១. ចីវរវគ្គោ

១. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

និដ្ឋិតចីវរស្មិន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦២-៤៦៣) និដ្ឋិតញ្ច តំ ចីវរញ្ចាតិ និដ្ឋិតចីវរំ, និដ្ឋិតេ អានិសំសមូលកេ ចីវរេ, បច្ចាសាចីវរេ ចាតិ អត្ថោ. យស្មា បន តំ ចីវរំ ករណេនបិ និដ្ឋិតំ ហោតិ នាសនាទីហិបិ, តស្មា ‘‘សូចិកម្មបរិយោសានេន វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យំ កិញ្ចិ សូចិយា កត្តព្ពំ បាសកបដ្ដគណ្ឋិកបដ្ដបរិយោសានកម្មំ, តំ សូចិកម្មបរិយោសានំ នាម, តេន. នដ្ឋន្តិ ចោរាទីហិ ហដំ. ឯតម្បិ ហិ ករណបលិពោធស្ស និដ្ឋិតត្តា ‘‘និដ្ឋិត’’ន្តិ វុច្ចតិ. វិនដ្ឋន្តិ ឧបចិកាទីហិ ខាទិតំ. ទឌ្ឍន្តិ អគ្គិនា ទឌ្ឍំ. ចីវរាសា វា ឧបច្ឆិន្នាតិ ‘‘អសុកស្មិំ នាម កុលេ ចីវរំ លភិស្សាមី’’តិ យា ចីវរាសា ឧប្បន្នា ហោតិ, សា ឧបច្ឆិន្នា. ឯតេសម្បិ ករណបលិពោធស្សេវ និដ្ឋិតត្តា និដ្ឋិតភាវោ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘ឥមេសុ វា’’តិអាទិ. ឯតេន ចីវរបលិពោធាភាវោ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘ចីវរស្ស ករណបលិពោធេ ឧបច្ឆិន្នេតិ អត្ថោ’’តិ. កថមេតំ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘អត្ថតកថិនស្ស ហី’’តិអាទិ. បញ្ចានិសំសេ អញ្ញត្ថ គន្តុំ អទត្វា សង្គណ្ហនដ្ឋេន កថិនំ, ថិរន្តិ អត្ថោ, អត្ថតំ កថិនំ យេន សោ អត្ថតកថិនោ, តស្ស អត្ថតកថិនស្ស. ហីតិ ការណត្ថេ និបាតោ. តាវ កថិនានិសំសំ លភតីតិ ឯត្ថ យោ អត្ថតកថិនោ ភិក្ខូតិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ, តាវ សោ អត្ថតកថិនោ ភិក្ខូតិ វេទិតព្ពោ, អនាមន្តចារាទិកំ កថិនានិសំសំ លភតីតិ អត្ថោ. ‘‘អត្ថតកថិនស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ ឥទំ វា ‘‘អត្ថតកថិនោ ភិក្ខូ’’តិ វិភត្តិវិបរិណាមំ កត្វា យោជេតព្ពំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ចីវរបលិពោធោ អាវាសបលិពោធោតិ ទ្វេ បលិពោធា. តេសុ ឯកបលិពោធេបិ សតិ យស្មា អនាមន្តចារាទិកំ អានិសំសំ លភតិ, នាសតិ. កស្មា? ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិ ឯតស្ស ចីវរស្ស ករណបលិពោធេ ឧបច្ឆិន្នេតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតីតិ. សង្ឃស្សាតិ សង្ឃេន. កត្តរិ ចេតំ សាមិវចនំ. ឧព្ភតេតិ អដ្ឋន្នំ មាតិកានមញ្ញតរេន, អន្តរុព្ភារេន វា ឧទ្ធដេ.

តត្រាតិ តស្មិំ កថិនេ. ឧព្ភារោ ឧទ្ធរណំ. បុរិមវស្សំវុដ្ឋេ តិំសមត្តេ បាវេយ្យកេ ភិក្ខូ ឧទ្ទិស្ស ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វស្សំវុដ្ឋានំ ភិក្ខូនំ កថិនំ អត្ថរិតុ’’ន្តិ កថិនក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៣០៦) ភគវតា កថិនស្ស អនុញ្ញាតត្តា ‘‘អយញ្ហិ កថិនត្ថារោ នាម…បេ… អនុញ្ញាតោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ បុរិមវស្សំវុដ្ឋានន្តិ វស្សច្ឆេទំ អកត្វា បុរិមវស្សំវុដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. ឯតេន វុដ្ឋវស្សវសេន តាវ បុរិមិកាយ វស្សំ ឧបគតាយេវ កថិនត្ថារំ លភន្តិ, ន បច្ឆិមិកាយ ឧបគតាតិ ទស្សេតិ. វុដ្ឋវស្សវសេន តាវ ឯវំ ហោតុ, គណនវសេន តំ កិត្តកា លភន្តីតិ អាហ ‘‘សោ’’តិអាទិ. សោតិ កថិនត្ថារោ. សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេនាតិ គណនវសេន បច្ឆិមកោដិយា. បញ្ចន្នំ ជនានំ វដ្ដតីតិ បច្ឆិមកោដិយា ចត្តារោ កថិនទុស្សស្ស ទាយកា, ឯកោ បដិគ្គាហកោតិ បញ្ចន្នំ ជនានំ វដ្ដតិ. កេចិ បន ‘‘បញ្ចវគ្គករណីយត្តា ‘បញ្ចន្នំ ជនានំ វដ្ដតី’តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ ‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, យ្វាយំ ចតុវគ្គោ ភិក្ខុសង្ឃោ ឋបេត្វា តីណិ កម្មានិ ឧបសម្បទំ បវារណំ អព្ភាន’’ន្តិ ចម្បេយ្យក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៣៨៨) វុត្តត្តា. តស្មាតិ យស្មា វុដ្ឋវស្សវសេន បុរិមវស្សំវុដ្ឋានំ អនញ្ញាតោ, យស្មា ច សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន បញ្ចន្នំ ជនានំ វដ្ដតិ, តស្មា. យត្ថាតិ យស្មិំ វិហារេ. អានិសំសេតិ អនាមន្តចារាទិកេ កថិនានិសំសេ. អថ បន ចត្តារោ ភិក្ខូ វស្សំ ឧបគតា, ឯកោ បរិបុណ្ណវស្សោ សាមណេរោ សចេ បច្ឆិមិកាយ ឧបសម្បជ្ជតិ, គណបូរកោ ចេវ ហោតិ, អានិសំសញ្ច លភតិ. តយោ ភិក្ខូ, ទ្វេ សាមណេរា, ទ្វេ ភិក្ខូ, តយោ សាមណេរា, ឯកោ ភិក្ខុ, ចត្តារោ សាមណេរាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

ខន្ធកេ វុត្តាយ ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយាតិ –

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, ឥទំ សង្ឃស្ស កថិនទុស្សំ ឧប្បន្នំ. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥមំ កថិនទុស្សំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទទេយ្យ កថិនំ អត្ថរិតុំ, ឯសា ញត្តិ. សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, ឥទំ សង្ឃស្ស កថិនទុស្សំ ឧប្បន្នំ, សង្ឃោ ឥមំ កថិនទុស្សំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទេតិ កថិនំ អត្ថរិតុំ. យស្សាយស្មតោ ខមតិ ឥមស្ស កថិនទុស្សស្ស ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទានំ កថិនំ អត្ថរិតុំ, សោ តុណ្ហស្ស. យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ. ទិន្នំ ឥទំ សង្ឃេន កថិនទុស្សំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ កថិនំ អត្ថរិតុំ, ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ (មហាវ. ៣០៧) –

ឯវំ កថិនក្ខន្ធកេ វុត្តាយ ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយ. កថិនត្ថារារហស្សាតិ កថិនំ អត្ថរិតុំ ភព្ពស្ស. សោ ច ខោ បុព្ពករណជាននាទីហិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោតិ វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ វិនយវិនិច្ឆយេ ‘‘អដ្ឋធម្មកោវិទោ ភិក្ខុ, កថិនត្ថារមរហតី’’តិ. បរិវារេបិ (បរិ. ៤០៩) វុត្តំ –

‘‘អដ្ឋហង្គេហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ភព្ពោ កថិនំ អត្ថរិតុំ. កតមេហិ អដ្ឋហង្គេហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ភព្ពោ កថិនំ អត្ថរិតុំ? បុព្ពករណំ ជានាតិ, បច្ចុទ្ធារំ ជានាតិ, អធិដ្ឋានំ ជានាតិ, អត្ថារំ ជានាតិ, មាតិកំ ជានាតិ, បលិពោធំ ជានាតិ, ឧទ្ធារំ ជានាតិ, អានិសំសំ ជានាតិ, ឥមេហិ អដ្ឋហង្គេហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ភព្ពោ កថិនំ អត្ថរិតុ’’ន្តិ.

ឯត្ថ ច បុព្ពករណំ នាម ធោវនវិចារណច្ឆេទនពន្ធនសិព្ពនរជនកប្បករណំ. បច្ចុទ្ធារោ នាម បុរាណសង្ឃាដិអាទីនំ បច្ចុទ្ធរណំ. អធិដ្ឋានំ នាម កថិនចីវរាធិដ្ឋានំ. អត្ថារោ នាម កថិនត្ថារោ. មាតិកា នាម អដ្ឋ មាតិកា. បលិពោធោ នាម អាវាសបលិពោធោ ចីវរបលិពោធោតិ ទ្វេ បលិពោធា. ឧទ្ធារោ នាម បក្កមនន្តិកាទយោ. អានិសំសោ នាម បញ្ចានិសំសា.

យំ បន សមន្តបាសាទិកាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣០៦) វុត្តំ ‘‘កថិនំ បន កេន អត្ថរិតព្ពំ? យស្ស សង្ឃោ កថិនចីវរំ ទេតិ, សង្ឃេន បន កស្ស ទាតព្ពំ? យោ ជិណ្ណចីវរោ ហោតិ, សចេ ពហូ ជិណ្ណចីវរា ហោន្តិ, វុឌ្ឍស្ស ទាតព្ពំ. វុឌ្ឍេសុបិ យោ មហាបរិសោ តទហេវ ចីវរំ កត្វា អត្ថរិតុំ សក្កោតិ, តស្ស ទាតព្ពំ. សចេ វុឌ្ឍោ ន សក្កោតិ, នវកតរោ សក្កោតិ, តស្ស ទាតព្ពំ. អបិច សង្ឃេន មហាថេរស្ស សង្គហំ កាតុំ វដ្ដតិ, តស្មា ‘តុម្ហេ, ភន្តេ, គណ្ហថ, មយំ កត្វា ទស្សាមា’តិ វត្តព្ព’’ន្តិ, តម្បិ កថិនត្ថារារហំយេវ គហេត្វាវ ទាតព្ពំ. ទេន្តេន បន តីសុ ចីវរេសុ យំ យំ ជិណ្ណំ ហោតិ, តំ តទត្ថាយ ទាតព្ពំ. បកតិយា ទុបដ្ដចីវរស្ស ទុបដ្ដត្ថាយេវ ទាតព្ពំ. សចេបិស្ស ឯកបដ្ដចីវរំ ឃនំ ហោតិ, កថិនសាដកោ ច បេលវោ, សារុប្បត្ថាយ ទុបដ្ដប្បហោនកមេវ ទាតព្ពំ. ‘‘អហំ អលភន្តោ ឯកបដ្ដំ បារុបាមី’’តិ វទន្តស្សាបិ ទុបដ្ដំ ទាតុំ វដ្ដតិ. យោ បន លោភបកតិកោ ហោតិ, តស្ស ន ទាតព្ពំ. តេនាបិ កថិនំ អត្ថរិត្វា បច្ឆា សិព្ពេត្វា ‘‘ទ្វេ ចីវរានិ ករិស្សាមី’’តិ ន គហេតព្ពំ.

តេនាតិ កថិនត្ថារកេន ភិក្ខុនា. តទហេវាតិ តស្មិំយេវ ទិវសេ. បញ្ច វា អតិរេកានិ វា ខណ្ឌានិ ឆិន្ទិត្វាតិ យថា បញ្ចខណ្ឌិកាទីនំ សង្ឃាដិអាទីនំ តិណ្ណំ ចីវរានំ អញ្ញតរប្បហោនកានិ មហាមណ្ឌលអឌ្ឍមណ្ឌលាទិវសេន បញ្ច ខណ្ឌានិ វា អតិរេកានិ វា សត្តាទិខណ្ឌានិ ហោន្តិ, ឯវំ ឆិន្ទិត្វា. តស្មិញ្ច កថិនចីវរេ ករិយមានេ ‘‘អហំ ថេរោ’’តិ វា ‘‘ពហុស្សុតោ’’តិ វា ឯកេនាបិ អកាតុំ ន លព្ភតិ. អនាទរិយេន អករោន្តស្ស ទុក្កដំ. តស្មា សព្ពេហេវ សន្និបតិត្វា ធោវនឆេទនសិព្ពនរជនានិ និដ្ឋាបេតព្ពានិ. តេនាហ ‘‘សេសភិក្ខូហិបិ តស្ស សហាយេហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ. កតចីវរមេវាតិ និដ្ឋិតបរិកម្មមេវ កថិនទុស្សំ. សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន អន្តរវាសកោបិ ឆិន្ទិត្វាវ កាតព្ពោ អញ្ញថា អត្ថារវិបត្តិតោ. យថាហ –

‘‘កថញ្ច បន, ភិក្ខវេ, អនត្ថតំ ហោតិ កថិនំ? ន ឧល្លិខិតមត្តេន អត្ថតំ ហោតិ កថិនំ…បេ… ន អញ្ញត្រ បញ្ចកេន វា អតិរេកបញ្ចកេន វា តទហេវ សញ្ឆិន្នេនា’’តិ (មហាវ. ៣០៨).

តេនេវាហ ‘‘អច្ឆិន្នាសិព្ពិតំ បន ន វដ្ដតី’’តិ. តេន ភិក្ខុនាតិ អត្ថារកេន ភិក្ខុនា. អត្ថរិតព្ពន្តិ អត្ថរណំ កាតព្ពំ. តញ្ច ខោ តថាវចីភេទករណមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យថាហ –

‘‘សចេ សង្ឃាដិយា កថិនំ អត្ថរិតុកាមោ ហោតិ, បោរាណិកា សង្ឃាដិ បច្ចុទ្ធរិតព្ពា, នវា សង្ឃាដិ អធិដ្ឋាតព្ពា, ‘ឥមាយ សង្ឃាដិយា កថិនំ អត្ថរាមី’តិ វាចា ភិន្ទិតព្ពា’’តិ (បរិ. ៤១៣) –

វិត្ថារោ. ‘‘ភន្តេ, អាវុសោ’’តិ ច ‘‘អនុមោទថ, អនុមោទាហី’’តិ ច វចនភេទំ សន្ធាយ ‘‘ថេរានញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឯវំ អត្ថារកេន បដិបជ្ជិតព្ពវិធិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អនុមោទកេហិ បដិបជ្ជិតព្ពវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘តេហិបី’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អនុមោទាមា’’តិ អត្តនាវ អត្តនិ គារវវសេន វុត្តំ. កិញ្ចាបិ ឯវំ វុត្តំ, តថាបិ ឯកកេន ‘‘អនុមោទាមា’’តិ វត្តុំ ន វដ្ដតិ, ‘‘អនុមោទាមិ’’ច្ចេវ វត្តព្ពន្តិ វទន្តិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. ឥទានិ កថិនានិសំសេ ទស្សេតុំ ភូមិំ វិចារយន្តោ ‘‘បុរិមវស្សំវុដ្ឋេសុបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តេសំយេវាតិ អត្ថារកអនុមោទកានំយេវ. វុត្តញ្ហេតំ បរិវារេ ‘‘ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ អត្ថតំ ហោតិ កថិនំ អត្ថារកស្ស ច អនុមោទកស្ស ចា’’តិ (បរិ. ៤០៣). តេតិ អត្ថារកអនុមោទកា. តតោ បដ្ឋាយាតិ អត្ថារានុមោទនតោ បដ្ឋាយ. យាវ កថិនស្សុព្ភារាតិ ន កេវលំ ចីវរមាសេយេវ, អថ ខោ អដ្ឋន្នំ មាតិកានំ អញ្ញតរេន វា អន្តរុព្ភារេន វា យាវ កថិនស្សុព្ភារា បញ្ចានិសំសេ លភន្តិ, ឧទ្ធដេ បន ន លភន្តីតិ អត្ថោ.

ឥទានិ តេ បញ្ចានិសំសេ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘អនាមន្តចារោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អនាមន្តចារោ នាម បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរេន និមន្តិតស្ស សន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆា កុលេសុ ចារិត្តាបជ្ជនំ. អសមាទានចារោ នាម នាមេនាធិដ្ឋិតស្ស ចីវរស្ស អសមាទានចរណំ, នាមេនាធិដ្ឋិតានំ តិណ្ណំ ចីវរានមញ្ញតរំ ចីវរំ យត្ថ កត្ថចិ និក្ខិបិត្វា អញ្ញត្ថ អរុណុដ្ឋាបនន្តិ អត្ថោ, ចីវរវិប្បវាសោតិ វុត្តំ ហោតិ. យាវទត្ថចីវរន្តិ យាវតា ចីវរេន អត្ថោ ហោតិ, តាវតកំ អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិតំ ចីវរធារណំ, ទសាហមតិក្កមិត្វា ចីវរស្ស ឋបនន្តិ អត្ថោ. គណស្ស ភោជនំ គណភោជនំ. គណោតិ ចេត្ថ ចត្តារោ វា តតុត្តរិ វា ភិក្ខូ. តេសំ វិញ្ញត្តិតោ វា និមន្តនតោ វា លទ្ធស្ស ឱទនាទីនំ បញ្ចន្នំ អញ្ញតរភោជនស្ស សហ គហណន្តិ អត្ថោ. យោ ច តត្ថ ចីវរុប្បាទោតិ តត្ថ កថិនត្ថតសីមាយ មតកចីវរំ វា ហោតុ, សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ទិន្នំ វា សង្ឃិកេន តត្រុប្បាទេន អាភតំ វា យេន កេនចិ អាការេន យំ សង្ឃិកំ ចីវរំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ តេសំ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘តស្មិំ អាវាសេ សង្ឃស្ស ឧប្បន្នចីវរញ្ចា’’តិ.

‘‘យំ បន តត្ថ សង្ឃស្ស ឧប្បន្នំ បត្តាទិ វា អញ្ញំ ភណ្ឌំ វា, តំ សព្ពេសំ បាបុណាតិ. យំ បន តត្រុប្បាទេន តណ្ឌុលាទិនា វត្ថំ ចេតាបិតំ, អត្ថតកថិនានមេវ តានិ វត្ថានិ បាបុណន្តិ. វត្ថេហិ បន តណ្ឌុលាទីសុ ចេតាបិតេសុ សព្ពេសំ តានិ បាបុណន្តី’’តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ, តម្បិ ចេតាបិតកាលតោ បដ្ឋាយ ចីវរុប្បាទោ ន ហោតីតិ សុវុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អនត្ថតកថិនា បន ឥមេសុ បញ្ចសុ អានិសំសេសុ ចីវរមាសេ អសមាទានចារំ ឋបេត្វា សេសានិសំសេ លភន្តិ. យទិ អសមាទានចារោបិ លព្ភេយ្យ, បាវេយ្យកា ភិក្ខូ វស្សំវុដ្ឋា ឱកបុណ្ណេហិ ចីវរេហិ ន ភគវន្តំ ឧបសង្កមេយ្យុំ. យស្មា តំ ន លព្ភតិ, តស្មា ចីវរមាសេបិ ចីវរំ សមាទាយ ឯវ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិំសុ.

ឯវំ កថិនត្ថារំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឧព្ភារំ ទស្សេន្តោ ‘‘តំ បនេតំ កថិន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ មាតិកាតិ មាតរោ, ជនេត្តិយោតិ អត្ថោ. កថិនុព្ភារញ្ហិ ឯតា អដ្ឋ ជនេន្តិ. តាសុ បក្កមនំ អន្តោ ឯតិស្សាតិ បក្កមនន្តិកា. ឯវំ សេសាបិ វេទិតព្ពា. តត្ថ យោ ភិក្ខុ អត្ថតកថិនោ កថិនចីវរំ អាទាយ តស្មិំ អាវាសេ និរបេក្ខោ ‘‘ន បច្ចេស្ស’’ន្តិ បក្កមតិ, តស្សេវំ បក្កមតោ កថិនុទ្ធារោ អតិក្កន្តមត្តាយ សីមាយ ហោតីតិ បក្កមនន្តិកោ កថិនុទ្ធារោតិ វេទិតព្ពោ.

យោ បន អានិសំសចីវរំ អាទាយ បក្កមតិ, តស្ស ពហិសីមាគតស្ស ឯវំ ហោតិ ‘‘ឥធេវិមំ ករិស្សាមិ, ន បុន តំ វិហារំ គច្ឆិស្សាមី’’តិ តស្មិំ អាវាសេ និរបេក្ខោ ហុត្វា តំ ចីវរំ ការេតិ, តស្ស ភិក្ខុនោ និដ្ឋានន្តិកោ កថិនុទ្ធារោ.

យទិ បន អានិសំសមូលចីវរំ អាទាយ ពហិសីមាគតោ ‘‘នេវិមំ ចីវរំ ករិស្សាមិ, ន ច តំ អាវាសំ គច្ឆិស្សាមី’’តិ សន្និដ្ឋានំ ករោតិ, តទា សន្និដ្ឋានន្តិកោ កថិនុទ្ធារោ.

តទេវ អានិសំសចីវរំ លទ្ធា តំ អាទាយ ពហិសីមំ គន្ត្វា ‘‘ឥធេវិមំ ចីវរំ ករិស្សាមិ, ន គច្ឆិស្សាមី’’តិ ករោន្តស្ស សចេ តំ ចីវរំ នស្សតិ វិនស្សតិ ឌយ្ហតិ, នាសនន្តិកោ កថិនុទ្ធារោ ហោតិ.

សចេ បន អានិសំសចីវរំ លទ្ធា តស្មិំ វិហារេ សាបេក្ខោវ ពហិសីមាគតោ ‘‘វិហារេ ភិក្ខូហិ អន្តរុព្ភារំ កត’’ន្តិ សុណាតិ, តស្ស សវនន្តិកោ កថិនុទ្ធារោ ហោតិ.

អាសាយ អវច្ឆេទោ ឯតិស្សាតិ អាសាវច្ឆេទិកា. យោ បន យេន កេនចិ ‘‘តុយ្ហំ ចីវរំ ទស្សាមី’’តិ វុត្តោ តស្មិំ ចីវរេ អាសាយ វិហារេ អបេក្ខំ បហាយ ពហិសីមាគតោ បុន តេន ‘‘ន សក្កោមិ ទាតុ’’ន្តិ វុត្តេ អាសំ ឆិន្ទតិ, តស្ស អាសាវច្ឆេទិកោ កថិនុទ្ធារោ ហោតិ.

យោ បន វស្សំវុដ្ឋវិហារតោ អញ្ញំ វិហារំ សាបេក្ខោវ គន្ត្វា អាគច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេយេវ កថិនុទ្ធារំ វីតិនាមេតិ, តស្ស សីមាតិក្កមនន្តិកោ កថិនុទ្ធារោ.

សហ ឧព្ភារេនាតិ សហុព្ភារា. អានិសំសចីវរំ អាទាយ សាបេក្ខោវ ពហិ គន្ត្វា កថិនុទ្ធារំ សម្ភុណន្តស្ស កថិនុទ្ធារោ សហុព្ភារោតិ វេទិតព្ពោ.

‘‘ឯតស្មិំ បន បក្កមនន្តិកេ កថិនុទ្ធារេ បឋមំ ចីវរបលិពោធោ ឆិជ្ជតី’’តិអាទិនា ចីវរបលិពោធុបច្ឆេទាទិកស្ស វិនិច្ឆយស្ស វិត្ថារតោ សមន្តបាសាទិកាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣១១) វុត្តត្តា ៨ ‘‘តត្ថ វិត្ថារវិនិច្ឆយោ’’តិអាទិមាហ. អត្ថារុព្ភារានំយេវ វា វិត្ថារវិនិច្ឆយស្ស តត្ថាគតត្តា ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សេសបលិពោធាភាវន្តិ អវសេសស្ស បលិពោធស្ស អភាវំ, អាវាសបលិពោធាភាវន្តិ អត្ថោ.

អស្សាតិ កាលស្ស. ទសាហបរមន្តិ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘តំ ទសាហបរមំ កាល’’ន្តិ. អតិរេកន្តិ អធិកំ, សោ ច អធិកភាវោ អធិដ្ឋិតវិកប្បិតចីវរតោតិ អាហ ‘‘អធិដ្ឋិតវិកប្បិតេសូ’’តិអាទិ. ខោមន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៣៦-៦៣៨) ខោមសុត្តេហិ វាយិតំ ខោមបដ្ដចីវរំ. តថា សេសានិ. កម្ពលំ នាម មនុស្សលោមវាឡលោមេ ឋបេត្វា សេសលោមេហិ វាយិត្វា កតវត្ថំ. សាណំ នាម សាណវាកេហិ កតវត្ថំ. ភង្គំ នាម ខោមសុត្តាទីហិ បញ្ចហិ មិស្សេត្វា កតវត្ថំ. ‘‘បាដេក្កំ វាកមយមេវា’’តិបិ វទន្តិ. តទនុលោមានំ វាតិ ទុកូលំ បត្តុណ្ណំ សោមារបដ្ដំ ចីនបដ្ដំ ឥទ្ធិជំ ទេវទិន្នន្តិ តេសំ ខោមាទីនំយេវ អនុលោមានំ ឆន្នំ ចីវរានំ វា, តត្ថ ទុកូលំ សាណស្ស អនុលោមំ វាកមយត្តា. បត្តុណ្ណទេសេ បាណកេហិ សញ្ជាតវត្ថំ បត្តុណ្ណំ. សោមារទេសេ ជាតំ វត្ថំ សោមារបដ្ដំ. តថា ចីនបដ្ដំ. ឥមានិ តីណិបិ កោសេយ្យស្ស អនុលោមានិ បាណកេហិ កតសុត្តមយត្តា. ឥទ្ធិជំ ឯហិភិក្ខូនំ បុញ្ញិទ្ធិយា និព្ពត្តចីវរំ. តំ បន ខោមាទីនមញ្ញតរំ ហោតីតិ តេសំយេវ អនុលោមំ. ទេវេហិ ទិន្នំ ចីវរំ ទេវទិន្នំ, តំ កប្បរុក្ខេ និព្ពត្តំ ជាលិនិយា ទេវកញ្ញាយ អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស ទិន្នវត្ថសទិសំ, តម្បិ ខោមាទីនំយេវ អនុលោមំ ហោតិ តេសុ អញ្ញតរភាវតោ.

ទីឃតោ វឌ្ឍកិហត្ថប្បមាណំ, វិត្ថារតោ តតោ ឧបឌ្ឍប្បមាណំ វិកប្បនុបគំ បច្ឆិមំ. អដ្ឋង្គុលំ សុគតង្គុលេនាតិ ឯត្ថ សុគតង្គុលំ នាម ឥទានិ មជ្ឈិមស្ស បុរិមស្ស តីណិ អង្គុលានិ, តេន សុគតង្គុលេន អដ្ឋង្គុលំ វឌ្ឍកិហត្ថប្បមាណន្តិ អត្ថោ. ចតុរង្គុលវិត្ថតន្តិ ឯត្ថាបិ យថាវុត្តានុសារេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យេសំ បន អធិដ្ឋានវិកប្បនានំ អភាវតោ អធិដ្ឋិតវិកប្បិតេសុ អបរិយាបន្នត្តា ឥទំ អតិរេកចីវរំ នាម ហោតិ.

តំ អធិដ្ឋានវិកប្បនំ កេនាការេន ជានិតព្ពន្តិ អនុយោគំ សន្ធាយ តំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ បន វុត្ត’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យំ បន វុត្តន្តិ អតិរេកចីវរំ ទស្សេតុំ ‘‘អធិដ្ឋិតវិកប្បិតេសុ អបរិយាបន្នត្តា’’តិ អម្ហេហិ យំ វុត្តន្តិ អត្ថោ. តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុន្តិ នាមំ វត្វា អធិដ្ឋាតុំ. ន វិកប្បេតុន្តិ សង្ឃាដិអាទិនាមេន វិកប្បេតុំ ន អនុជានាមីតិ អត្ថោ. ‘‘ឥមំ ចីវរំ វិកប្បេមី’’តិ បន វិកប្បេតុំ វដ្ដតិយេវ. សាមញ្ញវចនំ បន តិចីវរស្ស កណ្ឌុបដិច្ឆាទិវស្សិកសាដិកានំ វិយ កាលវសេន វិសេសាភាវា ចស្ស វិកប្បេតព្ពតាតិ ទស្សនត្ថំ, ន បន សព្ពថា វិកប្បនបដិសេធនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ហិ បុរាណចីវរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា នវស្ស អធិដ្ឋានវចនតោ, ‘‘អនាបត្តិ អធិដ្ឋេតិ វិកប្បេតី’’តិអាទិវចនតោ (បារា. ៤៦៩) ច តិចីវរស្សបិ វិកប្បនាយ ឱកាសោ ទិន្នោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. តិចីវរាទីនិ ហិ អធិដ្ឋហន្តេន ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិអាទិនា តំ តំ នាមំ វត្វា អធិដ្ឋាតព្ពំ. វិកប្បេន្តេន បន ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិ’’ន្តិអាទិនា តស្ស តស្ស ចីវរស្ស នាមំ អគ្គហេត្វា ‘‘ឥមំ ចីវរំ តុយ្ហំ វិកប្បេមី’’តិ វិកប្បេតព្ពំ. តិចីវរំ វា ហោតុ, អញ្ញំ វា, យទិ តំ តំ នាមំ គហេត្វា វិកប្បេតិ, អវិកប្បិតំ ហោតិ, អតិរេកចីវរដ្ឋានេយេវ តិដ្ឋតិ. តតោ បរំ វិកប្បេតុន្តិ ចតុមាសតោ បរំ ‘‘ឥមំ ចីវរំ វិកប្បេមី’’តិ វិកប្បេតុំ. ឥទញ្ច បរិភុញ្ជិតុំ អនុញ្ញាតំ. កេចិ បន (សារត្ថ. ដី. ២.៤៦៩) ‘‘តតោ បរំ វិកប្បេត្វា យាវ អាគាមិសំវច្ឆរេ វស្សានំ ចតុមាសំ, តាវ ឋបេតុំ អនុញ្ញាត’’ន្តិ វទន្តិ. តតោ បរន្តិ អាពាធតោ បរំ. ‘‘ឥមាសញ្ច បន វស្សិកសាដិកកណ្ឌុបដិច្ឆាទីនំ តតោ បរំ វិកប្បេត្វា បរិភោគស្ស អនុញ្ញាតត្តា តថាវិកប្បិតំ អញ្ញនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. អធិដ្ឋាតព្ពវិកប្បេតព្ពតា ជានិតព្ពាតិ អធិដ្ឋាតព្ពំ វិកប្បេតព្ពន្តិ ឯវំ អធិដ្ឋានវិកប្បនា ជានិតព្ពាតិ អត្ថោ.

បញ្ចបរិមាណំ អស្សាតិ បញ្ចកំ, មុដ្ឋិស្ស មុដ្ឋិហត្ថស្ស សម្ពន្ធំ បញ្ចកំ មុដ្ឋិបញ្ចកំ. ឯស ន យោ មុដ្ឋិត្តិកន្តិ ឯត្ថាបិ. បារុបនេនបិ សក្កា នាភិំ បដិច្ឆាទេតុន្តិ អាហ ‘‘ទ្វិហត្ថោបិ វដ្ដតី’’តិ. ន កេវលំ អឌ្ឍតេយ្យោវ វដ្ដតិ, អថ ខោ ទ្វិហត្ថោបិ វដ្ដតីតិ បិ-សទ្ទស្ស អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អតិរេកញ្ចាតិ សុគតចីវរប្បមាណម្បិ តតោ អធិកម្បិ. បច្ចុទ្ធរាមីតិ ឋបេមិ, បរិច្ចជាមីតិ វា អត្ថោ. ‘‘ឥមំ ចីវរំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ (សារត្ថ. ដី. ២.៤៦៩) ឯវម្បិ វត្តុំ វដ្ដតិ. កាយវិការំ ករោន្តេនាតិ ហត្ថាទិនា ចីវរំ បរាមសន្តេន, ចាលេន្តេន វា. ឥទញ្ហិ អធិដ្ឋានំ យេន កេនចិ សរីរាវយវេន អផុសន្តស្ស ន វដ្ដតិ. ទុវិធន្តិ សម្មុខាបរម្មុខភេទេន ទុវិធំ. វាចា ភិន្ទិតព្ពាតិ វចនំ និច្ឆារេតព្ពំ. អន្តោគព្ភាទីសូតិ អន្តោគព្ភឧបរិបាសាទេសុ. សាមន្តវិហារេតិ យត្ថ តទហេវ គន្ត្វា និវត្តេតុំ សក្កា, ឯវរូបេ សមីបវិហារេ. ឥទញ្ច ទេសនាសីសមត្តំ, តស្មា ទូរេ ឋិតម្បិ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ វទន្តិ. ‘‘ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា’’តិ ឥមិនា ចីវរសំលក្ខណំ វុត្តំ. ន ហិ ឋបិតដ្ឋានមត្តសល្លក្ខណេន កិញ្ចិ បយោជនំ អត្ថិ.

អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហីតិ បច្ចត្ថរណមុខបុញ្ឆនចោឡបរិក្ខារចោឡវសេន អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហិ. អធិដ្ឋានតោ បុព្ពេ សង្ឃាដិអាទិវោហារស្ស អភាវតោ ‘‘ឥមំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ បច្ចត្ថរណាទីនំ វិសុំ បច្ចុទ្ធរណវិធិំ ទស្សេតិ. បច្ចត្ថរណាទិនាមេន បន អធិដ្ឋាតព្ពត្តា ‘‘ឥមំ បច្ចត្ថរណំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិអាទិនា វុត្តេបិ នេវត្ថិ ទោសោ. បុន អធិដ្ឋាតព្ពានីតិ សង្ឃាដិអាទិនាមេន អធិដ្ឋាតព្ពានិ. បរិក្ខារចោឡកស្ស បន បរិក្ខារចោឡវសេន អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហិបិ សង្ឃាដិអាទិម្ហិ កតេ បច្ចុទ្ធរិត្វា បុន អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ នត្ថិ. បុព្ពេ កតាធិដ្ឋានមេវ អធិដ្ឋានំ. អធិដ្ឋិតេន បន តេន សទ្ធិំ មហន្តតរមេវ ទុតិយំ បដ្ដំ វា ខណ្ឌំ វា សំសិព្ពន្តេន អធិដ្ឋាតព្ពំ, សមេ វា ខុទ្ទកេ វា អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិ. សុខបរិភោគត្ថន្តិ វិប្បវាសទោសាភាវតោ យត្ថ កត្ថចិ ឋបេត្វា ធម្មស្សវនាទិនា កិច្ចេន អញ្ញត្ថ អរុណំ ឧដ្ឋាបេត្វា អាគន្ត្វា និស្សជ្ជនំ វិនាវ បរិភុញ្ជិតុំ សក្កុណេយ្យតាយ សុខបរិភោគត្ថំ. បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុន្តិ បរិក្ខារចោឡំ កត្វា អធិដ្ឋាតុំ.

អនតិរិត្តបមាណាតិ ‘‘ទីឃសោ ឆ វិទត្ថិយោ សុគតវិទត្ថិយា, តិរិយំ អឌ្ឍតេយ្យា’’តិ (បាចិ. ៥៤៣) វុត្តប្បមាណតោ អនធិកបមាណា. បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពាតិ វស្សិកសាដិកភាវតោ អបនេត្វា វិកប្បេតព្ពា, ហេមន្តស្ស បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ អន្តោទសាហេ វស្សិកសាដិកាវស្សិកសាដិកភាវតោ អបនេត្វា ‘‘ឥមំ ចីវរំ តុយ្ហំ វិកប្បេមី’’តិអាទិនា នយេន វិកប្បេតព្ពាតិ វុត្តំ ហោតិ. អញ្ញថា ហិ ‘‘វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេនាបិ, កណ្ឌុបដិច្ឆាទិ អាពាធវូបសមេនាបិ អធិដ្ឋានំ វិជហតី’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា) វក្ខមានត្តា វស្សានមាសតោ បរំ អសតិ អធិដ្ឋានេ កិំ បច្ចុទ្ធរេយ្យាតិ ‘‘បច្ចុទ្ធរិត្វា’’តិ វចនមេវ នោបបជ្ជេយ្យ.

កេចិ បន (សារត្ថ. ដី. ២.៤៦៩) ‘‘យថា កថិនមាសព្ភន្តរេ ឧប្បន្នចីវរំ កថិនមាសាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, ឯវមយំ វស្សិកសាដិកាបិ វស្សានមាសាតិក្កមេ និស្សគ្គិយា ហោតិ. តស្មា កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ បច្ចុទ្ធរិត្វា តតោ បរំ ហេមន្តស្ស បឋមទិវសេ វិកប្បេតព្ពាតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ, បច្ចុទ្ធរិត្វា តតោ បរំ វិកប្បេតព្ពាតិ បទយោជនា វេទិតព្ពា’’តិ ច វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ. កថិនមាសេ ឧប្បន្នញ្ហិ ចីវរំ អតិរេកចីវរដ្ឋានេ ឋិតត្តា អវសានទិវសេ អនធិដ្ឋិតំ កថិនមាសាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. អយំ បន វស្សិកសាដិកា អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតត្តា ន តេន សទិសាតិ វស្សានាតិក្កមេ កថំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ អនធិដ្ឋិតអវិកប្បិតមេវ ហិ តំ កាលាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, តស្មា ហេមន្តេបិ វស្សិកសាដិកា ទសាហបរិហារំ លភតិ. ឯវំ កណ្ឌុបដិច្ឆាទិបិ អធិដ្ឋានវិជហនតោ បរំ ទសាហបរិហារំ លភតិ. ទសាហំ បន អនតិក្កាមេត្វា វិកប្បេតព្ពា. នហានត្ថាយ អនុញ្ញាតត្តា វណ្ណភេទមត្តរត្តាបិ ចេសា វដ្ដតីតិ វុត្តំ. ‘‘ទ្វេ បន ន វដ្ដន្តី’’តិ ទ្វិន្នំ អធិដ្ឋានាភាវតោ វុត្តំ. ‘‘សចេ វស្សានេ អបរា វស្សិកសាដិកា ឧប្បន្នា ហោតិ, បុរិមវស្សិកសាដិកំ បច្ចុទ្ធរិត្វា, វិកប្បេត្វា ច អធិដ្ឋាតព្ពា’’តិ វទន្តិ.

បមាណយុត្តន្តិ ‘‘ទីឃសោ សុគតវិទត្ថិយា ទ្វេ វិទត្ថិយោ, វិត្ថារតោ ទិយឌ្ឍំ ទសា វិទត្ថី’’តិ (បាចិ. ៥៣១ អាទយោ) ឥមិនា បមាណេន យុត្តំ. បមាណិកាតិ ‘‘សុគតវិទត្ថិយា ទីឃសោ ចតស្សោ វិទត្ថិយោ, តិរិយំ ទ្វេ វិទត្ថិយោ’’តិ ឯវំ វុត្តប្បមាណយុត្តា. បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពាតិ ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. យស្មា ភិក្ខូនំ តិចីវរេ បរិបុណ្ណេ, អត្ថេ ច សតិ បរិស្សាវនាទីហិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បរិក្ខារចោឡក’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៧) ពហូនំ បត្តត្ថវិកបរិស្សាវនាទីនំ សង្គហវសេន បរិក្ខារចោឡាធិដ្ឋានមនុញ្ញាតំ, តស្មា ‘‘បរិក្ខារចោឡេ គណនា នត្ថី’’តិអាទិ វុត្តំ. ភគវតា ហិ យំ យំ ភិក្ខូ លភន្តិ, តំ តំ ឥមិនា វិធានេន អធិដ្ឋហិត្វា បុន ‘‘យេន យេន បរិស្សាវនាទិនា អត្ថោ ហោតិ, តំ តំ កត្វា គណ្ហន្តូ’’តិ អនុកម្បាយ អនុញ្ញាតំ. តេនេវាហ ‘‘ថវិកាបី’’តិអាទិ. អាទិសទ្ទេន ‘‘ឯតានិ ចីវរានិ បរិក្ខារចោឡានិ អធិដ្ឋាមី’’តិ អសម្មុខាធិដ្ឋានំ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘សេនាសនបរិក្ខារត្ថាយ ទិន្នបច្ចត្ថរណេ ចា’’តិ ឥមិនា អត្តនោ សន្តកំ បដិក្ខិបតិ. កេចិ បន (សារត្ថ. ដី. ២.៤៦៩) ‘‘អនិវាសេត្វា, អបារុបិត្វា ច កេវលំ បញ្ចបីឋេសុយេវ អត្ថរិត្វា បរិភុញ្ជិយមានំ បច្ចត្ថរណំ អត្តនោ សន្តកម្បិ អនធិដ្ឋិតំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ អយុត្តំ សេនាសនបរិក្ខារត្ថាយ ទិន្ន’’ន្តិ បច្ចត្ថរណស្ស វិសេសិតត្តា. ភិសិពិព្ពោហនបាវារកោជវានម្បិ សេនាសនបរិក្ខារតោយេវ អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថីតិ វេទិតព្ពំ.

អធិដ្ឋិតញ្ច បនេតំ ចីវរំ បរិភុញ្ជតោ កថំ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ អាហ ‘‘សព្ពញ្ច បនេត’’ន្តិអាទិ. តត្ថ អច្ឆិន្ទិត្វា គហណេនាតិ ចោរាទីហិ អច្ឆិន្ទិត្វា គហណេន. ហីនាយាវត្តនេនាតិ គិហិភាវាយ អាវត្តនេន, វិព្ភមេនាតិ អត្ថោ, ‘‘សីលវន្តោវ ហុត្វា គិហី ភវិស្សាមី’’តិ សេតវត្ថនិវាសនេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នស្ស សេតវត្ថនិវាសោ វា កាសាយចជនំ វា ហីនាយាវត្តន’’ន្តិ កេចិ. ‘‘‘ហីនាយាវត្តនេនា’តិ ឥមិនា ភិក្ខុនិយា ឯវ អធិដ្ឋានវិជហនំ គហិតំ ហោតិ. សា ហិ យទា វិព្ភមតិ, តទា អស្សមណី ហោតិ. ភិក្ខុ បន វិព្ភមន្តោបិ យាវ សិក្ខំ ន បច្ចក្ខាតិ, តាវ ភិក្ខុយេវាតិ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតី’’តិ អបរេ. សិក្ខាបច្ចក្ខានេនាតិ លិង្គេ ឋិតស្សេវ សិក្ខាយ បច្ចក្ខានេន. យោ ហិ ភិក្ខុលិង្គេ ឋិតោវ សិក្ខំ បច្ចក្ខាតិ, តស្ស កាយលគ្គម្បិ ចីវរំ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ. កាលង្កិរិយាយាតិ មរណេន. លិង្គបរិវត្តនេនាតិ បុរិសលិង្គស្ស, ឥត្ថិលិង្គស្ស វា បរិវត្តនេន, បុរិសស្ស ឥត្ថិលិង្គបាតុភាវេន, ឥត្ថិយា វា បុរិសលិង្គបាតុភាវេនាតិ វុត្តំ ហោតិ.

កនិដ្ឋង្គុលិនខបិដ្ឋិប្បមាណេនាតិ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទំ ទស្សេតិ. ឱរតោតិ អព្ភន្តរតោ. យោ បន ទុព្ពលដ្ឋានេ បឋមំ អគ្គឡំ ទត្វា បច្ឆា ទុព្ពលដ្ឋានំ ឆិន្ទិត្វា អបនេតិ, អធិដ្ឋានំ ន ភិជ្ជតិ. មណ្ឌលបរិវត្តនេបិ ឯសេវ នយោ. ទុបដ្ដស្ស បន ឯកស្មិំ បដលេ ឆិទ្ទេ វា ជាតេ, គលិតេ វា អធិដ្ឋានំ ន ភិជ្ជតិ. ខុទ្ទកំ ចីវរំ មហន្តំ ករោតិ, មហន្តំ វា ខុទ្ទកំ ករោតិ, អធិដ្ឋានំ ន ភិជ្ជតិ. ឧភោ កោដិយោ មជ្ឈេ ករោន្តោ សចេ បន បឋមំ ឆិន្ទិត្វា បច្ឆា ឃដេតិ, អធិដ្ឋានំ ភិជ្ជតិ. អថ ឃដេត្វា ឆិន្ទតិ, ន ភិជ្ជតិ. រជកេហិ ធោវាបេត្វា សេតំ ករោន្តស្សាបិ អធិដ្ឋានំ អធិដ្ឋានមេវ. វស្សានមាសាតិក្កមេនាបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. តេន ន កេវលំ បុព្ពេ វុត្តេន ទានាទិនា អដ្ឋវិធេនេវ ការណេន វស្សិកសាដិកា អធិដ្ឋានំ វិជហតិ, អថ ខោ វស្សានមាសាតិក្កមេនបីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯស នយោ អាពាធវូបសមេនាបីតិ ឯត្ថាបិ. វិកប្បនសិក្ខាបទេតិ (បាចិ. ៣៧២ អាទយោ) បាចិត្តិយេ សុរាបានវគ្គស្ស នវមសិក្ខាបទេ.

តំ អតិក្កាមយតោតិ ឯត្ថ តន្តិ ចីវរំ, កាលំ វា បរាមសតីតិ អាហ ‘‘តំ យថាវុត្តជាតិប្បមាណ’’ន្តិអាទិ. អស្សាតិ ភិក្ខុស្ស. តស្ស យោ អរុណោតិ តស្ស ចីវរុប្បាទទិវសស្ស យោ អតិក្កន្តោ អរុណោ. ចីវរុប្បាទទិវសេន សទ្ធិន្តិ ចីវរុប្បាទទិវសស្ស អរុណេន សទ្ធិំ. ទិវសសទ្ទេន ចេត្ថ តំទិវសនិស្សិតោ អរុណោ វុត្តោ. ឥទានិ យស្ស ច និស្សជ្ជិតព្ពំ, យថា ច និស្សជ្ជិតព្ពំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘តំ គហេត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្រាយំ នយោតិ តស្មិំ និស្សជ្ជនេ អយំ វិធិ. អញ្ញថាបីតិ ភាសន្តរេនាបិ, យាយ កាយចិ ភាសាយបីតិ អត្ថោ. បដិពលេនាតិ វត្តុំ សមត្ថេន. អាយតិំ សំវរេយ្យាសីតិ ឧបរិ សំវរមាបជ្ជេយ្យាសិ, សំវុតកាយវចីទ្វារោ ភវេយ្យាសីតិ អត្ថោ. ឥមានិ ច ‘‘បស្សសី’’តិអាទីនិ យថាក្កមំ បដិគ្គាហកទេសកេហិ វត្តព្ពវចនានិ. តថា ហិ ‘‘បស្សសី’’តិ បដិគ្គាហកេន វត្តព្ពវចនំ, ‘‘អាម បស្សាមី’’តិ តទនុទេសកេន វត្តព្ពវចនំ. ‘‘អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’’តិ តទនុប្បដិគ្គាហកេន វត្តព្ពវចនំ, ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ សំវរិស្សាមី’’តិ តទនុទេសកេន វត្តព្ពវចនំ. ឥមិនា ច អត្តនោ អាយតិំ សំវរេ បតិដ្ឋិតភាវំ ទស្សេតិ. ទ្វីសុ, បន សម្ពហុលាសុ វាតិ ទ្វីសុ វា សម្ពហុលាសុ វា អាបត្តីសុ បុរិមនយេនេវ វចនភេទោ កាតព្ពោ. ញត្តិយំ អាបត្តិំ សរតិ វិវរតីតិ ឯត្ថ ‘‘ទ្វេ អាបត្តិយោ’’តិ វា ‘‘សម្ពហុលា អាបត្តិយោ’’តិ វា វចនភេទោ កាតព្ពោ. ទ្វីសុ, ពហូសុ វា វចនភេទោ កាតព្ពោតិ ‘‘សង្ឃោ ឥមានិ ចីវរានី’’តិ វត្ថុវសេន វចនភេទោ កាតព្ពោ.

ឯវំ សង្ឃស្ស និស្សជ្ជនវិធិំ ទស្សេត្វា គណស្ស និស្សជ្ជនវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘គណស្ស បន និស្សជ្ជន្តេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សេសំ បុរិមសទិសមេវាតិ និស្សជ្ជនាបត្តិប្បដិគ្គហណនិស្សដ្ឋចីវរទានេសុ ‘‘អាយស្មន្តាន’’ន្តិអាទិនា វុត្តវចនភេទំ វិនា អវសេសំ សង្ឃស្ស និស្សជ្ជនាទីសុ វុត្តសទិសមេវាតិ អត្ថោ.

ឥទានិ បុគ្គលស្ស និស្សជ្ជនវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘បុគ្គលស្ស បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទ្វីសុ, តីសុ វាតិ ទ្វីសុ, តីសុ វា អាបត្តីសុ ចេវ ទាតព្ពចីវរេសុ ច. យថា ច គណស្ស និស្សជ្ជនេ, ឯវំ ទ្វិន្នំ និស្សជ្ជនេបិ បាឡិ វេទិតព្ពា. យទិ ហិ វិសេសោ ភវេយ្យ, យថេវ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិណ្ណំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ កាតុំ, ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, កាតព្ពោ – ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន តេ ភិក្ខូ ញាបេតព្ពា’’តិអាទិនា (មហាវ. ១៦៨) នយេន តិណ្ណំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ វត្វា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទ្វិន្នំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ កាតុំ, ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, កត្តព្ពោ – ថេរេន ភិក្ខុនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គ’’ន្តិអាទិនា នយេន វិសុំយេវ ទ្វិន្នំ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ វុត្តោ, ឯវំ ឥធាបិ វិសុំ បាឡិំ វទេយ្យ. យស្មា បន នត្ថិ, តស្មា អវត្វាវ គតោតិ គណស្ស វុត្តា បាឡិយេវេត្ថ បាឡិ. អាបត្តិប្បដិគ្គហណេ បន អយំ វិសេសោ – យថា គណស្ស និស្សជ្ជិត្វា អាបត្តិយា ទេសិយមានាយ អាបត្តិប្បដិគ្គាហកោ ភិក្ខុ ញត្តិំ ឋបេតិ, ឯវំ អដ្ឋបេត្វា ទ្វីសុ អញ្ញតរេន យថា ឯកបុគ្គលោ បដិគ្គណ្ហាតិ, ឯវំ អាបត្តិ បដិគ្គហេតព្ពា. ទ្វិន្នញ្ហិ ញត្តិដ្ឋបនំ នាម នត្ថិ. យទិ សិយា, ទ្វិន្នំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ វិសុំ ន វទេយ្យ. និស្សដ្ឋចីវរទានេបិ យថា ‘‘ឥមំ ចីវរំ អាយស្មតោ ទម្មី’’តិ ឯកោ វទតិ, ឯវំ ‘‘មយំ ឥមំ ចីវរំ អាយស្មតោ ទេមា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ឥតោ គរុកតរានិបិ ហិ ញត្តិទុតិយកម្មានិ អបលោកេត្វា កាតព្ពានីតិ វុត្តានិ អត្ថិ, តេសំ ឯតំ អនុលោមំ. តេនេវាហ ‘‘ទ្វិន្នំ បនា’’តិអាទិ. និស្សដ្ឋចីវរំ បន ទាតព្ពមេវ, អទាតុំ ន លព្ភតិ. វិនយកម្មមត្តមេវ ហេតំ. ន តំ តេន សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា បុគ្គលស្ស វា ទិន្នមេវ ហោតិ. តេនាហ ‘‘និស្សដ្ឋវត្ថុ’’ន្តិអាទិ.

អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស ទុក្កដន្តិ សកិំ និវត្ថំ វា សកិំ បារុតំ វា កាយតោ អមោចេត្វា ទិវសម្បិ ចរតិ, ឯកមេវ ទុក្កដំ. មោចេត្វា និវាសេតិ វា បារុបតិ វា, បយោគេ បយោគេ ទុក្កដំ. ទុន្និវត្ថំ វា ទុប្បារុតំ វា សណ្ឋាបេន្តស្ស អនាបត្តិ. អញ្ញស្ស តំ បរិភុញ្ជតោបិ អនាបត្តិ. ‘‘អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជតី’’តិអាទិវចនញ្ចេត្ថ (បារា. ៥៧០) សាធកំ. ទសាហំ អនតិក្កន្តេបិ អតិក្កន្តសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស ច ទុក្កដន្តិ ឯត្ថាបិ ‘‘បរិភុញ្ជន្តស្សា’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. អតិក្កន្តេ អនតិក្កន្តសញ្ញិនោបីតិ ទសាហំ អតិក្កន្តេ ចីវរេ ‘‘អនតិក្កន្តំ ឥទ’’ន្តិ ឯវំ សញ្ញិនោ, ទសាហេ វា អតិក្កន្តេ ‘‘អនតិក្កន្តោ ទសាហោ’’តិ ឯវំ សញ្ញិនោ.

ឥទានិ ‘‘អនធិដ្ឋិតេ អធិដ្ឋិតសញ្ញិនោ និស្សគ្គិយ’’ន្តិអាទិអាបត្តិវារំ សង្គហេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តថា’’តិអាទិមាហ. តថាតិ យថា ទសាហំ អតិក្កន្តេ សញ្ញាភេទេន តិកបាចិត្តិយំ, តថា អនធិដ្ឋិតាទីសុ សត្តសុ វិកប្បេសុ អធិដ្ឋិតាទិសញ្ញាភេទតោតិ អត្ថោ. តត្ថ អវិស្សជ្ជិតេ វិស្សជ្ជិតសញ្ញិនោតិ កស្សចិ អទិន្នេ អបរិច្ចត្តេ ‘‘ទិន្នំ បរិច្ចត្តំ មយា’’តិ ឯវំ សញ្ញិនោ. អនដ្ឋេ នដ្ឋសញ្ញិនោតិ អត្តនោ ចីវរេន សទ្ធិំ ពហូនិ អញ្ញេសំ ចីវរានិ ឯកតោ ឋបិតានិ, តានិ ចេ ចោរា ហរន្តិ, តត្រេស អត្តនោ ចីវរេ អនដ្ឋេ នដ្ឋសញ្ញី ហោតិ, តស្ស នដ្ឋសញ្ញិនោ. ឯស នយោ អវិនដ្ឋាទីសុបិ. អវិលុត្តេតិ ឯត្ថ បន គព្ភំ ភិន្ទិត្វា បសយ្ហាវហារវសេន អវិលុត្តេតិ វេទិតព្ពំ.

វិស្សជ្ជិតេតិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) អញ្ញស្ស ទិន្នេ. កថំ បន ទិន្នំ ហោតិ, កថំ គហិតំ? ‘‘ឥមំ តុយ្ហំ ទេមិ, ទទាមិ, ទជ្ជាមិ, ឱណោជេមិ, បរិច្ចជាមិ, វិស្សជ្ជាមិ, និស្សជ្ជាមី’’តិ វា វទតិ, ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ទេមិ…បេ… និស្សជ្ជាមី’’តិ វា វទតិ, សម្មុខាបិ បរម្មុខាបិ ទិន្នំយេវ ហោតិ. ‘‘តុយ្ហំ គណ្ហាហី’’តិ វុត្តេ ‘‘មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ វទតិ, សុទិន្នំ, សុគ្គហិតញ្ច. ‘‘តវ សន្តកំ ករោហិ, តវ សន្តកំ ហោតុ, តវ សន្តកំ ករិស្សសី’’តិ វុត្តេ ‘‘មម សន្តកំ ករោមិ, មម សន្តកំ ហោតុ, មម សន្តកំ ករិស្សាមី’’តិ វទតិ, ទុទ្ទិន្នំ, ទុគ្គហិតញ្ច. នេវ ទាតា ទាតុំ ជានាតិ, ន ឥតរោ គហេតុំ. សចេ បន ‘‘តវ សន្តកំ ករោហី’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធុ, ភន្តេ, មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ គណ្ហាតិ, សុគ្គហិតំ, សចេ បន ឯកោ ‘‘គណ្ហាហី’’តិ វទតិ, ឥតរោ ‘‘ន គណ្ហាមី’’តិ វទតិ, បុន សោ ‘‘ទិន្នំ មយា តុយ្ហំ, គណ្ហាហី’’តិ វទតិ, ឥតរោបិ ‘‘ន មយ្ហំ ឥមិនា អត្ថោ’’តិ វទតិ. តតោ បុរិមោបិ ‘‘មយា ទិន្ន’’ន្តិ ទសាហំ អតិក្កាមេតិ, បច្ឆិមោបិ ‘‘មយា បដិក្ខិត្ត’’ន្តិ, កស្សាបត្តីតិ? ន កស្សចិ. យស្ស បន រុច្ចតិ, តេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ. យោ បន អធិដ្ឋានេ វេមតិកោ, តេន កិំ កាតព្ពំ? វេមតិកភាវំ អារោចេត្វា ‘‘សចេ អនធិដ្ឋិតំ ភវិស្សតិ, ឯវំ មេ កប្បិយំ ហោតី’’តិ វត្វា វុត្តនយេនេវ និស្សជ្ជិតព្ពំ. ន ហិ ឯវំ ជានាបេត្វា វិនយកម្មំ ករោន្តស្ស មុសាវាទោ ហោតិ.

យថា ច ឥទំ, ឯវំ ឥតោ បរានិបីតិ យថា ឥទំ អតិរេកចីវរធារណសិក្ខាបទំ អាចារវិបត្តិ, ឯវំ ឥតោ បរានិបិ សិក្ខាបទានិ អាចារវិបត្តិយេវាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឧភតោបាតិមោក្ខេសូ’’តិអាទិ. អាជីវវិបត្តិបច្ចយា បន ឋបេត្វា ទុព្ភាសិតំ ឆ អាបត្តិក្ខន្ធា បញ្ញត្តាតិ –

‘‘អាជីវហេតុ អាជីវការណា បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ អសន្តំ អភូតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ឧល្លបតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា សញ្ចរិត្តំ សមាបជ្ជតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា ‘យោ តេ វិហារេ វសតិ, សោ ភិក្ខុ អរហា’តិ ភណតិ, បដិវិជានន្តស្ស អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា ភិក្ខុ បណីតភោជនានិ អគិលានោ អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា ភិក្ខុនី បណីតភោជនានិ អគិលានា អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, អាបត្តិ បាដិទេសនីយស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា ភិក្ខុ សូបំ វា ឱទនំ វា អគិលានោ អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បរិ. ២៨៧) –

ឯវំ បារាជិកាទិវសេន ឋបេត្វា ទុព្ភាសិតំ អាជីវវិបត្តិបច្ចយា ឆ អាបត្តិក្ខន្ធា បញ្ញត្តា. ទិដ្ឋិវិបត្តិបច្ចយា បាចិត្តិយទុក្កដវសេន ទ្វេ អាបត្តិក្ខន្ធា បញ្ញត្តាតិ សមនុភាសនាយ បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សជ្ជនេ ញត្តិយា ទុក្កដំ, កម្មវាចាបរិយោសានេ បាចិត្តិយន្តិ ឯវំ ទិដ្ឋិវិបត្តិបច្ចយា បាចិត្តិយទុក្កដវសេន ទ្វេ អាបត្តិក្ខន្ធា បញ្ញត្តា. ឯត្ថាតិ វិបត្តិកថាសុ.

គណនុបគតាតិ ទិវសគណនំ ឧបគតភាវោ. អញ្ញេហិ ‘‘ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទេមា’’តិ បរហត្ថេ ទិន្នម្បិ ‘‘ន តាវ តំ គណនុបគំ, យាវ ន ហត្ថំ គច្ឆតី’’តិ (មហាវ. ២៥៩) ចម្មក្ខន្ធកេ វុត្តត្តា យាវ អាហរិត្វា វា ន ទិន្នំ, ‘‘តុម្ហាកំ, ភន្តេ, ចីវរំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ បហិណិត្វា វា អនារោចិតំ, តាវ ទិវសគណនំ ន ឧបេតិ, អនធិដ្ឋិតំ វដ្ដតិ. យទា បន អានេត្វា ទិន្នំ ហោតិ, ‘‘ឧប្បន្ន’’ន្តិ វា សុតំ, តតោ បដ្ឋាយ គណនុបគំ ហោតិ, អន្តោទសាហេ អធិដ្ឋាតព្ពំ. កថិនសញ្ញិតំ សមុដ្ឋានមស្សាតិ កថិនសមុដ្ឋានំ, តតិយឆដ្ឋសមុដ្ឋានវសេន ទ្វិសមុដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. កាយវាចាហិ កត្តព្ពអធិដ្ឋានវិកប្បនានំ អករណេន កាយវាចតោ, ចិត្តេ បន សតិ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អនធិដ្ឋានាវិកប្បនវសេន អាបជ្ជនតោ អកិរិយំ. អជានន្តោបិ អាបជ្ជតីតិ នោសញ្ញាវិមោក្ខំ. កាយទ្វារេ ច វចីទ្វារេ ច កត្តព្ពាករណតោ កាយកម្មំ វចីកម្មំ.

កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា

ភិក្ខុនាតិ ភិក្ខុស្សាតិ អត្ថោ, សាមិអត្ថេ ចេតំ ករណវចនំ. តេនាហ ‘‘បុរិមសិក្ខាបទេ វិយា’’តិអាទិ. អថ កស្មា ករណវសេនេវ ករណវចនស្ស អត្ថំ អគ្គហេត្វា សាមិវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘ករណវសេន ហី’’តិអាទិ. ហីតិ ការណត្ថេ និបាតោ. ឆិន្នបលិពោធោតិ ឆិន្នចីវរាវាសបលិពោធោ. ឯកាវ រត្តិ ឯករត្តំ, សមាសន្តគតស្ស អត្ថំ. តិណ្ណំ ចីវរានំ សមាហារោតិ តិចីវរំ. តេន តិចីវរេន, តីហិ ចីវរេហីតិ អត្ថោ. ឯកេន វិប្បវុត្ថោបិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៧៥-៤៧៦) ហិ តិចីវរេន វិប្បវុត្ថោ នាម ហោតិ បដិសិទ្ធបរិយាបន្នេន វិប្បវុត្ថត្តា, អវយវេបិ វា សមុទាយវោហារតោ. តេនាហ ‘‘តិចីវរាធិដ្ឋាននយេនា’’តិអាទិ.

ឥទានិ វិប្បវាសលក្ខណវវត្ថាបនត្ថំ ‘‘គាមោ ឯកូបចារោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ និវេសនន្តិ ឧទោសិតាទីនំ វសេន អកតាយ បតិស្សយវិកតិយា អធិវចនំ. ឧទោសិតោតិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៨២-៤៨៧) យានាទីនំ ភណ្ឌានំ សាលា. យោ ‘‘ឧទវសិតោ’’តិបិ វុច្ចតិ. អដ្ដោតិ បដិរាជាទិបដិពាហនត្ថំ ឥដ្ឋកាហិ កតោ ពហលភិត្តិកោ ចតុបញ្ចភូមិកោ បតិស្សយវិសេសោ. ‘‘អដ្ដោតិ ពហលភិត្តិកគេហំ, យស្ស គោបានសិយោ អគ្គហេត្វា ឥដ្ឋកាហិ ឯវ ឆទនំ ហោតី’’តិ អបរេ. ‘‘អដ្ដាការេន ករីយតី’’តិបិ វទន្តិ. មាឡោតិ ឯកកូដសង្គហិតោ ចតុរស្សបាសាទោ, ឯកកូដសង្គហិតោ វា អនេកកោណវន្តោ បតិស្សយវិសេសោ. ‘‘មាឡោតិ វដ្ដាការេន កតសេនាសន’’ន្តិ អបរេ. បាសាទោតិ ទីឃបាសាទោ, អឌ្ឍយោគាទិភេទោ អដ្ដមាឡហម្មិយវជ្ជិតោ សព្ពោ វា បាសាទោ. ហម្មិយន្តិ មុណ្ឌច្ឆទនបាសាទោ. ‘‘ចន្ទិយង្គណយុត្ត’’ន្តិ អបរេ. នាវាតិ ថលដ្ឋឧទកដ្ឋវសេន ទ្វិធា នាវា. សត្ថោតិ ជង្ឃសត្ថោ, សកដសត្ថោ វា. ធញ្ញករណន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៩១-៤៩៤) ខលំ វុច្ចតិ. អារាមោតិ បុប្ផារាមោ, ផលារាមោ វា. វិហារោតិ សបរិក្ខិត្តោ វា អបរិក្ខិត្តោ វា សកលោ អាវាសោ. ‘‘គេហម្បី’’តិ កេចិ. និវេសនាទីនិ ចេត្ថ គាមតោ ពហិ និវិដ្ឋានិ គហិតានិ. អន្តោគាមេ ឋិតានំ បន គាមគ្គហណេនេវ គហិតត្តា គាមបរិហារោយេវាតិ. ‘‘និវេសនាទយោ ហម្មិយបរិយោសានា គាមបរិក្ខេបតោ ពហិ និវិដ្ឋា’’តិ អបរេ. ហត្ថបាសាតិក្កមេតិ ឯត្ថ ហត្ថបាសោ នាម អឌ្ឍតេយ្យរតនប្បមាណោ បទេសោ, តស្ស អតិក្កមោ ហត្ថបាសាតិក្កមោ, តស្មិំ ហត្ថបាសាតិក្កមេ. ហត្ថបាសព្ភន្តរេ បន វត្ថុំ វដ្ដតិ. តំ បមាណំ អតិក្កមិត្វា សចេបិ ឥទ្ធិមា ភិក្ខុ អាកាសេ អរុណំ ឧដ្ឋាបេតិ, និស្សគ្គិយមេវ ហោតិ.

អយំ បនេត្ថ វិនិច្ឆយោ – សចេ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៧៧-៤៧៨) គាមោ ឯកស្ស រញ្ញោ វា ភោជកស្ស វា វសេន ឯកកុលស្ស ហោតិ, បាការាទិនា បរិក្ខិត្តត្តា ឯកូបចារោ ច, ឯវរូបេ គាមេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា តស្មិំ គាមព្ភន្តរេ យថារុចិតដ្ឋានេ វសិតព្ពំ, សចេ អបរិក្ខិត្តោ, យស្មិំ ឃរេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ ហោតិ, តស្មិំ ឃរេ វសិតព្ពំ, តស្ស ឃរស្ស សមន្តតោ ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ពំ.

សចេ គាមោ វេសាលិកុសិនារាទយោ វិយ នានារាជូនំ វា ភោជកានំ វា ហោតិ, វុត្តប្បការេន បរិក្ខិត្តោ ច, ឯវរូបេ គាមេ យស្មិំ ឃរេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ ហោតិ, តស្មិំ ឃរេ វា វត្ថព្ពំ, តស្ស ឃរស្ស ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ពំ. យស្សា វីថិយា ឃរំ ហោតិ, តស្សា វីថិយា តស្ស ឃរស្ស សម្មុខាដ្ឋានេ សភាយំ វា ឃរទ្វារេ វា វត្ថព្ពំ, តេសំ សភាទ្វារានំ ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ពំ.

សចេ សោ គាមោ អបរិក្ខិត្តោ, យស្មិំ ឃរេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តត្ថ វា តស្ស ហត្ថបាសេ វា វត្ថព្ពំ. និវេសនេ បន សចេ ឯកកុលស្ស និវេសនំ ហោតិ, បរិក្ខិត្តញ្ច, អន្តោនិវេសនេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អន្តោនិវេសនេ វត្ថព្ពំ. អបរិក្ខិត្តំ ចេ ហោតិ, យស្មិំ គព្ភេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តស្មិំ វត្ថព្ពំ, តស្ស គព្ភស្ស ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ពំ.

សចេ នានាកុលស្ស និវេសនំ ហោតិ, បរិក្ខិត្តញ្ច, យស្មិំ គព្ភេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តស្មិំ គព្ភេ វត្ថព្ពំ, សព្ពេសំ សាធារណទ្វារមូលេ វា តេសំ គព្ភទ្វារមូលានំ ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ពំ. អបរិក្ខិត្តំ ចេ, យស្មិំ គព្ភេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តស្មិំ គព្ភេ វត្ថព្ពំ, តស្ស គព្ភស្ស ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ពំ. ឯស នយោ ឧទោសិតាទីសុបិ.

សត្ថោ បន ជង្ឃសត្ថោ វា ហោតុ, សកដសត្ថោ វា. សចេ ឯកកុលស្ស សត្ថោ ហោតិ, សត្ថេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា បុរតោ វា បច្ឆតោ វា សត្តព្ភន្តរា ន វិជហិតព្ពា, បស្សតោ អព្ភន្តរំ ន វិជហិតព្ពំ. សចេ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៨៩) សត្ថោ គច្ឆន្តោ គាមំ វា នទិំ វា បរិយាទិយិត្វា តិដ្ឋតិ, អន្តោបវិដ្ឋេន សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធោ ហុត្វា ឱរញ្ច បារញ្ច ផរិត្វា ឋិតោ ហោតិ, សត្ថបរិហារោវ លព្ភតិ. អថ គាមេ វា នទិយា វា បរិយាបន្នោ ហោតិ អន្តោបវិដ្ឋោ, គាមបរិហារោ ចេវ នទិបរិហារោ ច លព្ភតិ. សចេ វិហារសីមំ អតិក្កមិត្វា តិដ្ឋតិ, អន្តោសីមាយ ច ចីវរំ ហោតិ, វិហារំ គន្ត្វា វសិតព្ពំ. សចេ ពហិសីមាយ ចីវរំ ហោតិ, សត្ថសមីបេយេវ វសិតព្ពំ. សចេ គច្ឆន្តោ សកដេ វា ភគ្គេ, គោណេ វា នដ្ឋេ អន្តរា ឆិជ្ជតិ, យស្មិំ កោដ្ឋាសេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តត្ថ វសិតព្ពំ.

ខេត្តេបិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៩០) សចេ ឯកកុលស្ស ខេត្តំ ហោតិ, បរិក្ខិត្តញ្ច, អន្តោខេត្តេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អន្តោខេត្តេ វត្ថព្ពំ. សចេ អបរិក្ខិត្តំ, ហត្ថបាសា ចីវរំ ន វិជហិតព្ពំ. សចេ នានាកុលស្ស ខេត្តំ ហោតិ, បរិក្ខិត្តញ្ច, អន្តោខេត្តេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា ខេត្តទ្វារមូលេ វា វត្ថព្ពំ, តស្ស ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ពំ. សចេ អបរិក្ខិត្តំ, ចីវរំ ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពំ. ឯស នយោ ធញ្ញករណារាមេសុ ទ្វីសុបិ. វិហារេ បន និវេសនេ វុត្តសទិសោវ វិនិច្ឆយោ.

រុក្ខមូលេ បន យំ មជ្ឈន្ហិកេ កាលេ សមន្តា ឆាយា ផរតិ, តស្មិំ ឋានេ អវិរឡេ បទេសេ តស្ស ឆាយាយ ផុដ្ឋោកាសស្ស អន្តោយេវ និក្ខិបិតព្ពំ. សចេ វិរឡសាខស្ស រុក្ខស្ស អាតបេន ផុដ្ឋោកាសេ ឋបេតិ, អរុណុគ្គមនេ ច សោ ភិក្ខុ តស្ស ហត្ថបាសេ ន ហោតិ, អញ្ញស្មិំ ឋានេ តស្ស ឆាយាយបិ ហោតិ, និស្សគ្គិយំ ហោតិ. សចេ នានាកុលស្ស រុក្ខោ ហោតិ, ចីវរស្ស ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពំ.

អជ្ឈោកាសេ បន វិញ្ឈាដវិអាទីសុ អរញ្ញេសុបិ សមុទ្ទមជ្ឈេ មច្ឆពន្ធានំ អគមនបថទីបកេសុបិ ចីវរំ ឋបេត្វា តតោ សមន្តា សត្តព្ភន្តរេ បទេសេ យត្ថ កត្ថចិ វសិតព្ពំ, ឥតោ អញ្ញត្ថ វសន្តោ វិប្បវុត្ថោ នាម ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥមស្ស បន វិត្ថារស្ស ឥធ អវុត្តត្តា, សមន្តបាសាទិកាយញ្ច វុត្តត្តា ‘‘អយមេត្ថ សង្ខេបោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថាតិ ‘‘តិចីវរេន វិប្បវសេយ្យា’’តិ ឯតស្មិំ បទេ. សង្ខេបោតិ សង្ខេបវណ្ណនា. ឯត្ថ បន បាឡិយំ (បារា. ៤៧៧) ‘‘គាមោ ឯកូបចារោ នានូបចារោ’’តិអាទិនា អវិសេសេន មាតិកំ និក្ខិបិត្វាបិ គាមនិវេសនឧទោសិតខេត្តធញ្ញករណអារាមវិហារានំ ឯកូបចារនានូបចារតា ‘‘គាមោ ឯកូបចារោ នាម ឯកកុលស្ស គាមោ ហោតិ បរិក្ខិត្តោ ច អបរិក្ខិត្តោ ចា’’តិអាទិនា (បារា. ៤៧៨) បរិក្ខិត្តាបរិក្ខិត្តវសេន វិភត្តា. អដ្ដមាឡបាសាទហម្មិយនាវាសត្ថរុក្ខមូលអជ្ឈោកាសានំ បន ឯវំ អវត្វា ‘‘ឯកកុលស្ស អដ្ដោ ហោតិ, នានាកុលស្ស អដ្ដោ ហោតី’’តិអាទិនា (បារា. ៤៨៤) នយេន ឯកកុលនានាកុលវសេន ច អន្តេ ‘‘អជ្ឈោកាសោ ឯកូបចារោ នាម អគាមកេ អរញ្ញេ សមន្តា សត្តព្ភន្តរា ឯកូបចារោ, តតោ បរំ នានូបចារោតិ (បារា. ៤៩៤) ច ឯវំ ឯកូបចារនានូបចារតា វិភត្តា. តស្មា គាមាទីសុ បរិក្ខិត្តំ ឯកូបចារំ, អបរិក្ខិត្តំ នានូបចារន្តិ ច, អដ្ដាទិសុ យំ ឯកកុលស្ស, តំ ឯកូបចារំ, យំ នានាកុលស្ស, តំ នានូបចារន្តិ ច គហេតព្ពំ. អជ្ឈោកាសេ វុត្តនយេន គហេតព្ពំ. ឧបចារោតិ ហិ ‘‘គាមោ ឯកូបចារោ នានូបចារោ’’តិអាទីសុ ទ្វារំ, ‘‘អជ្ឈោកាសោ ឯកូបចារោ’’តិ ឯត្ថ សមន្តា សត្តព្ភន្តរសង្ខាតំ បមាណន្តិ អបរេ.

អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយាតិ ភិក្ខុនោ សង្ឃេន ទិន្នា សម្មុតិ ភិក្ខុសម្មុតិ, តំ វិនាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘យំ សង្ឃោ’’តិអាទិ. អវិប្បវាសសម្មុតិំ ទេតីតិ អវិប្បវាសា សម្មុតិ, អវិប្បវាសាយ វា សម្មុតិ អវិប្បវាសសម្មុតិ, តំ ញត្តិទុតិយេន កម្មេន ទេតីតិ អត្ថោ.

សន្តរុត្តរេនាតិ ‘‘អន្តរ’’ន្តិ អន្តរវាសកោ វុច្ចតិ, ‘‘ឧត្តរ’’ន្តិ ឧត្តរាសង្គោ, សហ អន្តរេន ឧត្តរំ សន្តរុត្តរំ, តេន សន្តរុត្តរេន, សហ អន្តរវាសកេន ឧត្តរាសង្គេនាតិ អត្ថោ. អន្តោអរុណេ បច្ចុទ្ធដេតិ និវត្តិត្វា សម្បាបុណិតុមសក្កោន្តេន តត្ថេវ ឋត្វា អន្តោ អរុណេ បច្ចុទ្ធដេ. បច្ចាគន្តព្ពន្តិ យថា រោគោ ន កុប្បតិ, តថា បុន ចីវរស្ស ឋបិតដ្ឋានំ អាគន្តព្ពំ. យតោ បដ្ឋាយ ហិ សត្ថំ វា បរិយេសតិ, ‘‘គច្ឆាមី’’តិ អាភោគំ វា ករោតិ, តតោ បដ្ឋាយ វដ្ដតិ. ‘‘ន ទានិ គមិស្សាមី’’តិ ឯវំ បន ធុរនិក្ខេបំ ករោន្តេន បច្ចុទ្ធរិតព្ពំ ‘‘អតិរេកចីវរដ្ឋានេ ឋស្សតី’’តិ. តេនាហ ‘‘តត្ថេវ វា ឋិតេន បច្ចុទ្ធរិតព្ព’’ន្តិ. សោតិ យស្ស សម្មុតិ ទិន្នា, សោ រោគោ. លទ្ធកប្បិយមេវ បុន សម្មុតិទានកិច្ចំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ.

អធិដ្ឋិតចីវរតាតិ តិចីវរាធិដ្ឋាននយេន អធិដ្ឋិតចីវរតា. វិប្បវាសោ នាម យទិ ពទ្ធសីមាយំ ចីវរំ ហោតិ, តតោ ពហិ អរុណុដ្ឋាបនំ. អថ អពទ្ធសីមាយំ, យថាវុត្តគាមាទីនំ ពហិ ហត្ថបាសាតិក្កមេ អរុណុដ្ឋាបនំ. ពទ្ធសីមាយំ បន យត្ថ កត្ថចិ ចីវរំ ឋបេត្វា អន្តោសីមាយមេវ យត្ថ កត្ថចិ វសិតុំ វដ្ដតិ. ឥធ អបច្ចុទ្ធរណំ អកិរិយាតិ សម្ពន្ធោ.

ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អកាលចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

បុរិមសិក្ខាបទេ វិយ ឯត្ថាបិ ភិក្ខុនាតិ សាមិអត្ថេ ករណវចនន្តិ អាហ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា’’តិអាទិ. ‘‘អកាលចីវរំ នាម អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសមាសេ ឧប្បន្នំ, អត្ថតេ កថិនេ សត្តមាសេ ឧប្បន្នំ, កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្នំ, ឯតំ អកាលចីវរំ នាមា’’តិ (បារា. ៥០០) បទភាជនិយំ វុត្តត្តា ‘‘យ្វាយំ អនត្ថតេ កថិនេ’’តិអាទិមាហ. យ្វាយំ ចីវរកាលោ វុត្តោតិ សម្ពន្ធោ. វស្សានស្សាតិ វស្សានសង្ខាតស្ស ឧតុនោ. បច្ឆិមោ មាសោ នាម ចីវរមាសោ. តស្មិញ្ហិ អនត្ថតេបិ កថិនេ ឧប្បន្នំ ចីវរំ អនធិដ្ឋិតំ, អវិកប្បិតំ ឋបេតុំ វដ្ដតិ. បញ្ច មាសាតិ បច្ឆិមកត្តិកមាសោ, ហេមន្តិកា ចត្តារោ ចាតិ បញ្ច មាសា. អញ្ញទាតិ អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសមាសេ, អត្ថតេ កថិនេ សត្តមាសេ. កាលេបីតិ ‘‘អនត្ថតេ កថិនេ ចីវរមាសោ, អត្ថតេ កថិនេ បញ្ច មាសា’’តិ យថាវុត្តចីវរកាលេបិ. ‘‘អាទិនា នយេនា’’តិ ឥមិនា ‘‘ទទាមិ ទជ្ជាមី’’តិអាទីនំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) សង្គហោ. កិញ្ចាបិ ចេតានិ សព្ពានិ ‘‘អកាលចីវរ’’ន្តិ វុត្តានិ, តថាបិ បិដ្ឋិសមយេយេវ ឧប្បន្នានិ ‘‘អកាលចីវរ’’ន្តិ ឥធាធិប្បេតានិ.

‘‘កាលេ សង្ឃស្ស ឥទំ អកាលចីវរ’’ន្តិ ទិន្នំ បន អកាលចីវរសាមញ្ញតោ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តំ. យថា បិដ្ឋិសមយេ ឧប្បន្នំ ចីវរំ វុដ្ឋវស្សេហិ, សេសេហិ ច សម្មុខីភូតេហិ ភាជេតុំ លព្ភតីតិ អកាលចីវរំ នាម ជាតំ, តថេវិទម្បីតិ តទិទំ អកាលចីវរសាមញ្ញំ. យទិ ឯវំ ‘‘បុគ្គលស្ស វា ឥទំ តុយ្ហំ ‘ទម្មី’តិអាទិនា នយេន ទិន្ន’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ, ន ហិ បុគ្គលស្ស អាទិស្ស ទិន្នំ កេនចិ ភាជនីយំ ហោតីតិ? នាយំ វិរោធោ, អាទិស្ស ទានសាមញ្ញតោ លព្ភមានមត្ថំ ទស្សេតុំ តថា វុត្តន្តិ. អត្តនោ វា ធនេនាតិ អត្តនោ កប្បាសសុត្តាទិនា ធនេន. ឥមស្ស ‘‘ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ‘‘សីមាយ ទេតី’’តិអាទិ បុគ្គលាធិដ្ឋាននយេន វុត្តំ. ឯត្ថ បន សីមាយ ទានំ ឯកា មាតិកា, កតិកាយ ទានំ ទុតិយា…បេ… បុគ្គលស្ស ទានំ អដ្ឋមា.

‘‘បរិក្ខេបារហដ្ឋានេនា’’តិ ឥមិនា អបរិក្ខិត្តស្ស វិហារស្ស ធុវសន្និបាតដ្ឋានាទិតោ បឋមលេឌ្ឌុបាតស្ស អន្តោ ឧបចារសីមាតិ ទស្សេតិ. ឥទានិ ទុតិយលេឌ្ឌុបាតស្សបិ អន្តោ ឧបចារសីមាយេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ធុវសន្និបាតដ្ឋានម្បិ សីមាបរិយន្តគតមេវ វេទិតព្ពំ. អាវាសេ វឌ្ឍន្តេ វឌ្ឍតីតិ សចេ ឧបចារតោ អពហិភូតោ ហុត្វា អាវាសោ វឌ្ឍតីតិ អធិប្បាយោ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘ភិក្ខូសុបិ វឌ្ឍន្តេសុ វឌ្ឍតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘សចេ វិហារេ សន្និបតិតភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធា ហុត្វា យោជនសតម្បិ បូរេត្វា និសីទន្តិ, យោជនសតម្បិ ឧបចារសីមាវ ហោតិ, សព្ពេសំ លាភោ បាបុណាតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៧៩) សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តំ. ភិក្ខុនីនំ អារាមបវេសនសេនាសនាបុច្ឆនានីតិ អាគន្តុកគមិកានំ ភិក្ខុនីនំ អារាមបវេសនាបុច្ឆនំ, សេនាសនាបុច្ឆនញ្ចាតិ អត្ថោ. តថា ហិ អាគន្តុកាយ ភិក្ខុនិយា អារាមបវេសនំ អាបុច្ឆិតព្ពំ, គមិកាយ សង្ឃិកំ ទសវិធំ សេនាសនំ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ‘‘ភិក្ខុនីន’’ន្តិ វុត្តំ, គមិកស្ស បន ភិក្ខុស្សាបិ ឥមិស្សាយេវ សីមាយ វសេន សេនាសនាបុច្ឆនំ វេទិតព្ពំ.

បរិវាសមានត្តារោចនន្តិ បារិវាសិកមានត្តចារីនំ បរិវាសារោចនំ, មានត្តារោចនញ្ច. វស្សច្ឆេទនិស្សយសេនាសនគ្គាហាទិវិធានន្តិ វស្សច្ឆេទវិធានំ, និស្សយគ្គាហវិធានំ, សេនាសនគ្គាហវិធានន្តិ អត្ថោ. អាទិសទ្ទេន និស្សយបដិប្បស្សទ្ធិ, លាភគ្គាហោ អាគន្តុកវត្តំ បូរេត្វា អារាមបវេសនន្តិ ឯវមាទិកំ សង្គណ្ហាតិ. ឥមិស្សាវ សីមាយ វសេនាតិ ឧបចារសីមាយេវាតិ យថាសម្ភវំ អន្តោ, ពហិ ច ឥមស្ស សព្ពស្ស លព្ភនតោ វុត្តំ.

លាភត្ថាយ ឋបិតា សីមា លាភសីមា (មហាវ. ៣៧៩), សា ច ខោ នេវ សម្មាសម្ពុទ្ធេន អនុញ្ញាតា, ន ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ ឋបិតា, អបិច ខោ លាភទាយកេហិ. តេនាហ ‘‘យំ រាជរាជមហាមត្តាទយោ’’តិអាទិ. សមន្តាតិ វិហារស្ស សមន្តា. យន្តិ សុង្កសស្សាទិ. ‘‘សីមំ ឋបេន្តី’’តិ បាឋសេសោ. ឯកស្ស រញ្ញោ អាណាបវត្តិដ្ឋានន្តិ ចោឡភោគោ កេរឡភោគោតិ ឯវំ ឯកេកស្ស រញ្ញោ អាណាបវត្តិដ្ឋានំ. ទ្វិធា អាបោ គតោ ឯត្ថាតិ ទីបោ, ឱឃេន អនជ្ឈោត្ថតោ ភូមិភាគោ, សោវ សីមា ទីបសីមា. តេនាហ សមុទ្ទន្តេនា’’តិអាទិ. ចក្កវាឡសីមា ចក្កវាឡបព្ពតេនេវ បរិច្ឆិន្នាតិ អាហ ‘‘ឯកចក្កវាឡបព្ពតបរិក្ខេបព្ភន្តរំ ចក្កវាឡសីមា’’តិ.

សេសាតិ ខណ្ឌសីមាទយោ. ខណ្ឌសីមាយ ទេមាតិ ទិន្នន្តិ ខណ្ឌសីមាយ កេនចិ កម្មេន សន្និបតិតំ សង្ឃំ ទិស្វា ‘‘ខណ្ឌសីមាយំ សង្ឃស្ស ទេមា’’តិ ទិន្នំ. ខណ្ឌសីមាយ ឋិតេ រុក្ខេ វា បព្ពតេ វា ឋិតោបិ ហេដ្ឋា វា បថវិវេមជ្ឈគតោបិ ខណ្ឌសីមាយេវ ឋិតោតិ វេទិតព្ពោ. សមានសំវាសសីមាយ ទិន្នន្តិ ‘‘សមានសំវាសសីមាយ ទម្មី’’តិ ទិន្នំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ខណ្ឌសីមា សីមន្តរិកដ្ឋានំ ន បាបុណាតិ តត្ថ សមានសំវាសសីមាយ អភាវតោតិ អធិប្បាយោ. សមានសំវាសអវិប្បវាសសីមាសុ ទិន្នស្ស ឥទំ នានាត្តំ – ‘‘អវិប្បវាសសីមាយ ទម្មី’’តិ ទិន្នំ គាមដ្ឋានំ ន បាបុណាតិ. កស្មា? ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចា’’តិ (មហាវ. ១៤៤) វុត្តត្តា. ‘‘សមានសំវាសសីមាយ ទម្មី’’តិ ទិន្នំ បន គាមេ ឋិតានម្បិ បាបុណាតីតិ. អព្ភន្តរសីមាឧទកុក្ខេបសីមាសុ ទិន្នន្តិ តត្ថ ឧបោសថាទិអត្ថាយ សន្និបតិតេ ទិស្វា ‘‘ឥមិស្សា អព្ភន្តរសីមាយ ទេមា’’តិអាទិនា ទិន្នំ. ជនបទរដ្ឋរជ្ជទីបចក្កវាឡសីមាសុបិ គាមសីមាទីសុ វុត្តសទិសោវ វិនិច្ឆយោតិ អាហ ‘‘ជនបទសីមាទីសូ’’តិអាទិ. ឯកោបិ គន្ត្វា សព្ពេសំ សង្គណ្ហិតុំ លភតីតិ ឯកោបិ គន្ត្វា ឥធ វស្សគ្គេន ភាជេត្វា គហេត្វា អាគន្តុំ លភតីតិ អត្ថោ. ឯកោតិ សភាគោ ឯកោ ភិក្ខុ, អយម្បិ ភាគមេវ គហេតុំ លភតិ. តេនាហ ‘‘សភាគានំ ភាគំ គណ្ហាតី’’តិ.

ឯវំ តាវ យោ សីមំ បរាមសិត្វា ទេតិ, តស្ស ទានេ វិនិច្ឆយំ វត្វា ឥទានិ យោ ‘‘អសុកសីមាយា’’តិ វត្តុំ ន ជានាតិ, កេវលំ ‘‘សីមា’’តិ វចនមត្តមេវ ជានន្តោ វិហារំ អាគន្ត្វា ‘‘សីមាយ ទម្មី’’តិ វា ‘‘សីមដ្ឋកសង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ វា ភណតិ, តត្ថ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុំ ‘‘យោ បន វិហារំ បវិសិត្វា’’តិអាទិមាហ. កតរន្តិ កតរសីមំ. អហមេតំ ភេទំ ន ជានាមីតិ អហំ ‘‘អសុកា សីមា’’តិ ឯតំ វិភាគំ ន ជានាមិ. ឧបចារសីមដ្ឋេហិ ភាជេតព្ពំ លាភស្ស ឧបចារសីមាយ បរិច្ឆិន្នត្តាតិ អធិប្បាយោ. សាតិ សមានលាភកតិកា.

យត្ថ មយ្ហំ ធុវការា ករីយន្តីតិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៧៩) ឯត្ថ យស្មិំ វិហារេ តស្ស ចីវរទាយកស្ស សន្តកំ សង្ឃស្ស បាកវត្តំ វា វត្តតិ. យស្មិំ វិហារេ ភិក្ខូ អត្តនោ ភារំ កត្វា សទា គេហេ ភោជេតិ, យត្ថ វា អនេន អាវាសោ វា ការិតោ, សលាកភត្តាទីនិ វា និពទ្ធានិ, ឥមេ ធុវការា នាម. យេន បន សកលោបិ វិហារោ បតិដ្ឋាបិតោ, តត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. តេនាហ ‘‘យត្ថ តស្ស បាកវត្តំ វា វត្តតី’’តិអាទិ. តត្ថ បាកវត្តន្តិ ទានវត្តំ. វត្តតីតិ បវត្តតិ. យតោតិ យស្មា វិហារា. យត្ថាតិ យស្មិំ វិហារេ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ វិហារេសុ. មាតិកំ អារោបេត្វាតិ ឯកស្មិំ វិហារេ ភិក្ខូ ពហុតរា, ឯកស្មិំ ថោកតរា, ឯកញ្ច វត្ថំ, ធុវការដ្ឋានញ្ច ពហុកំ, កត្ថ ទេមាតិ បុច្ឆិត្វា, យទិ បន មញ្ចោ វា បីឋំ វា ឯកមេវ ហោតិ, តំ បុច្ឆិត្វា យស្ស វា វិហារស្ស, ឯកវិហារេបិ វា យស្ស សេនាសនស្ស សោ វិចារេតិ, តត្ថ ទាតព្ពំ. សចេបិ ‘‘អសុកភិក្ខុ គណ្ហតូ’’តិ វទតិ, វដ្ដតិ. អថ ‘‘មយ្ហំ ធុវការេ ទេថា’’តិ វត្វា អវិចារេត្វាវ គច្ឆតិ, សង្ឃស្សបិ វិចារេតុំ វដ្ដតិ. ឯវំ បន វិចារេតព្ពំ – ‘‘សង្ឃត្ថេរស្ស វសនដ្ឋានេ ទេថា’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ តត្ថ សេនាសនំ បរិបុណ្ណំ ហោតិ, យត្ថ នប្បហោតិ, តត្ថ ទាតព្ពំ. សចេ ឯកោ ភិក្ខុ ‘‘មយ្ហំ វសនដ្ឋានេ សេនាសនបរិភោគភណ្ឌំ នត្ថី’’តិ វទតិ, តត្ថ ទាតព្ពំ.

សង្ឃស្ស ទម្មីតិ ទិន្នន្តិ ‘‘ឥមានិ ចីវរានិ សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ ឯវំ ទិន្នំ. តតោ ពហិទ្ធាបីតិ ឧបចារសីមាតោ ពហិទ្ធាបិ. តេហិ សទ្ធិន្តិ ឧបចារសីមាគតេហិ សទ្ធិំ. ឯកាពទ្ធានញ្ច បាបុណាតិ បរិសាវសេន វឌ្ឍិតា សីមា ហោតីតិ កត្វាតិ អធិប្បាយោ. តស្មាតិ យស្មា ឧបចារសីមាគតានំ បាបុណាតិ, យស្មា ច តតោ ពហិទ្ធាបិ ឧបចារសីមោក្កន្តេហិ ឯកាពទ្ធានំ បាបុណាតិ, តស្មា. តេសន្តិ ឧបចារសីមាគតានំ, តតោ ពហិទ្ធា តេហិ សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធានញ្ច. គាហតេ សតីតិ អន្តេវាសិកាទិកេ គណ្ហន្តេ សតិ. អសម្បត្តានម្បីតិ ឧបចារសីមាយំ ឋិតេហិ ឃណ្ដិំ បហរិត្វា កាលំ ឃោសេត្វា លាភភាជនដ្ឋានំ អសម្បត្តានម្បិ ឧបចារសីមាយ បវិដ្ឋានំ, តេហិ វា សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធានំ ហុត្វា អត្តនោ វិហារទ្វារេ វា អន្តោវិហារេយេវ វា ឋិតានញ្ចាតិ អត្ថោ. ភាគោ ទាតព្ពោតិ សង្ឃនវកស្ស ទិន្នេបីតិ អធិប្បាយោ. ទុតិយភាគេ បន ថេរាសនំ អារុឡ្ហេ អាគតានំ បឋមភាគោ ន បាបុណាតិ. ទុតិយភាគតោ វស្សគ្គេន ទាតព្ពំ.

សចេ បន ‘‘ពហិឧបចារសីមាយំ ឋិតានំ ទេថា’’តិ វទន្តិ, ន ទាតព្ពំ. យទិ បន វិហារោ មហា ហោតិ, ថេរាសនតោ បដ្ឋាយ វត្ថេសុ ទីយមានេសុ អលសជាតិកា មហាថេរា បច្ឆា អាគច្ឆន្តិ, ‘‘ភន្តេ, វីសតិវស្សានំ ទីយតិ, តុម្ហាកំ ឋិតិកា អតិក្កន្តា’’តិ ន វត្តព្ពា. ឋិតិកំ ឋបេត្វា តេសំ ទត្វា បច្ឆា ឋិតិកាយ ទាតព្ពំ.

‘‘អសុកវិហារេ កិរ ពហុចីវរំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ សុត្វា យោជនន្តរិកវិហារតោបិ ភិក្ខូ អាគច្ឆន្តិ, សម្បត្តសម្បត្តានំ ឋិតដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ទាតព្ពំ, អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយ ចីវរក្ខន្ធកវណ្ណនាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៧៩) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ.

ឯវំ វិហារំ បវិសិត្វា ‘‘ឥមានិ ចីវរានិ សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ ទិន្នេសុ វិនិច្ឆយំ វត្វា ឥទានិ ពហិឧបចារសីមាយំ ភិក្ខុំ ទិស្វា ‘‘សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ ទិន្នេសុ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯកាពទ្ធបរិសាយ បាបុណាតីតិ សចេ យោជនំ ផរិត្វា បរិសា ឋិតា ហោតិ, ឯកាពទ្ធា ចេ, សព្ពេសំ បាបុណាតីតិ អត្ថោ. ឯកាពទ្ធតា ចេត្ថ ទ្វាទសហត្ថព្ភន្តរតោ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពា. តេនាហ ‘‘យេ បនា’’តិអាទិ.

ឧភតោសង្ឃស្ស ទិន្នន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៧៩) ‘‘ឧភតោសង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ ទិន្នំ. ‘‘ទ្វេធាសង្ឃស្ស ទម្មិ, ទ្វិន្នំ សង្ឃានំ ទម្មិ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស ច ទម្មី’’តិ វុត្តេបិ ឧភតោសង្ឃស្ស ទិន្នមេវ ហោតិ. ឧបឌ្ឍំ ភិក្ខូនំ, ឧបឌ្ឍំ ភិក្ខុនីនំ ទាតព្ពន្តិ ទ្វេ ភាគេ សមេ កត្វា ឯកោ ភាគោ ភិក្ខូនំ, ឯកោ ភាគោ ភិក្ខុនីនំ ទាតព្ពោ. គហេតុំ លភតិ ឧភតោសង្ឃគ្គហណេន គហិតត្តាតិ អធិប្បាយោ. ចេតិយស្សាតិ ថូបាទិនោ. តញ្ហិ ធាតាយតនាទិភាវេន ចិតត្តា, លោកស្ស ចិត្តីការដ្ឋានតាយ ច ‘‘ចេតិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ន កោចិ វិសេសោតិ អាហ ‘‘ឥធ បន ចេតិយស្សា’’តិអាទិ.

‘‘ឧភតោសង្ឃស្ស ច តុយ្ហញ្ច ចេតិយស្ស ចា’’តិ វុត្តេ បន ទ្វាវីសតិកោដ្ឋាសេ កត្វា ទស ភិក្ខូនំ, ទស ភិក្ខុនីនំ, ឯកោ បុគ្គលស្ស, ឯកោ ចេតិយស្ស ទាតព្ពោ. តត្ថ បុគ្គលោ សង្ឃតោបិ អត្តនោ វស្សគ្គេន បុន គហេតុំ លភតិ, ចេតិយស្ស ឯកោយេវ. អយំ បន វារោ យថាវុត្តេនេវ នយេន ញាយតីតិ កត្វា ឥធ ន វុត្តោ. សមន្តបាសាទិកាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៧៩) បន វុត្តោយេវ.

ន មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា ទាតព្ពំ ‘‘ភិក្ខុនីន’’ន្តិ បុគ្គលិកវសេន វុត្តត្តា. បុគ្គលោ វិសុំ ន លភតីតិ បុព្ពេ វិយ វិសុំ បុគ្គលិកកោដ្ឋាសំ ន លភតិ. បាបុណនដ្ឋានតោ ឯកមេវ លភតីតិ អត្តនោ វស្សគ្គេន បត្តព្ពដ្ឋានតោ ឯកមេវ កោដ្ឋាសំ លភតិ. កស្មា? ភិក្ខុសង្ឃគ្គហណេន គហិតត្តា. ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ភិក្ខុនីនញ្ច តុយ្ហញ្ច ចេតិយស្ស ចា’’តិ វុត្តេបិ ចេតិយស្ស ឯកបុគ្គលបដិវីសោ លព្ភតិ, បុគ្គលស្ស វិសុំ ន លព្ភតិ. តស្មា ឯកំ ចេតិយស្ស ទត្វា អវសេសំ ភិក្ខូ ច ភិក្ខុនិយោ ច គណេត្វា ភាជេតព្ពំ. តេនាហ ‘‘ចេតិយស្ស ចាតិ វុត្តេ បនា’’តិអាទិ.

តេហិ សទ្ធិំ បុគ្គលចេតិយបរាមសនំ អនន្តរនយសទិសមេវាតិ តេហិ ភិក្ខូហិ ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ បុគ្គលស្ស ច ចេតិយស្ស ច គហណំ អនន្តរនយសទិសមេវាតិ អត្ថោ. ‘‘ភិក្ខូនញ្ច ភិក្ខុនីនញ្ច តុយ្ហញ្ច, ភិក្ខូនញ្ច ភិក្ខុនីនញ្ច ចេតិយស្ស ច, ភិក្ខូនញ្ច ភិក្ខុនីនញ្ច តុយ្ហញ្ច ចេតិយស្ស ចា’’តិ វុត្តេបិ ចេតិយស្ស ឯកបដិវីសោ លព្ភតិ, បុគ្គលស្ស វិសុំ នត្ថិ, ភិក្ខូ ច ភិក្ខុនិយោ ច គណេត្វាវ ភាជេតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បុគ្គលស្ស វិសុំ ន លព្ភតីតិ បុគ្គលស្ស វិសុំ បដិវីសោ ន លព្ភតិ, វស្សគ្គេន ឯកោវ លព្ភតីតិ អត្ថោ. ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ចេតិយស្ស ចា’’តិ វុត្តេ បន ចេតិយស្ស វិសុំ បដិវីសោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘ចេតិយស្ស បន លព្ភតី’’តិ. ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច តុយ្ហញ្ច ចេតិយស្ស ចា’’តិ វុត្តេបិ ចេតិយស្សេវ វិសុំ លព្ភតិ, ន បុគ្គលស្ស. ចេតិយស្ស បន លព្ភតិយេវាតិ ‘‘ភិក្ខូនញ្ច ចេតិយស្ស ចា’’តិ វុត្តេ បន ចេតិយស្ស វិសុំ បដិវីសោ លព្ភតីតិ អត្ថោ. ‘‘ភិក្ខូនញ្ច តុយ្ហញ្ច ចេតិយស្ស ចា’’តិ វុត្តេបិ ចេតិយស្សេវ វិសុំ លព្ភតិ, ន បុគ្គលស្ស. ភិក្ខុនិសង្ឃំ អាទិំ កត្វាបិ ឯវមេវ យោជេតព្ពំ.

ឯត្ថាហ – យំ បនេតរហិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៧៩) បណ្ឌិតមនុស្សា សធាតុកំ បដិមំ វា ចេតិយំ វា ឋបេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ឧភតោសង្ឃស្ស ទានំ ទេន្តិ, បដិមាយ វា ចេតិយស្ស វា បុរតោ អាធារកេ បត្តំ ឋបេត្វា ទក្ខិណោទកំ ទត្វា ‘‘ពុទ្ធានំ ទេមា’’តិ, តត្ថ យំ បឋមំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ ទេន្តិ, វិហារំ វា អាហរិត្វា ‘‘ឥទំ ចេតិយស្ស ទេមា’’តិ បិណ្ឌបាតញ្ច មាលាគន្ធាទីនិ ច ទេន្តិ, តត្ថ កថំ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ? វុច្ចតេ – មាលាគន្ធាទីនិ តាវ ចេតិយេ អារោបេតព្ពានិ, វត្ថេហិ បដាកា, តេលេន បទីបា កាតព្ពា, បិណ្ឌបាតមធុផាណិតាទីនិ បន យោ និពទ្ធចេតិយជគ្គកោ ហោតិ បព្ពជិតោ វា គហដ្ឋោ វា, តស្ស ទាតព្ពានិ. និពទ្ធជគ្គកេ អសតិ អាហដភត្តំ ឋបេត្វា វត្តំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. ឧបកដ្ឋេ កាលេ ភុញ្ជិត្វា បច្ឆាបិ វត្តំ កាតុំ វដ្ដតិយេវ.

មាលាគន្ធាទីសុ ច យំ កិញ្ចិ ‘‘ឥទំ ហរិត្វា ចេតិយបូជំ ករោថា’’តិ វុត្តេ ទូរម្បិ ហរិត្វា បូជេតព្ពំ. ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ហរា’’តិ វុត្តេបិ ហរិតព្ពំ. សចេ បន ‘‘អហំ បិណ្ឌាយ ចរាមិ, អាសនសាលាយំ ភិក្ខូ អត្ថិ, តេ ហរិស្សន្តី’’តិ វុត្តេ ‘‘ភន្តេ, តុយ្ហំយេវ ទម្មី’’តិ វទតិ, ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. អថ បន ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទស្សាមី’’តិ ហរន្តស្ស គច្ឆតោ អន្តរាវ កាលោ ឧបកដ្ឋោ ហោតិ, អត្តនោ បាបេត្វា ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ.

វស្សំវុដ្ឋសង្ឃស្ស ទម្មីតិ វទតីតិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៧៩) ‘‘វស្សំវុដ្ឋសង្ឃស្ស ឥមានិ ចីវរានិ ទម្មី’’តិ វទតិ. តេសំ ពហិសីមដ្ឋានម្បិ បាបុណាតីតិ អត្ថតេ កថិនេ ពហិសីមដ្ឋានម្បិ យាវ កថិនស្ស ឧព្ភារា បាបុណាតិ, តស្មា ទិសាបក្កន្តស្សាបិ សតិ បដិគ្គាហកេ ទាតព្ពំ. អនត្ថតេ បន កថិនេ អន្តោហេមន្តេ, ឯវញ្ច បន វត្វា ទិន្នំ បច្ឆិមវស្សំវុដ្ឋានម្បិ បាបុណាតិ. យត្ថ កត្ថចីតិ យេសុ កេសុចិ វិហារេសុ. ឯវំ វទតីតិ ‘‘វស្សំវុដ្ឋសង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ វទតិ. តត្រ សម្មុខីភូតានំ សព្ពេសំ បាបុណាតិ បិដ្ឋិសមយេ ឧប្បន្នត្តា. សចេ បន ‘‘វស្សំ វសន្តានំ ទម្មី’’តិ វទតិ, អន្តោវស្សេយេវ វស្សំ វសន្តាវ លភន្តិ, ឆិន្នវស្សា ន លភន្តិ. ចីវរមាសេ បន ‘‘វស្សំ វសន្តានំ ទម្មី’’តិ វុត្តេ បច្ឆិមិកាយ វស្សូបគតានំយេវ បាបុណាតិ, បុរិមិកាយ វស្សូបគតានញ្ច ឆិន្នវស្សានញ្ច ន បាបុណាតិ.

ចីវរមាសតោ បដ្ឋាយ យាវ ហេមន្តស្ស បច្ឆិមោ ទិវសោ, តាវ ‘‘វស្សាវាសិកំ ទេមា’’តិ វុត្តេ កថិនំ អត្ថតំ វា ហោតុ, អនត្ថតំ វា, អតីតវស្សំវុដ្ឋានំយេវ បាបុណាតិ. គិម្ហានំ បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ វុត្តេ បន មាតិកា អារោបេតព្ពា ‘‘អតីតវស្សាវាសស្ស បញ្ច មាសា អតិក្កន្តា, អនាគតោ ចតុមាសច្ចយេន ភវិស្សតិ, កតរវស្សាវាសស្ស ទេសី’’តិ. សចេ ‘‘អតីតវស្សំវុដ្ឋានំ ទម្មី’’តិ វទតិ, តំអន្តោវស្សំវុដ្ឋានមេវ បាបុណាតិ, ទិសា បក្កន្តានម្បិ សភាគា គណ្ហិតុំ លភន្តិ.

សចេ ‘‘អនាគតេ វស្សាវាសិកំ ទម្មី’’តិ វទតិ, តំ ឋបេត្វា វស្សូបនាយិកទិវសេ គហេតព្ពំ. អថ ‘‘អគុត្តោ វិហារោ, ចោរភយំ អត្ថិ, ន សក្កា ឋបេតុំ, គណ្ហិត្វា វា អាហិណ្ឌិតុ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘សម្បត្តានំ ទម្មី’’តិ វទតិ, ភាជេត្វា គហេតព្ពំ. សចេ វទតិ ‘‘ឥតោ មេ, ភន្តេ, តតិយេ វស្សេ វស្សាវាសិកំ ន ទិន្នំ, តំ ទម្មី’’តិ, តស្មិំ អន្តោវស្សេ វុដ្ឋភិក្ខូនំ បាបុណាតិ. សចេ តេ ទិសា បក្កន្តា, អញ្ញោ វិស្សាសិកោ គណ្ហាតិ, ទាតព្ពំ. អថ ឯកោយេវ អវសិដ្ឋោ, សេសា កាលង្កតា, សព្ពំ ឯកស្សេវ បាបុណាតិ. សចេ ឯកោបិ នត្ថិ, សង្ឃិកំ ហោតិ, សម្មុខីភូតេហិ ភាជិតព្ពំ.

យេហិ និមន្តិតេហិ យាគុ បីតាតិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៧៩) និមន្តិតេហិ យេហិ ភិក្ខូហិ យាគុ បីតា, យេហិ បន ភិក្ខាចារវត្តេន ឃរទ្វារេន គច្ឆន្តេហិ វា ឃរំ បវិដ្ឋេហិ វា យាគុ លទ្ធា, យេសំ វា អាសនសាលតោ បត្តំ អាហរិត្វា មនុស្សេហិ នីតា, យេសំ វា ថេរេហិ បេសិតា, តេសំ ន បាបុណាតិ. សចេ បន និមន្តិតភិក្ខូហិ សទ្ធិំ អញ្ញេបិ ពហូ អាគន្ត្វា អន្តោគេហញ្ច ពហិគេហញ្ច បូរេត្វា និសិន្នា, ទាយកោ ច ឯវំ វទតិ ‘‘និមន្តិតា វា ហោន្តុ, អនិមន្តិតា វា, យេសំ មយា យាគុ ទិន្នា, សព្ពេសំ ឥមានិ វត្ថានិ ហោន្តូ’’តិ, សព្ពេសំ បាបុណាតិ. យេហិ បន ថេរានំ ហត្ថតោ យាគុ លទ្ធា, តេសំ ន បាបុណាតិ. អថ សោ ‘‘យេហិ មយ្ហំ យាគុ បីតា, សព្ពេសំ ហោតូ’’តិ វទតិ, សព្ពេសំ បាបុណាតិ. ភត្តខជ្ជកាទីហីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេនបិ ចីវរសេនាសនភេសជ្ជានំ គហណំ.

បុគ្គលស្សាតិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៧៩) សម្មុខាសម្មុខភូតស្ស បុគ្គលស្ស. តេនាហ ‘‘ឥទំ ចីវរ’’ន្តិអាទិ. សចេ បន ‘‘ឥទំ តុម្ហាកញ្ចេវ តុម្ហាកំ អន្តេវាសិកានញ្ច ទម្មី’’តិ ឯវំ វទតិ, ថេរស្ស ច អន្តេវាសិកានញ្ច បាបុណាតិ. ឧទ្ទេសំ គហេតុំ អាគតោ, គហេត្វា គច្ឆន្តោ ច អត្ថិ, តស្សាបិ បាបុណាតិ. តុម្ហេហិ សទ្ធិំ និពទ្ធចារិកភិក្ខូនំ ទម្មី’’តិ វុត្តេ ឧទ្ទេសន្តេវាសិកានំ វត្តំ កត្វា ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីនិ គហេត្វា វិចរន្តានំ សព្ពេសំ បាបុណាតិ. ឯត្ថាតិ អដ្ឋសុ មាតិកាសុ. យទិ បន អយមេត្ថ សង្ខេបកថា, វិត្ថារោ បន កថំ ញាតព្ពោតិ អាហ ‘‘សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តោ’’តិ. សមន្តបាសាទិកាយំ ចីវរក្ខន្ធកវណ្ណនាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៧៩) វុត្តោតិ អត្ថោ.

‘‘ញាតកេហិ វា មេ ចីវរត្ថាយ បេសិតំ, មិត្តេហិ វា បេសិតំ, តេ អាភតេ ចីវរេ ទស្សន្តី’’តិ ឯវំ ញាតិតោ វា មិត្តតោ វា បច្ចាសា ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. កប្បិយភណ្ឌេនាតិ កប្បាសសុត្តាទិនា អត្តនោ ធនេន. សណ្ហន្តិ សុខុមំ. អញ្ញំ បច្ចាសាចីវរំ លភិត្វា ឯវ កាលព្ភន្តរេ ការេតព្ពន្តិ អញ្ញំ មូលចីវរសទិសំ បច្ចាសាចីវរំ លភិត្វាយេវ មាសព្ភន្តរេ ការេតព្ពំ. តញ្ច ខោ សតិយាយេវ បច្ចាសាយ, អសតិយា បន បច្ចាសាយ មូលចីវរំ ទសាហំ ចេ សម្បត្តំ, តទហេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ. តេនាហ ‘‘សចេ ន លភតី’’តិអាទិ. បច្ចាសាចីវរម្បិ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ បឋមតរំ ឧប្បន្នំ ថូលបច្ចាសាចីវរម្បិ សន្ធាយ វុត្តំ. បិ-សទ្ទេន ន កេវលំ មូលចីវរមេវាតិ ទស្សេតិ.

អកាលចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បុរាណចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘អម្ហាកមេវ ញាតី’’តិ ញាយតីតិ ញាតិ, សាវ ញាតិកា, ន ញាតិកា អញ្ញាតិកា, តាយ អញ្ញាតិកាយ. តេនាហ ‘‘ន ញាតិកាយា’’តិ. មាតិតោ វា បិតិតោ វាតិ មាតិបក្ខតោ វា បិតិបក្ខតោ វា. យាវ សត្តមំ យុគន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥០៣-៥០៥) យាវ សត្តមស្ស បុរិសស្ស, សត្តមាយ វា ឥត្ថិយា អាយុប្បមាណំ, យាវ បិតាមហយុគំ បិតាមហិយុគំ មាតាមហយុគំ មាតាមហិយុគន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា យាវ សត្តមំ យុគន្តិ យាវ សត្តមទ្វន្ទន្តិ អត្ថោ. យុគសទ្ទោ ចេត្ថ ឯកសេសនយេន ទដ្ឋព្ពោ ‘‘យុគោ ច យុគោ ច យុគា’’តិ. ឯវញ្ហិ តត្ថ តត្ថ ទ្វន្ទំ គហិតំ ហោតិ. កេនចិ អាការេន អសម្ពទ្ធាយាតិ ភាតុភគិនិភាគិនេយ្យបុត្តបបុត្តាទីសុ យេន កេនចិ អាការេន អសម្ពទ្ធាយ. បិតា, បិតុបិតា, តស្ស បិតា, តស្សាបិ បិតាតិ ឯវំ យាវ សត្តមា យុគា, បិតា, បិតុមាតា, តស្សា បិតា ច មាតា ច ភាតា ច ភគិនី ច, បុត្តា ច, ធីតរោ ចាតិ ឯវម្បិ ឧទ្ធញ្ច អធោ ច យាវ សត្តមា យុគា, បិតា, បិតុភាតា, បិតុភគិនី, បិតុបុត្តា, បិតុធីតរោ, តេសម្បិ បុត្តធីតុបរម្បរាតិ ឯវម្បិ យាវ សត្តមា យុគា, មាតា, មាតុមាតា, តស្សា មាតា, តស្សាបិ មាតាតិ ឯវំ យាវ សត្តមា យុគា, មាតា, មាតុបិតា, តស្ស បិតា ច មាតា ច ភាតា ច ភគិនី ច បុត្តា ច ធីតរោ ចាតិ ឯវម្បិ ឧទ្ធញ្ច អធោ ច យាវ សត្តមា យុគា, មាតា, មាតុភាតា, មាតុភគិនី, មាតុបុត្តា, មាតុធីតរោ, តេសម្បិ បុត្តធីតុបរម្បរាតិ ឯវម្បិ យាវ សត្តមា យុគា, តាវ នេវ មាតុសម្ពន្ធេន, ន បិតុសម្ពន្ធេន យា សម្ពទ្ធា, សា ‘‘អញ្ញាតិកា នាមា’’តិ វុត្តំ ហោតិ.

សាកិយានិយោ វិយាតិ បញ្ចសតមត្តា សាកិយានិយោ វិយ. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ, តស្មា ភិក្ខុភាវេ ឋត្វា បរិវត្តលិង្គា ភិក្ខុនិយោបិ ឥធ សុទ្ធភិក្ខុសង្ឃេ ‘‘ឧបសម្បន្នា’’ ឥច្ចេវ វេទិតព្ពា. ឧភតោសង្ឃេ វាតិ ភិក្ខុនិសង្ឃេ ញត្តិចតុត្ថេន, ភិក្ខុសង្ឃេ ញត្តិចតុត្ថេនាតិ ឯវំ ឧភតោសង្ឃេ វា. បុរាណចីវរន្តិ ឯត្ថ ចីវរន្តិ និវាសនបារុបនុបគមេវ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘រជិត្វា’’តិអាទិ. កប្បំ កត្វាតិ កប្បពិន្ទុំ ទត្វា. ‘‘ឥមិនា អទិន្នកប្បំ បាចិត្តិយវត្ថុ ន ហោតីតិ ទស្សេតី’’តិ (សារត្ថ. ដី. ២.៥០៥) វទន្តិ. បរិភោគសីសេនាតិ កាយេន ផុសិត្វា បរិភោគសីសេន. អំសេតិ ជត្តុម្ហិ. មត្ថកេតិ សីសមត្ថកេ. សចេ បន បច្ចត្ថរណស្ស ហេដ្ឋា កត្វា និបជ្ជតិ, ហត្ថេហិ វា ឧក្ខិបិត្វា អាកាសេ វិតានំ កត្វា សីសេន អសម្ផុសន្តោ គច្ឆតិ, អយំ បរិភោគោ នាម ន ហោតិ.

កាយវិការំ វា ករោតីតិ យថា សា ‘‘ធោវាបេតុកាមោ អយ’’ន្តិ ជានាតិ, ឯវំ កាយវិការំ ករោតិ. ‘‘អន្តោទ្វាទសហត្ថេ ឱកាសេ ឋត្វា ឧបរិ វា ខិបតី’’តិ ឥមិនា ឧបចារំ មុញ្ចិត្វា ឱរតោ ខិបន្តស្ស អនាបត្តីតិ ទស្សេតិ. អញ្ញស្ស វា ហត្ថេ បេសេតីតិ អន្តោទ្វាទសហត្ថេ ឱកាសេ ឋត្វា សិក្ខមានសាមណេរសាមណេរិឧបាសកឥត្ថិយាទីសុ យស្ស កស្សចិ អញ្ញស្ស ហត្ថេ វា បេសេតិ. សោតិ ឧបាសកោ ច សាមណេរោ ច. ឧបសម្បជ្ជិត្វា ធោវតីតិ ឯត្ថ ឧបាសកោ លិង្គេ បរិវត្តេ ភិក្ខុនីសុ បព្ពជិត្វា ឧបសម្បជ្ជិត្វា ធោវតិ, សាមណេរោ លិង្គេ បរិវត្តេ ភិក្ខុនីសុ ឧបសម្បជ្ជិត្វា ធោវតីតិ យថាយោគំ អត្ថោ គហេតព្ពោ. សចេ បន ភិក្ខុនិយា ហត្ថេ ទិន្នំ ហោតិ, សចេ លិង្គេ បរិវត្តេ ធោវតិ, វដ្ដតិ.

ឯត្ថ ច ឯកស្ស តិក្ខត្តុំ និស្សជ្ជនាភាវតោ តីណិបិ ការេន្តស្ស ឯកេន និស្សគ្គិយំ, ទ្វីហិ ទ្វេ ទុក្កដានិ. ទ្វេ ការេន្តស្ស ឯកេន និស្សគ្គិយំ, ទុតិយេន ទុក្កដំ. តេនាហ ‘‘ធោវនាទីនិ តីណី’’តិអាទិ. ‘‘ឯកេន វត្ថុនា’’តិ បឋមំ កត្វា និដ្ឋាបិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. សចេ បន ‘‘ឥមំ ចីវរំ រជិត្វា ធោវិត្វា អានេហី’’តិ វុត្តេ សា ភិក្ខុនី បឋមំ ធោវិត្វា បច្ឆា រជតិ, និស្សគ្គិយេន ទុក្កដមេវ, ឯវំ សព្ពេសុ វិបរីតវចនេសុ នយោ នេតព្ពោ. សចេ បន ‘‘ធោវិត្វា អានេហី’’តិ វុត្តា ធោវតិ ចេវ រជតិ ច, ធោវាបនបច្ចយា ឯវ អាបត្តិ, រជនេ អនាបត្តិ. ឯវំ សព្ពត្ថ. តេនាហ ‘‘សចេ បន‘ធោវា’តិ វុត្តា’’តិអាទិ. ភិក្ខូនំ វសេន ឯកតោ ឧបសម្បន្នាយ ធោវាបេន្តស្ស យថាវត្ថុកមេវាតិ អាហ ‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃវសេនា’’តិអាទិ.

អញ្ញស្ស វា សន្តកន្តិ អញ្ញស្ស សន្តកំ បុរាណចីវរំ ធោវាបេន្តស្សាតិ អត្ថោ. និសីទនបច្ចត្ថរណន្តិ អញ្ញស្ស វា អត្តនោ វា សន្តកំ និសីទនញ្ចេវ បច្ចត្ថរណញ្ច. និវាសនបារុបនុបគស្សេវ ច ឥធ ‘‘បុរាណចីវរ’’ន្តិ អធិប្បេតត្តា អត្តនោ សន្តកម្បិ និសីទនបច្ចត្ថរណំ ធោវាបេន្តស្ស ទុក្កដមេវ ហោតិ, ន និស្សគ្គិយំ. អវុត្តា វា ធោវតីតិ ឧទ្ទេសាយ វា ឱវាទាយ វា អាគតា កិលិដ្ឋចីវរំ ទិស្វា ឋបិតដ្ឋានតោ វា គហេត្វា, ‘‘ទេថ អយ្យ, ធោវិស្សាមី’’តិ អាហរាបេត្វា វា ធោវតិ ចេវ រជតិ ច អាកោដេតិ ច, អយំ អវុត្តា ធោវតិ នាម. យាបិ ‘‘ឥមំ ចីវរំ ធោវា’’តិ ទហរំ វា សាមណេរំ វា អាណាបេន្តស្ស ភិក្ខុនោ វចនំ សុត្វា ‘‘អាហរថយ្យ, អហំ ធោវិស្សាមី’’តិ ធោវតិ, តាវកាលិកំ វា គហេត្វា ធោវិត្វា រជិត្វា ទេតិ, អយម្បិ អវុត្តា ធោវតិ នាម.

អញ្ញំ វា បរិក្ខារន្តិ ឧបាហនត្ថវិកបត្តត្ថវិកអំសពទ្ធកកាយពន្ធនមញ្ចបីឋតដ្ដិកាទិំ យំ កិញ្ចិ. ‘‘ឧបចារេ ឋត្វា’’តិ វចនតោ បេសិត្វា ធោវនេបិ អនាបត្តិ. ឧបចារេតិ អន្តោទ្វាទសហត្ថេ ឱកាសេ.

បុរាណចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចីវរប្បដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឆន្នន្តិ ខោមាទីនំ ឆន្នំ ចីវរានំ មជ្ឈេ. ឧបចារំ មុញ្ចិត្វាតិ ទ្វាទសហត្ថូបចារំ មុញ្ចិត្វា. បិ-សទ្ទេន ធម្មកថំ កថេន្តស្ស ចតស្សោ បរិសា ចីវរានិ ច នានាវិរាគវត្ថានិ ច អាហរិត្វា បាទមូលេ ឋបេន្តិ, ឧបចារេ វា ឋត្វា ឧបរិ ខិបន្តិ, ‘‘សចេ សាទិយតិ, បដិគ្គហិតមេវា’’តិ ឯត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. ខិបតូតិ ទិវា វា រត្តិភាគេ វា ខិបតុ. បដិគ្គហិតមេវ ហោតីតិ កិញ្ចាបិ ‘‘ឥទំ ភិក្ខុនិយា, ឥទំ អញ្ញេស’’ន្តិ ញាតុំ ន សក្កា, តថាបិ អចិត្តកភាវេន គហិតមេវ ហោតិ. យស្ស កស្សចិ បន អនុបសម្បន្នស្សាតិ សិក្ខមានសាមណេរសាមណេរិឧបាសកឧបាសិកាទីសុ យស្ស កស្សចិ អនុបសម្បន្នស្ស. ឋបិតន្តិ ភិក្ខុនិយា ឋបិតំ. បំសុកូលំ អធិដ្ឋហិត្វាតិ ‘‘អស្សាមិកំ ឥទ’’ន្តិ សញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា. អស្សាមិកញ្ហិ ‘‘បំសុកូល’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឥមិនា ‘‘អម្ហាកមត្ថាយ ឋបិត’’ន្តិអាទិកាយ សញ្ញាយ គហេតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. អញ្ញត្រ បារិវត្តកាតិ បរិវត្តេតព្ពំ បរិវត្តំ, បរិវត្តមេវ បារិវត្តកំ, បរិវត្តេត្វា ទិយ្យមានំ, តំ វិនាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘យំ អន្តមសោ ហរីដកក្ខណ្ឌម្បី’’តិអាទិ. អាភោគំ កត្វាតិ ចិត្តេន សមន្នាហរិត្វា. សចេ ភិក្ខុនី វស្សាវាសិកម្បិ ទេតិ, តម្បិ យថាវុត្តវិធានំ អកត្វា គហេតុំ ន វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ.

បដិលាភេនាតិ គហណេន. តិកបាចិត្តិយន្តិ តីណិ បរិមាណានិ អស្សាតិ តិកំ,តិកញ្ច តំ បាចិត្តិយញ្ចាតិ តិកបាចិត្តិយំ, អញ្ញាតិកាយ ញាតិកសញ្ញិវេមតិកអញ្ញាតិកសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានីតិ អត្ថោ. ឯកតោឧបសម្បន្នាយាតិ ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ ឧបសម្បន្នាយ. តាយ ហិ ហត្ថតោ អញ្ញត្រ បារិវត្តកា ចីវរំ បដិគ្គណ្ហន្តស្ស ទុក្កដំ, ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ឧបសម្បន្នាយ បន បាចិត្តិយមេវ. ‘‘បត្តត្ថវិកាទិម្ហិ ច អនធិដ្ឋាតព្ពបរិក្ខារេ’’តិ ឥមិនា ភិសិច្ឆវិម្បិ សង្គណ្ហាតិ. សា ហិ មហន្តាបិ សេនាសនសង្គហិតត្តា ចីវរសង្ខំ ន គច្ឆតីតិ នេវ អធិដ្ឋានុបគា, ន វិកប្បនុបគា ច. វុត្តញ្ហិ សមន្តបាសាទិកាយំ ‘‘សចេបិ មញ្ចប្បមាណា ភិសិច្ឆវិ ហោតិ, វដ្ដតិយេវា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥១៤). ‘‘ហត្ថតោ ចីវរំ បដិគ្គណ្ហាតី’’តិ វចនតោ បន អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា បេសិតគ្គហណេបិ អនាបត្តិ. បដិគ្គហណតោ, បរិវត្តនាករណតោ ច កិរិយាកិរិយំ.

ចីវរប្បដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា

គេហស្ស បតិ ជេដ្ឋោតិ គហបតិ, តំ គហបតិំ, ឥធ បន អបព្ពជិតោ យោ កោចិ មនុស្សោ អធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘ភិក្ខូសុ អបព្ពជិតមនុស្ស’’ន្តិ. ឯសេវ នយោ គហបតានិន្តិ ឯត្ថាបិ. ‘‘វិញ្ញាបេយ្យា’’តិ ឥទំ សុទ្ធកត្តុអត្ថេ ច ហេតុកត្តុអត្ថេ ច វត្តតីតិ អាហ ‘‘យាចេយ្យ វា យាចាបេយ្យ វា’’តិ. យាចាបនញ្ចេត្ថ អត្តនោ អត្ថាយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ច បន កត្វា ‘‘អនាណត្តិក’’ន្តិ ឥទំ សមត្ថិតំ ហោតិ. អញ្ញត្រ សមយាតិ សមេតិ ឯត្ថ, ឯតេន វា សំគច្ឆតិ សត្តោ, សភាវធម្មោ វា សហជាតាទីហិ, ឧប្បាទាទីហិ វាតិ សមយោ, កាលោ, ធម្មប្បវត្តិមត្តតាយ អត្ថតោ អភូតោបិ ហិ កាលោ ធម្មប្បវត្តិយា អធិករណំ, ករណំ វិយ ច កប្បនាមត្តសិទ្ធេន រូបេន វោហរីយតិ, តំ សមយំ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘យោ អច្ឆិន្នចីវរោ វា ហោតី’’តិអាទិ. តត្ថ រាជាទីសុ យេហិ កេហិចិ អច្ឆិន្នំ ចីវរំ ឯតស្សាតិ អច្ឆិន្នចីវរោ. យថាហ ‘‘អច្ឆិន្នចីវរោ នាម ភិក្ខុស្ស ចីវរំ អច្ឆិន្នំ ហោតិ, រាជូហិ វា ចោរេហិ វា ធុត្តេហិ វា យេហិ កេហិចិ វា អច្ឆិន្នំ ហោតី’’តិ. អគ្គិអាទីសុ យេន កេនចិ នដ្ឋំ ចីវរមេតស្សាតិ នដ្ឋចីវរោ. យថាហ ‘‘នដ្ឋចីវរោ នាម ភិក្ខុស្ស ចីវរំ អគ្គិនា វា ទឌ្ឍំ ហោតិ, ឧទកេន វា វូឡ្ហំ ហោតិ, ឧន្ទូរេហិ វា ឧបចិកាហិ វា ខាយិតំ ហោតិ, បរិភោគជិណ្ណំ វា ហោតី’’តិ (បារា. ៥១៩). សមយាតិ អញ្ញត្រសទ្ទាបេក្ខាយ ឧបយោគត្ថេ និស្សក្កវចនន្តិ អាហ ‘‘តំ សមយ’’ន្តិ. អញ្ញស្មិន្តិ អញ្ញស្មិំ សមយេ.

តិកបាចិត្តិយន្តិ អញ្ញាតកេ អញ្ញាតកសញ្ញិវេមតិកញ្ញាតកសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ. សមយេតិ យថាវុត្តេ អច្ឆិន្នចីវរកាលេ ច នដ្ឋចីវរកាលេ ច. ញាតកប្បវារិតេ វា វិញ្ញាបេន្តស្សាតិ ញាតកេ, បវារិតេ ច ‘‘តុម្ហាកំ សន្ថតំ ទេថា’’តិ យាចន្តស្ស. ឯត្ថ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥២១) ច សង្ឃវសេន បវារិតេ បមាណមេវ យាចិតុំ វដ្ដតិ, បុគ្គលិកវសេន បវារិតេ បន យំ យំ បវារេន្តិ, តំ តមេវ វិញ្ញាបេតព្ពំ. យោ ហិ ចតូហិ បច្ចយេហិ បវារេត្វា សយមេវ សល្លក្ខេត្វា កាលានុកាលំ ចីវរាទីនិ ទិវសេ ទិវសេ យាគុភត្តាទីនិ ទេតិ, ឯវំ យេន យេន អត្ថោ, តំ តំ ទេតិ, តស្ស វិញ្ញាបនកិច្ចំ នត្ថិ. យោ បន បវារេត្វា ពាលតាយ វា សតិសម្មោសេន វា ន ទេតិ, សោ វិញ្ញាបេតព្ពោ. យោ ‘‘មយ្ហំ គេហំ បវារេមី’’តិ វទតិ, តស្ស គេហំ គន្ត្វា យថាសុខំ និសីទិតព្ពំ និបជ្ជិតព្ពំ, ន កិញ្ចិ គហេតព្ពំ. យោ បន ‘‘យំ មយ្ហំ គេហេ អត្ថិ, តំ បវារេមី’’តិ វទតិ, យំ តត្ថ កប្បិយំ, តំ វិញ្ញាបេតព្ពំ. គេហេ បន និសីទិតុំ វា និបជ្ជិតុំ វា ន លព្ភតិ. តស្សេវត្ថាយាតិ ‘‘អញ្ញស្សា’’តិ លទ្ធវោហារស្ស តស្សេវ ពុទ្ធរក្ខិតស្ស វា ធម្មរក្ខិតស្ស វា អត្ថាយ. អត្តនោ ធនេន គណ្ហន្តស្សាតិ អត្តនោ កប្បិយភណ្ឌេន កប្បិយវោហារេនេវ គណ្ហន្តស្ស ចេតាបេន្តស្ស, បរិវត្តាបេន្តស្សាតិ អត្ថោ.

អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. តតុត្តរិសិក្ខាបទវណ្ណនា

តំ-សទ្ទោ ចេត្ថ បកតត្ថវចនោ. ចេតិ និបាតមត្តំ. ចេតិ វា យទីតិ អត្ថោ, តស្ស ‘‘បវារេយ្យា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. បវារេយ្យ ចេតិ យទិ បវារេយ្យាតិ អត្ថោ. ‘‘អភីតិ ឧបសគ្គោ’’តិ (សារត្ថ. ដី. ២.៥២៣-៥២៤) ឥមិនា តស្ស អត្ថវិសេសាភាវំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ហរិតុន្តិ អត្ថោ’’តិ. បវារសទ្ទស្ស ឥច្ឆាយំ វត្តមានត្តា ‘‘ឥច្ឆាបេយ្យា’’តិ វុត្តំ. ឥច្ឆំ ឧប្បាទេយ្យាតិ បច្ចយេ ឥច្ឆំ ឧប្បាទេយ្យ. ឧបនិមន្តនាយេតំ អធិវចនំ. តេនាហ ‘‘យាវត្តក’’ន្តិអាទិ. នេក្ខម្មន្តិ បព្ពជ្ជំ. ទដ្ឋូតិ ទដ្ឋុំ. ឆន្ទានុរក្ខណត្ថញ្ហេត្ថ អនុនាសិកលោបោ. ខេមតោតិ និព្ភយតោ. កាយេន វា វាចាយ វា អភិហរិត្វា និមន្តេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. យថា ច កាយេន អភិហរេយ្យ, វាចាយ ច, តំ វិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧបនេត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ សអន្តរន្តិ អន្តរវាសកសហិតំ. ឧត្តរន្តិ ឧត្តរាសង្គំ. បរមន្តិ អវសានំ. អស្ស ចីវរស្សាតិ អស្ស សមុទាយភូតស្ស ហរិតព្ពស្ស ចីវរស្ស. តគ្គុណសំវិញ្ញាណោ ហិ អយំ ពាហិរត្ថសមាសោ យថា ‘‘លម្ពកណ្ណោ’’តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘និវាសនេនា’’តិអាទិ. ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន ហិ សព្ពេ តំបរមំយេវ គហេតុំ លភន្តិ.

យស្មា អច្ឆិន្នសព្ពចីវរេន តិចីវរមត្តកេនេវ ភិក្ខុនា ឯវំ បដិបជ្ជិតព្ពំ, អញ្ញេន បន អញ្ញថាបិ, តស្មា តំ វិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អធិដ្ឋិតចីវរស្សាតិ តិចីវរាធិដ្ឋាននយេន វា បរិក្ខារចោឡវសេន វា យេន កេនចិ អធិដ្ឋិតចីវរស្ស, ឥទញ្ច យេភុយ្យេន អធិដ្ឋហិត្វា ចីវរំ បរិភុញ្ជតោ វុត្តំ, ន បន អនធិដ្ឋិតចីវរស្ស ចីវរេ អច្ឆិន្នេ អយំ វិធិ ន សម្ភវតីតិ. យស្ស វា តិចីវរតោ អធិកម្បិ ចីវរំ អញ្ញត្ថ អត្ថិ, តត្ថ នត្ថិ, តេនាបិ តទា តត្ថ អភាវតោ ទ្វេ សាទិតុំ វដ្ដតិ. បកតិយាវ សន្តរុត្តរេន ចរតីតិ (សារត្ថ. ដី. ២.៥២៣-៥២៤) អត្ថតកថិនត្តា វា សាសង្កសិក្ខាបទវសេន វា អវិប្បវាសសម្មុតិវសេន វា តតិយស្ស អលាភេន វា ចរតិ. ‘‘ទ្វេ នដ្ឋានី’’តិ អធិការត្តា វុត្តំ ‘‘ទ្វេ សាទិតព្ពានី’’តិ. ឯកំ សាទិយន្តេនេវ សមោ ភវិស្សតីតិ តិណ្ណំ ចីវរានំ ទ្វីសុ នដ្ឋេន ឯកំ សាទិយន្តេន សមោ ភវិស្សតិ ឧភិន្នម្បិ សន្តរុត្តរបរមតាយ អវដ្ឋានតោ. យស្ស ឯកំយេវ ហោតិ អញ្ញេន កេនចិ ការណេន វិនដ្ឋសេសចីវរត្តា.

បញ្ចសុ នដ្ឋេសូតិ តិចីវរំ ឧទកសាដិកា សំកច្ចិកាតិ ឥមេសុ បញ្ចសុ ចីវរេសុ នដ្ឋេសុ. ‘‘ឯកស្មិំ វា នដ្ឋេ’’តិ វចនវិបរិណាមំ កត្វា យោជេតព្ពំ. តតោ ឧត្តរីតិ សន្តរុត្តរបរមតោ ឧត្តរិ.

សេសកំ អាហរិស្សាមីតិ ទ្វេ ចីវរានិ កត្វា ‘‘សេសកំ បុន អាហរិស្សាមី’’តិ អត្ថោ. សេសកំ តុយ្ហំយេវ ហោតូតិ វុត្តស្សាតិ ទានសមយេ ឯវំ វុត្តស្ស. សចេ បន ‘‘សេសកំ អាហរិស្សាមី’’តិ វត្វា គហេត្វា គមនសមយេបិ ‘‘សេសកំ តុយ្ហំយេវ ហោតូ’’តិ វទន្តិ, លទ្ធកប្បិយមេវ. ន អច្ឆិន្ននដ្ឋការណា ទិន្នន្តិ ពាហុសច្ចាទិគុណវសេន ទិន្នំ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘ញាតកប្បវារិតេ វា វិញ្ញាបេន្តស្ស, សមយេ ច អញ្ញស្ស វា ញាតកប្បវារិតេ តស្សេវត្ថាយ វិញ្ញាបេន្តស្ស’’តិ វុត្តនយេន.

តតុត្តរិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បឋមឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា

ភិក្ខុំ បនេវ ឧទ្ទិស្សាតិ ឯត្ថ បនាតិ និបាតមត្តំ, តថា ឯវ-សទ្ទោបិ. តេនាហ ‘‘ឥត្ថន្នាមស្សា’’តិអាទិ. អបទិសិត្វាតិ កថេត្វា, អារព្ភាតិ វា អត្ថោ. អញ្ញាតកស្ស គហបតិស្សាតិ អញ្ញាតកគហបតិនាតិ អត្ថោ. ករណត្ថេ ហិ ឥទំ សាមិវចនំ. អដ្ឋកថាយំ បន ឥទំ សុវិញ្ញេយ្យន្តិ ន វិចារិតំ. ចីវរំ ចេតាបេន្តិ បរិវត្តេន្តិ ឯតេនាតិ ចីវរចេតាបន្នំ (សារត្ថ. ដី. ២.៥២៨-៥២៩), ចីវរមូលំ, ន-ការោ បនេត្ថ អាគមោ, ‘‘ចីវរចេតាបន’’ន្តិបិ បឋន្តិ. តំ បន យស្មា ហិរញ្ញាទីសុ អញ្ញតរំ ហោតិ, តស្មា ‘‘ហិរញ្ញាទិក’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ហិរញ្ញន្តិ កហាបណោ វុច្ចតិ. អាទិសទ្ទេន សុវណ្ណាទីនំ គហណំ. ឧបក្ខដន្តិ ឧបដ្ឋាបិតំ. តំ ឧបក្ខរណំ តេសំ តថា សជ្ជិតន្តិ អាហ ‘‘ឧបក្ខដំ ហោតីតិ សជ្ជិតំ ហោតី’’តិ. សំហរិត្វា ឋបិតន្តិ រាសិំ កត្វា ឋបិតំ. បរិវត្តនញ្ច អកតស្ស ការាបនំ, កតស្ស កិណនន្តិ អាហ ‘‘ការេត្វា វា កិណិត្វា វាតិ អត្ថោ’’តិ. អច្ឆាទេស្សាមីតិ បារុបេស្សាមីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘វោហារវចនមេត’’ន្តិ. វោហារវចនន្តិ ច ឧបចារវចនន្តិ អត្ថោ.

‘‘តត្រ ចេ សោ ភិក្ខូ’’តិអាទីសុ កោ បទសម្ពន្ធោតិ អាហ ‘‘យត្រ សោ គហបតិ វា’’តិអាទិ. បុព្ពេ អប្បវារិតោតិ ‘‘ទស្សាមិ, កីទិសេន តេ, ភន្តេ, ចីវរេន អត្ថោ, កីទិសំ តេ ចីវរំ ចេតាបេមី’’តិ បុព្ពេ អវុត្តោ. ឧបសង្កមិត្វាតិ គន្ត្វា. បទភាជនេ បចុរវោហារវសេន ‘‘ឃរំ គន្ត្វា’’តិ (បារា. ៥២៩) វុត្តំ. ឯត្ថ ច បចុរវោហារវសេនាតិ យេភុយ្យវោហារវសេន. យេភុយ្យេន ហិ ឃរសាមិកំ ទដ្ឋុកាមា តស្ស ឃរំ គច្ឆន្តីតិ តថេវ ពហុលវោហារោ. វិកប្បន្តិ វិសិដ្ឋោ កប្បោ វិកប្បោ, វិ-សទ្ទោ ចេត្ថ វិសិដ្ឋត្ថោ. តេនាហ ‘‘វិសិដ្ឋកប្ប’’ន្តិ. ឥមិនា វចនត្ថមាហ. ‘‘អធិកវិធាន’’ន្តិ ឥមិនា បន អធិប្បាយត្ថំ. យថា បន តមាបជ្ជតីតិ យេនាការេន តំ វិកប្បំ អាបជ្ជតិ. តំ ទស្សេតុន្តិ តំ អាការំ ទស្សេតុំ.

‘‘សាធូ’’តិ អយំ សទ្ទោ សម្បដិច្ឆនសម្បហំសនសុន្ទរាយាចនាទីសុ ទិស្សតិ. តថា ហេស ‘‘សាធុ, ភន្តេតិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.៨៦) សម្បដិច្ឆនេ ទិស្សតិ, ‘‘សាធុ សាធុ សារិបុត្តា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣៤៩; ម. និ. ១.៣៤០) សម្បហំសនេ.

‘‘សាធុ ធម្មរុចិ រាជា, សាធុ បញ្ញាណវា នរោ;

សាធុ មិត្តានមទ្ទុព្ភោ, បាបស្សាករណំ សុខ’’ន្តិអាទីសុ. (ជា. ២.១៨.១០១) –

សុន្ទរេ, ‘‘សាធុ មេ, ភន្តេ ភគវា, សំខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតូ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៦៤-៦៨) អាយាចនេ, ឥធាបិ អាយាចនេយេវ ទដ្ឋព្ពោតិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៨៩; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១ មូលបរិយាយសុត្តវណ្ណនា; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.១១៥ អគ្គិកភារទ្វាជសុត្តវណ្ណនា; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ១.៤៩) អាហ ‘‘សាធូតិអាយាចនេ និបាតោ’’តិ. តត្ថ អាយាចនេតិ អភិមុខំ យាចនេ, អភិបត្ថនាយន្តិ អត្ថោ. បរិវិតក្កេ និបាតោតិ សម្ពន្ធោ. អាលបតីតិ អាមន្តេតិ. អាយតាទីសូតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន វិត្ថតអប្បិតសណ្ហានំ គហណំ. យស្មា បន ន ឥមស្ស អាបជ្ជនមត្តេនេវ អាបត្តិ សីសំ ឯតិ, តស្មា ‘‘តស្ស វចនេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. បយោគេតិ សុត្តបរិយេសនាទិបយោគេ.

មហគ្ឃំ ចេតាបេតុកាមំ អប្បគ្ឃន្តិ វីសតិអគ្ឃនកំ ចីវរំ ចេតាបេតុកាមំ ‘‘អលំ មយ្ហំ តេន, ទសអគ្ឃនកំ វា អដ្ឋគ្ឃនកំ វា ទេហី’’តិ វទន្តស្សាតិ អត្ថោ. ឯវរូបន្តិ ឯវំ សមភាគំ, ឥមិនា សមកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តញ្ច ខោ អគ្ឃវសេនេវ, ន បមាណវសេន. អគ្ឃវឌ្ឍនកញ្ហិ ឥទំ សិក្ខាបទំ.

បឋមឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុតិយឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា

កស្មា ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘ឥទញ្ហី’’តិអាទិ. ហីតិ ការណត្ថេ និបាតោ. ន កោចិ វិសេសោតិ អាហ ‘‘កេវល’’ន្តិអាទិ.

ទុតិយឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា

រាជតោ ភោគ្គន្តិ រាជតោ លទ្ធភោគ្គំ. រាជភោគ្គោតិ រាជាមត្តោ. រាជតោ ភោគោតិ រញ្ញា ទិន្នំ ឥស្សរិយំ. ឥមិនាតិអាទីតិ ‘‘ឥមិនា ចីវរចេតាបន្នេន ចីវរំ ចេតាបេត្វា ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ ចីវរេន អច្ឆាទេហី’’តិ ឥទំ. អាគមនសុទ្ធិន្តិ មូលសុទ្ធិំ. យទិ ហិ ឥមិនា កប្បិយនីហារេន អបេសេត្វា ‘‘ឥទំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទេហី’’តិ បេសេយ្យ, សោបិ ទូតោ តំ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទេយ្យ ‘‘ឥទំ ខោ, ភន្តេ, អាយស្មន្តំ ឧទ្ទិស្ស ចីវរចេតាបន្នំ អាភតំ, បដិគ្គណ្ហាតុ អាយស្មា ចីវរចេតាបន្ន’’ន្តិ (បារា. ៥៣៨), តទា បដិក្ខិបិត្វាបិ កប្បិយការកំ បុដ្ឋេន តំ និទ្ទិសិតុំ ន វដ្ដតិ. តេនាហ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិ. អកប្បិយវត្ថុំ អារព្ភាតិ ហិរញ្ញាទិំ អារព្ភ. ឦទិសេន ទូតវចនេនាតិ ‘‘បដិគ្គណ្ហាតុ អាយស្មា ចីវរចេតាបន្ន’’ន្តិ ឯវរូបេន ទូតវចនេន. តស្មាតិ យស្មា សម្បដិច្ឆិតុំ អកប្បិយំ ហោតិ, តស្មា. សុវណ្ណន្តិ ជាតរូបំ. រជតន្តិ រូបិយំ. កហាបណេនាតិ សុវណ្ណមយោ វា រូបិយមយោ វា បាកតិកោ វា កហាបណោ. មាសកោតិ លោហមាសកោ វា ហោតុ, ទារុមាសកោ វា ហោតុ, ជតុមាសកោ វា ហោតុ, យោ យោ យត្ថ យត្ថ ជនបទេ យទា យទា វោហារំ គច្ឆតិ, អន្តមសោ អដ្ឋិមយោបិ ចម្មមយោបិ រុក្ខផលពីជមយោបិ សមុដ្ឋាបិតរូបោបិ អសមុដ្ឋាបិតរូបោបិ សព្ពោ ឥធ មាសកោតិ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ច យំ វត្តព្ពំ, តំ រូបិយសិក្ខាបទេ វក្ខាម.

មុត្តាតិ ហត្ថិកុម្ភជាទិកា អដ្ឋវិធា មុត្តា. តថា ហិ ហត្ថិកុម្ភំ វរាហទាឋំ, ភុជង្គសីសំ, វលាហកំ, វេឡុ, មច្ឆសិរោ, សង្ខោ, សិប្បីតិ អដ្ឋ មុត្តាយោនិយោ. តត្ថ យា មច្ឆសង្ខសិប្បិជាតា, សា សាមុទ្ទិកា, ភុជង្គជាបិ កាចិ សាមុទ្ទិកា ហោតិ. ឥតរា អសាមុទ្ទិកា. យស្មា បន ពហុលំ សាមុទ្ទិកាវ មុត្តា លោកេ ទិស្សន្តិ, តត្ថាបិ សិប្បិជាវ, ឥតរា កទាចិ. តស្មា សម្មោហវិនោទនិយំ ‘‘មុត្តាតិ សាមុទ្ទិកមុត្តា’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ១៧២) វុត្តំ. មណីតិ ឋបេត្វា វេឡុរិយាទិកេ អន្តមសោ ជាតិផលិកំ ឧបាទាយ សព្ពោបិ នីលបីតាទិវណ្ណភេទោ មណីតិ វេទិតព្ពោ, បចិត្វា កតោ បន កាចមណិយេវេកោ បត្តាទិភណ្ឌមូលត្ថំ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. វេឡុរិយោ នាម វំសវណ្ណមណិ. សង្ខោតិ ធមនសង្ខោ ធោតវិទ្ធោ រតនមិស្សោ, បានីយសង្ខោ បន រតនាមិស្សកតោ, សោ ច អញ្ជនាទិភេសជ្ជត្ថាយ, ភណ្ឌមូលត្ថាយ ច សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតិ. សិលាតិ ធោតវិទ្ធា រតនសំយុត្តា មុគ្គវណ្ណា សិលា. រតនេន បន អមិស្សា សត្ថកនិសានាទិអត្ថាយ បដិគ្គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ. ឯត្ថ ច ‘‘រតនសំយុត្តាតិ សុវណ្ណេន សទ្ធិំ យោជេត្វា បចិត្វា កតា’’តិ វទន្តិ. បវាឡន្តិ ធោតម្បិ អធោតម្បិ សព្ពំ បវាឡំ. លោហិតង្កោតិ រត្តមណិ. មសារគល្លន្តិ កពរមណិ. យំ ‘‘មរកត’’ន្តិបិ វុច្ចតិ.

សត្ត ធញ្ញានីតិ សានុលោមានិ សាលិអាទីនិ សត្ត ធញ្ញានិ. នីវារាទិឧបធញ្ញស្ស បន សាលិអាទិមូលធញ្ញន្តោគធត្តា ‘‘សត្ត ធញ្ញានី’’តិ វុត្តំ. ទាសិទាសខេត្តវត្ថុបុប្ផារាមផលារាមាទយោតិ ឯត្ថ ទាសី នាម អន្តោជាតធនក្កីតករមរានីតប្បភេទា. តថា ទាសោ. ខេត្តំ នាម យស្មិំ បុព្ពណ្ណំ រុហតិ. វត្ថុ នាម យស្មិំ អបរណ្ណំ រុហតិ. យត្ថ វា ឧភយម្បិ រុហតិ, តំ ខេត្តំ. តទត្ថាយ អកតភូមិភាគោ វត្ថុ. ខេត្តវត្ថុសីសេន ចេត្ថ វាបិតឡាកាទីនិបិ សង្គហិតានេវ. វស្សិកាទីនំ បុប្ផនកោ បុប្ផារាមោ. អម្ពផលាទីនំ ផលនកោ ផលារាមោ. ន កេវលញ្ច អត្តនោយេវត្ថាយ សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដតិ, សចេបិ កោចិ ជាតរូបរជតំ អានេត្វា ‘‘ឥទំ សង្ឃស្ស ទម្មិ, អារាមំ វា ករោថ, ចេតិយំ វា ភោជនសាលាទីនំ វា អញ្ញតរ’’ន្តិ វទតិ, ឥទម្បិ សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដតិ. ‘‘យស្ស កស្សចិ ហិ អញ្ញស្ស អត្ថាយ សម្បដិច្ឆន្តស្ស ទុក្កដំ ហោតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៨-៥៣៩) មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ចេតិយសង្ឃគណបុគ្គលានំ វា អត្ថាយ សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដន្តី’’តិ.

សចេ បន សង្ឃំ វា គណំ វា បុគ្គលំ វា អនាមសិត្វា ‘‘ឥទំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ចេតិយស្ស ទេម, វិហារស្ស ទេម, នវកម្មស្ស ទេមា’’តិ វទន្តិ, បដិក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ. ‘‘ឥមេ ឥទំ ភណន្តី’’តិ កប្បិយការកានំ អាចិក្ខិតព្ពំ. ‘‘ចេតិយាទីនំ អត្ថាយ តុម្ហេ គហេត្វា ឋបេថា’’តិ វុត្តេ បន ‘‘អម្ហាកំ គហេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ បដិក្ខិបិតព្ពំ.

វេយ្យាវច្ចករោតិ កិច្ចករោ. ឥធ បន សព្ពោ កិច្ចករោវ ‘‘វេយ្យាវច្ចករោ’’តិ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘កប្បិយការកោ’’តិ. ឯសោ ខោតិ ‘‘អសុកវីថិយំ អសុកឃរេ អសុកនាមោ’’តិ បរម្មុខំ វទតិ. ឥតរម្បីតិ បរម្មុខានិទ្ទិដ្ឋម្បិ. ‘‘អត្ថោ មេ, អាវុសោ, ចីវរេនា’’តិ ឯតំ ចោទនាលក្ខណនិទស្សនន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ចោទនាលក្ខណនិទស្សនន្តិ វាចាយ ចោទនាលក្ខណនិទស្សនំ. តេនាហ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិ. ឥទំ វា វចនំ វត្តព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯតស្ស វា អត្ថោ យាយ កាយចិ ភាសាយ វត្តព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ទេហិ មេ ចីវរំ, អាហរ មេ ចីវរំ, បរិវត្តេហិ មេ ចីវរំ, ចេតាបេហិ មេ ចីវរ’’ន្តិ ឯតានិ បន វចនានិ ឯតេសំ វា អត្ថោ យាយ កាយចិ ភាសាយ ន វត្តព្ពោ. តេនាហ ‘‘ទេហិ មេ’’តិអាទិ. សាធេយ្យាតិ និប្ផាទេយ្យ. ឥច្ចេតំ កុសលន្តិ ឯវំ យាវតតិយំ ចោទនេន តស្ស ចីវរស្ស យទេតំ អភិនិប្ផាទនំ, ឯតំ កុសលំ សាធុ សុដ្ឋូតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឯតំ សុន្ទរ’’ន្តិ.

ឆក្ខត្តុំ បរមោ បរិច្ឆេទោ អស្សាតិ ឆក្ខត្តុបរមំ. ឥទញ្ហិ ‘‘ឋាតព្ព’’ន្តិ ឥមិស្សា កិរិយាយ វិសេសនំ, ឆក្ខត្តុបរមំ ឋានំ កាតព្ពន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ភាវនបុំសកវចនមេត’’ន្តិ, ឯតំ ភាវេ ឋាតព្ពន្តិ វុត្តធាត្វត្ថមត្តេ សាធេតព្ពេ នបុំសកលិង្គវចនន្តិ អត្ថោ. ន និសីទិតព្ពន្តិ ‘‘ឥធ, ភន្តេ, និសីទថា’’តិ វុត្តេបិ ន និសីទិតព្ពំ. ន អាមិសំ បដិគ្គហេតព្ពន្តិ យាគុខជ្ជកាទិភេទំ កិញ្ចិ អាមិសំ ‘‘គណ្ហថ, ភន្តេ’’តិ យាចិយមានេនាបិ ន គណ្ហិតព្ពំ. ន ធម្មោ ភាសិតព្ពោតិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៨-៥៣៩) ‘‘មង្គលំ វា អនុមោទនំ វា ភាសថា’’តិ យាចិយមានេនាបិ ន កិញ្ចិ ភាសិតព្ពំ. ឋានំ ភញ្ជតីតិ ឋិតិំ វិនាសេតិ. ឋត្វា ចីវរំ គហេតុំ អាគតេន ហិ តំ ឧទ្ទិស្ស តុណ្ហីភូតេន ឋាតព្ពមេវ, ន និសជ្ជាទិកំ កាតព្ពំ. ឥមិនា បន តំ កតន្តិ ឋានំ វិនាសិតំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘អាគតការណំ វិនាសេតី’’តិ. ‘‘អាគតការណំ នាម ឋានមេវ, តស្មា ‘ន កាតព្ព’ន្តិ វារិតស្ស កតត្តា និសជ្ជាទីសុ កតេសុ ឆសុ ឋានេសុ ឯកំ ឋានំ ភញ្ជតី’’តិ (សារត្ថ. ដី. ២.៥៣៧-៥៣៩) អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. ឆក្ខត្តុបរមំ តុណ្ហីភូតេន ឧទ្ទិស្ស ឋាតព្ពំ. ‘‘ន អញ្ញំ កិញ្ចិ កាតព្ព’’ន្តិ ហិ ឥទំ ឋានលក្ខណំ. តេនេវាហ ‘‘ឥទ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ឥទន្តិ ‘‘ចតុក្ខត្តុំ បញ្ចក្ខត្តុំ, ឆក្ខត្តុបរមំ តុណ្ហីភូតេន ឧទ្ទិស្ស ឋាតព្ព’’ន្តិ វចនំ. ឯត្ថ ច ‘‘និសីទនាទិម្ហិ កតេ បុន ចីវរំ គហេតុំ ន លភតី’’តិ កេចិ. ‘‘ទ្វេ ឋានានិ បរិហាយន្តី’’តិ អញ្ញេ. ‘‘ឯកំ ឋានំ បរិហាយតី’’តិ អបរេ. ឧភយំ ករោតីតិ ចោទេតិបិ តិដ្ឋតិបិ.

‘‘តត្រ តត្រ ឋានេ តិដ្ឋតី’’តិ ឥទំ ចោទកស្ស ឋិតដ្ឋិតដ្ឋានតោ អបក្កម្ម តត្រ តត្រ ចីវរំ ឧទ្ទិស្ស ឋានំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ ទ្វីសុ ចោទនាដ្ឋានេសុ.

កិំ បន សព្ពកប្បិយការកេសុ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៨-៥៣៩; វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ៦៥) ឯវំ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ? ន បដិបជ្ជិតព្ពំ. អយញ្ហិ កប្បិយការកោ នាម សង្ខេបតោ ទុវិធោ និទ្ទិដ្ឋោ ច អនិទ្ទិដ្ឋោ ច. តត្ថ ច និទ្ទិដ្ឋោ ទុវិធោ ភិក្ខុនា និទ្ទិដ្ឋោ, ទូតេន និទ្ទិដ្ឋោតិ. អនិទ្ទិដ្ឋោបិ ទុវិធោ មុខវេវដិកកប្បិយការកោ, បរម្មុខកប្បិយការកោតិ. តេសុ ភិក្ខុនា និទ្ទិដ្ឋោ សម្មុខាសម្មុខវសេន ចតុព្ពិធោ ហោតិ, តថា ទូតេន និទ្ទិដ្ឋោបិ.

កថំ? ឥធេកច្ចោ ភិក្ខុស្ស ចីវរត្ថាយ ទូតេន អកប្បិយវត្ថុំ បហិណតិ, ទូតោ ច តំ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ឥទំ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមេន តុម្ហាកំ ចីវរត្ថាយ បហិតំ, គណ្ហថ ន’’ន្តិ វទតិ. ភិក្ខុ ‘‘ឥទំ ន កប្បតី’’តិ បដិក្ខិបតិ. ទូតោ ‘‘អត្ថិ បន តេ, ភន្តេ, វេយ្យាវច្ចករោ’’តិ បុច្ឆតិ, បុញ្ញត្ថិកេហិ ច ឧបាសកេហិ ‘‘ភិក្ខូនំ វេយ្យាវច្ចំ ករោថា’’តិ អាណត្តា វា ភិក្ខូនំ វា សន្ទិដ្ឋា សម្ភត្តា កេចិ វេយ្យាវច្ចករា ហោន្តិ, តេសំ អញ្ញតរោ តស្មិំ ខណេ ភិក្ខុស្ស សន្តិកេ និសិន្នោ ហោតិ, ភិក្ខុ តំ និទ្ទិសតិ ‘‘អយំ ភិក្ខូនំ វេយ្យាវច្ចករោ’’តិ. ទូតោ តស្ស ហត្ថេ អកប្បិយវត្ថុំ ទត្វា ‘‘ថេរស្ស ចីវរំ កិណិត្វា ទេហី’’តិ គច្ឆតិ, អយំ ភិក្ខុនា សម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោ.

នោ ចេ ភិក្ខុស្ស (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៧; វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ៦៥) សន្តិកេ និសិន្នោ ហោតិ, អបិច ខោ ភិក្ខុ និទ្ទិសតិ ‘‘អសុកស្មិំ នាម គាមេ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខូនំ វេយ្យាវច្ចករោ’’តិ. សោ គន្ត្វា តស្ស ហត្ថេ អកប្បិយវត្ថុំ ទត្វា ‘‘ថេរស្ស ចីវរំ កិណិត្វា ទទេយ្យាសី’’តិ អាគន្ត្វា ភិក្ខុស្ស អារោចេត្វា គច្ឆតិ, អយមេកោ ភិក្ខុនា អសម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោ.

ន ហេវ ខោ សោ ទូតោ អត្តនា អាគន្ត្វា អារោចេតិ, អបិច ខោ អញ្ញំ បហិណតិ ‘‘ទិន្នំ មយា, ភន្តេ, តស្ស ហត្ថេ ចីវរចេតាបន្នំ, ចីវរំ គណ្ហេយ្យាថា’’តិ, អយំ ទុតិយោ ភិក្ខុនា អសម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោ.

ន ហេវ ខោ អញ្ញំ បហិណតិ, អបិច ខោ គច្ឆន្តោវ ភិក្ខុំ វទតិ ‘‘អហំ តស្ស ហត្ថេ ចីវរចេតាបន្នំ ទស្សាមិ, តុម្ហេ ចីវរំ គណ្ហេយ្យាថា’’តិ, អយំ តតិយោ ភិក្ខុនា អសម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោតិ ឯវំ ឯកោ សម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោ តយោ អសម្មុខានិទ្ទិដ្ឋាតិ ឥមេ ចត្តារោ ភិក្ខុនា និទ្ទិដ្ឋវេយ្យាវច្ចករា នាម. ឯតេសុ ឥមស្មិំ រាជសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពំ.

អបរោ ភិក្ខុ បុរិមនយេនេវ ទូតេន បុច្ឆិតោ នត្ថិតាយ វា អវិចារេតុកាមតាយ វា ‘‘នត្ថម្ហាកំ កប្បិយការកោ’’តិ វទតិ, តស្មិញ្ច ខណេ កោចិ មនុស្សោ អាគច្ឆតិ, ទូតោ តស្ស ហត្ថេ អកប្បិយវត្ថុំ ទត្វា ‘‘ឥមស្ស ហត្ថតោ ចីវរំ គណ្ហេយ្យាថា’’តិ វត្វា គច្ឆតិ, អយំ ទូតេន សម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោ.

អបរោ ទូតោ គាមំ បវិសិត្វា អត្តនា អភិរុចិតស្ស កស្សចិ ហត្ថេ អកប្បិយវត្ថុំ ទត្វា បុរិមនយេនេវ អាគន្ត្វា វា អារោចេតិ, អញ្ញំ វា បហិណតិ, ‘‘អហំ អសុកស្ស នាម ហត្ថេ ចីវរចេតាបន្នំ ទស្សាមិ, តុម្ហេ ចីវរំ គណ្ហេយ្យាថា’’តិ វត្វា វា គច្ឆតិ, អយំ តតិយោ ទូតេន អសម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោតិ ឯវំ ឯកោ សម្មុខានិទ្ទិដ្ឋោ, តយោ អសម្មុខានិទ្ទិដ្ឋាតិ ឥមេ ចត្តារោ ទូតេន និទ្ទិដ្ឋវេយ្យាវច្ចករា នាម. ឯតេសុ មេណ្ឌកសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពំ.

វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, មនុស្សា សទ្ធា បសន្នា, តេ កប្បិយការកានំ ហត្ថេ ហិរញ្ញំ ឧបនិក្ខិបន្តិ ‘ឥមិនា អយ្យស្ស យំ កប្បិយំ, តំ ទេថា’តិ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, យំ តតោ កប្បិយំ, តំ សាទិតុំ, ន ត្វេវាហំ, ភិក្ខវេ, កេនចិ បរិយាយេន ជាតរូបរជតំ សាទិតព្ពំ បរិយេសិតព្ពន្តិ វទាមី’’តិ (មហាវ. ២៩៩).

ឯត្ថ ច ចោទនាយ បរិមាណំ នត្ថិ. មូលំ អសាទិយន្តេន សហស្សក្ខត្តុម្បិ ចោទនាយ វា ឋានេន វា កប្បិយភណ្ឌំ សាទិតុំ វដ្ដតិ. នោ ចេ ទេតិ, អញ្ញំ កប្បិយការកំ ឋបេត្វាបិ អាហរាបេតព្ពំ. សចេ ឥច្ឆតិ, មូលសាមិកានម្បិ កថេតព្ពំ. នោ ចេ ឥច្ឆតិ, ន កថេតព្ពំ.

អបរោ ភិក្ខុ បុរិមនយេនេវ ទូតេន បុច្ឆិតោ ‘‘នត្ថម្ហាកំ កប្បិយការកោ’’តិ វទតិ, តទញ្ញោ សមីបេ ឋិតោ សុត្វា ‘‘អាហរ, ភោ, អហំ អយ្យស្ស ចីវរំ ចេតាបេត្វា ទស្សាមី’’តិ វទតិ. ទូតោ ‘‘ហន្ទ, ភោ, ទទេយ្យាសី’’តិ តស្ស ហត្ថេ ទត្វា ភិក្ខុស្ស អនារោចេត្វាវ គច្ឆតិ, អយំ មុខវេវដិកកប្បិយការកោ.

អបរោ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៨-៥៣៩; វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ៦៥) ភិក្ខុនោ ឧបដ្ឋាកស្ស វា អញ្ញស្ស វា ហត្ថេ អកប្បិយវត្ថុំ ទត្វា ‘‘ថេរស្ស ចីវរំ ទទេយ្យាសី’’តិ ឯត្តោវ បក្កមតិ, អយំ បរម្មុខកប្បិយការកោតិ ឥមេ ទ្វេ អនិទ្ទិដ្ឋកប្បិយការកា នាម. ឯតេសុ អញ្ញាតកអប្បវារិតេសុ វិយ បដិបជ្ជិតព្ពំ.

សចេ សយមេវ ចីវរំ អានេត្វា ទេន្តិ, គហេតព្ពំ. នោ ចេ, ន កិញ្ចិ វត្តព្ពា. តេនាហ ‘‘សចេ’’តិអាទិ. កប្បិយការកេតិ សម្មុខាសម្មុខវសេន ចត្តារោ កប្បិយការកេតិ អត្ថោ. ‘‘ទាយកោ សយមេវា’’តិ ឥមិនា ភិក្ខុំ បដិក្ខិបតិ, ន ទូតំ. តស្មា ទូតេន និទ្ទិដ្ឋោបិ យថារុចិ ចោទេតុំ វដ្ដតិ. មុខំ វិវរិត្វា សយមេវ កប្បិយការកត្តំ ឧបគតោតិ មុខវេវដិកកប្បិយការកោ. ឯវន្តិ ‘‘ឯសោ ខោ’’តិអាទិនា យថាវុត្តេន អាការេន. ទស្សិតា ហោន្តិ សង្ខេបតោតិ អធិប្បាយោ.

វុត្តចោទនាដ្ឋានបរិមាណតោតិ វុត្តចោទនាបរិមាណតោ ច វុត្តដ្ឋានបរិមាណតោ ច. សន្តិកន្តិ សមីបំ. តត្ថាតិ ឯត្ថ កថមយមត្ថោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘សមីបត្ថេ ហិ ឥទំ ភុម្មវចន’’ន្តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘គង្គាយំ គោយូថានិ ចរន្តិ, កូបេ គគ្គកូល’’ន្តិអាទីសុ វិយ យស្មា សមីបាធារេ ឥទំ សត្តមីវិភត្តិវចនំ, តស្មា អយមត្ថោ លព្ភតីតិ. ឯវំ អករោន្តោតិ សាមំ វា អគច្ឆន្តោ, ទូតំ វា អបាហេន្តោ.

អជ្ជណ្ហោ, ភន្តេ, អាគមេហីតិ, ភន្តេ, អជ្ជ ឯកទិវសំ អម្ហាកំ តិដ្ឋ, អធិវាសេហីតិ អត្ថោ. តិកបាចិត្តិយន្តិ អតិរេកេសុ ចោទនាដ្ឋានេសុ អតិរេកសញ្ញិវេមតិកឩនកសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ. តិក្ខត្តុំ ចោទនាយ ឆក្ខត្តុំ ឋានេន, ឩនកតិក្ខត្តុំ ចោទនាយ ឩនកច្ឆក្ខត្តុំ ឋានេន លទ្ធេបិ អនាបត្តិ. អប្បិតតាតិ បតិដ្ឋាបិតតា, ‘‘សញ្ញត្តោ សោ មយា’’តិអាទិនា (បារា. ៥៣៨) កថិតតាតិ វុត្តំ ហោតិ.

រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចីវរវគ្គោ បឋមោ.