្ចិ កាតព្ព’’ន្តិ ហិ ឥទំ ឋានលក្ខណំ. តេនេវាហ ‘‘ឥទ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ឥទន្តិ ‘‘ចតុក្ខត្តុំ បញ្ចក្ខត្តុំ, ឆក្ខត្តុបរមំ តុណ្ហីភូតេន ឧទ្ទិស្ស ឋាតព្ព’’ន្តិ វចនំ. ឯត្ថ ច ‘‘និសីទនាទិម្ហិ កតេ បុន ចីវរំ គហេតុំ ន លភតី’’តិ កេចិ. ‘‘ទ្វេ ឋានានិ បរិហាយន្តី’’តិ អញ្ញេ. ‘‘ឯកំ ឋានំ បរិហាយតី’’តិ អបរេ. ឧភយំ ករោតីតិ ចោទេតិបិ តិដ្ឋតិបិ.

‘‘តត្រ តត្រ ឋានេ តិដ្ឋតី’’តិ ឥទំ ចោទកស្ស ឋិតដ្ឋិតដ្ឋានតោ អបក្កម្ម តត្រ តត្រ ចីវរំ ឧទ្ទិស្ស ឋានំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ ទ្វីសុ ចោទនាដ្ឋានេសុ.

កិំ បន សព្ពកប្បិយការកេសុ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៨-៥៣៩; វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ៦៥) ឯវំ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ? ន បដិបជ្ជិតព្ពំ. អយញ្ហិ កប្បិយការកោ នាម សង្ខេបតោ ទុវិធោ និទ្ទិដ្ឋោ ច អនិទ្ទិដ្ឋោ ច. តត្ថ ច និទ្ទិដ្ឋោ ទុវិធោ ភិក្ខុនា និទ្ទិដ្ឋោ, ទូតេន និទ្ទិដ្ឋោតិ. អនិទ្ទិដ្ឋោបិ ទុវិធោ មុខវេវដិកកប្បិយការកោ, បរម្មុខកប្បិយការកោតិ. តេសុ ភិក្ខុនា និទ្ទិដ្ឋោ សម្មុខាសម្មុខវសេន ចតុព្ពិធោ ហោតិ, តថា ទូតេន និទ្ទិដ្ឋោបិ.

កថំ? ឥធេកច្ចោ ភិក្ខុស្ស ចីវរត្ថាយ ទូតេន អកប្បិយវត្ថុំ បហិណតិ, ទូតោ ច តំ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ឥទំ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមេន តុម្ហាកំ ចីវរត្ថាយ បហិតំ, គណ្ហថ ន’’ន្តិ វទតិ. ភិក្ខុ ‘‘ឥទំ ន កប្បតី’’តិ បដិក្ខិបតិ. ទូតោ ‘‘អត្ថិ បន តេ, ភន្តេ, វេយ្យាវច្ចករោ’’តិ បុច្ឆតិ, បុញ្ញត្ថិកេហិ ច ឧបាសកេហិ ‘‘ភិក្ខូនំ វេយ្យាវច្ចំ ករោថា’’តិ អាណត្តា វា ភិក្ខូនំ វា សន្ទិដ្ឋា សម្ភត្តា កេចិ វេយ្យាវច្ចករា ហោន្តិ, តេសំ អញ្ញតរោ តស្មិំ ខណេ ភិក្ខុស្ស សន្តិកេ និសិន្នោ ហោតិ, ភិក្ខុ តំ និទ្ទិសតិ ‘‘អយំ ភិក្ខូនំ វេយ្យាវច្ចករោ’’តិ. ទូតោ តស្ស ហត្ថេ អកប្បិយវត្ថុំ ទត្វា ‘‘ថេរស្ស ចីវរំ កិណិត្វា ទេហី’’តិ គច្ឆតិ, អយំ ភិក្ខុនា សម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោ.

នោ ចេ ភិក្ខុស្ស (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៧; វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ៦៥) សន្តិកេ និសិន្នោ ហោតិ, អបិច ខោ ភិក្ខុ និទ្ទិសតិ ‘‘អសុកស្មិំ នាម គាមេ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខូនំ វេយ្យាវច្ចករោ’’តិ. សោ គន្ត្វា តស្ស ហត្ថេ អកប្បិយវត្ថុំ ទត្វា ‘‘ថេរស្ស ចីវរំ កិណិត្វា ទទេយ្យាសី’’តិ អាគន្ត្វា ភិក្ខុស្ស អារោចេត្វា គច្ឆតិ, អយមេកោ ភិក្ខុនា អសម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោ.

ន ហេវ ខោ សោ ទូតោ អត្តនា អាគន្ត្វា អារោចេតិ, អបិច ខោ អញ្ញំ បហិណតិ ‘‘ទិន្នំ មយា, ភន្តេ, តស្ស ហត្ថេ ចីវរចេតាបន្នំ, ចីវរំ គណ្ហេយ្យាថា’’តិ, អយំ ទុតិយោ ភិក្ខុនា អសម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោ.

ន ហេវ ខោ អញ្ញំ បហិណតិ, អបិច ខោ គច្ឆន្តោវ ភិក្ខុំ វទតិ ‘‘អហំ តស្ស ហត្ថេ ចីវរចេតាបន្នំ ទស្សាមិ, តុម្ហេ ចីវរំ គណ្ហេយ្យាថា’’តិ, អយំ តតិយោ ភិក្ខុនា អសម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោតិ ឯវំ ឯកោ សម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោ តយោ អសម្មុខានិទ្ទិដ្ឋាតិ ឥមេ ចត្តារោ ភិក្ខុនា និទ្ទិដ្ឋវេយ្យាវច្ចករា នាម. ឯតេសុ ឥមស្មិំ រាជសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពំ.

អបរោ ភិក្ខុ បុរិមនយេនេវ ទូតេន បុច្ឆិតោ នត្ថិតាយ វា អវិចារេតុកាមតាយ វា ‘‘នត្ថម្ហាកំ កប្បិយការកោ’’តិ វទតិ, តស្មិញ្ច ខណេ កោចិ មនុស្សោ អាគច្ឆតិ, ទូតោ តស្ស ហត្ថេ អកប្បិយវត្ថុំ ទត្វា ‘‘ឥមស្ស ហត្ថតោ ចីវរំ គណ្ហេយ្យាថា’’តិ វត្វា គច្ឆតិ, អយំ ទូតេន សម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោ.

អបរោ ទូតោ គាមំ បវិសិត្វា អត្តនា អភិរុចិតស្ស កស្សចិ ហត្ថេ អកប្បិយវត្ថុំ ទត្វា បុរិមនយេនេវ អាគន្ត្វា វា អារោចេតិ, អញ្ញំ វា បហិណតិ, ‘‘អហំ អសុកស្ស នាម ហត្ថេ ចីវរចេតាបន្នំ ទស្សាមិ, តុម្ហេ ចីវរំ គណ្ហេយ្យាថា’’តិ វត្វា វា គច្ឆតិ, អយំ តតិយោ ទូតេន អសម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោតិ ឯវំ ឯកោ សម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោ, តយោ អសម្មុខានិទ្ទិដ្ឋាតិ ឥមេ ចត្តារោ ទូតេន និទ្ទិដ្ឋវេយ្យាវច្ចករា នាម. ឯតេសុ មេណ្ឌកសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពំ.

វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, មនុស្សា សទ្ធា បសន្នា, តេ កប្បិយការកានំ ហត្ថេ ហិរញ្ញំ ឧបនិក្ខិបន្តិ ‘ឥមិនា អយ្យស្ស យំ កប្បិយំ, តំ ទេថា’តិ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, យំ តតោ កប្បិយំ, តំ សាទិតុំ, ន ត្វេវាហំ, ភិក្ខវេ, កេនចិ បរិយាយេន ជាតរូបរជតំ សាទិតព្ពំ បរិយេសិតព្ពន្តិ វទាមី’’តិ (មហាវ. ២៩៩).

ឯត្ថ ច ចោទនាយ បរិមាណំ នត្ថិ. មូលំ អសាទិយន្តេន សហស្សក្ខត្តុម្បិ ចោទនាយ វា ឋានេន វា កប្បិយភណ្ឌំ សាទិតុំ វដ្ដតិ. នោ ចេ ទេតិ, អញ្ញំ កប្បិយការកំ ឋបេត្វាបិ អាហរាបេតព្ពំ. សចេ ឥច្ឆតិ, មូលសាមិកានម្បិ កថេតព្ពំ. នោ ចេ ឥច្ឆតិ, ន កថេតព្ពំ.

អបរោ ភិក្ខុ បុរិមនយេនេវ ទូតេន បុច្ឆិតោ ‘‘នត្ថម្ហាកំ កប្បិយការកោ’’តិ វទតិ, តទញ្ញោ សមីបេ ឋិតោ សុត្វា ‘‘អាហរ, ភោ, អហំ អយ្យស្ស ចីវរំ ចេតាបេត្វា ទស្សាមី’’តិ វទតិ. ទូតោ ‘‘ហន្ទ, ភោ, ទទេយ្យាសី’’តិ តស្ស ហត្ថេ ទត្វា ភិក្ខុស្ស អនារោចេត្វាវ គច្ឆតិ, អយំ មុខវេវដិកកប្បិយការកោ.

អបរោ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៨-៥៣៩; វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ៦៥) ភិក្ខុនោ ឧបដ្ឋាកស្ស វា អញ្ញស្ស វា ហត្ថេ អកប្បិយវត្ថុំ ទត្វា ‘‘ថេរស្ស ចីវរំ ទទេយ្យាសី’’តិ ឯត្តោវ បក្កមតិ, អយំ បរម្មុខកប្បិយការកោតិ ឥមេ ទ្វេ អនិទ្ទិដ្ឋកប្បិយការកា នាម. ឯតេសុ អញ្ញាតកអប្បវារិតេសុ វិយ បដិបជ្ជិតព្ពំ.

សចេ សយមេវ ចីវរំ អានេត្វា ទេន្តិ, គហេតព្ពំ. នោ ចេ, ន កិញ្ចិ វត្តព្ពា. តេនាហ ‘‘សចេ’’តិអាទិ. កប្បិយការកេតិ សម្មុខាសម្មុខវសេន ចត្តារោ កប្បិយការកេតិ អត្ថោ. ‘‘ទាយកោ សយមេវា’’តិ ឥមិនា ភិក្ខុំ បដិក្ខិបតិ, ន ទូតំ. តស្មា ទូតេន និទ្ទិដ្ឋោបិ យថារុចិ ចោទេតុំ វដ្ដតិ. មុខំ វិវរិត្វា សយមេវ កប្បិយការកត្តំ ឧបគតោតិ មុខវេវដិកកប្បិយការកោ. ឯវន្តិ ‘‘ឯសោ ខោ’’តិអាទិនា យថាវុត្តេន អាការេន. ទស្សិតា ហោន្តិ សង្ខេបតោតិ អធិប្បាយោ.

វុត្តចោទនាដ្ឋានបរិមាណតោតិ វុត្តចោទនាបរិមាណតោ ច វុត្តដ្ឋានបរិមាណតោ ច. សន្តិកន្តិ សមីបំ. តត្ថាតិ ឯត្ថ កថមយមត្ថោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘សមីបត្ថេ ហិ ឥទំ ភុម្មវចន’’ន្តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘គង្គាយំ គោយូថានិ ចរន្តិ, កូបេ គគ្គកូល’’ន្តិអាទីសុ វិយ យស្មា សមីបាធារេ ឥទំ សត្តមីវិភត្តិវចនំ, តស្មា អយមត្ថោ លព្ភតីតិ. ឯវំ អករោន្តោតិ សាមំ វា អគច្ឆន្តោ, ទូតំ វា អបាហេន្តោ.

អជ្ជណ្ហោ, ភន្តេ, អាគមេហីតិ, ភន្តេ, អជ្ជ ឯកទិវសំ អម្ហាកំ តិដ្ឋ, អធិវាសេហីតិ អត្ថោ. តិកបាចិត្តិយន្តិ អតិរេកេសុ ចោទនាដ្ឋានេសុ អតិរេកសញ្ញិវេមតិកឩនកសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ. តិក្ខត្តុំ ចោទនាយ ឆក្ខត្តុំ ឋានេន, ឩនកតិក្ខត្តុំ ចោទនាយ ឩនកច្ឆក្ខត្តុំ ឋានេន លទ្ធេបិ អនាបត្តិ. អប្បិតតាតិ បតិដ្ឋាបិតតា, ‘‘សញ្ញត្តោ សោ មយា’’តិអាទិនា (បារា. ៥៣៨) កថិតតាតិ វុត្តំ ហោតិ.

រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចីវរវគ្គោ បឋមោ.