២. ឯឡកលោមវគ្គោ

១. កោសិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

កោសិយមិស្សកន្តិ ‘‘កោសការកា’’តិ លទ្ធវោហារានំ បាណកានំ កោសតោ និព្ពត្តំ អំសុ កោសិយំ, តេន មិស្សំ កោសិយមិស្សកំ. តេន បន កោសិយេន អប្បកេនាបិ មិស្សិតំ កោសិយមិស្សកមេវ, ន ឥទំ អព្ពោហារិកន្តិ វត្តុំ លព្ភា. តេនាហ ‘‘ឯកេនាបី’’តិអាទិ. កោសិយំសុនាតិ កិមិកោសសម្ភវេន អំសុនា. ‘‘អន្តមសោ’’តិអាទិកំ បន ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស អចិត្តកត្តា វុត្តំ. សន្ថតំ នាម សន្ថរិត្វា កតំ អវាយិមំ. តេនាហ ‘‘សមេ ភូមិភាគេ’’តិអាទិ. ឥមស្សេវ វចនស្ស អនុសារេនាតិ ឥមស្សេវ បឋមសន្ថតស្ស និស្សជ្ជនវិធានវចនានុសារេន. សព្ពសន្ថតន្តិ សព្ពសន្ថតនិស្សជ្ជនវិធានំ.

អញ្ញស្សត្ថាយ ការាបនេ ទុក្កដត្តា អត្តនោ អត្ថាយ ការាបនវសេន ‘‘សាណត្តិក’’ន្តិ វុត្តំ. អត្តនា វិប្បកតបរិយោសាបននយេនាតិ ‘‘អត្តនា វិប្បកតំ អត្តនា បរិយោសាបេតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. អត្តនា វិប្បកតំ បរេហិ បរិយោសាបេតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. បរេហិ វិប្បកតំ អត្តនា បរិយោសាបេតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. បរេហិ វិប្បកតំ បរេហិ បរិយោសាបេតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បារា. ៥៤៥) ឥមិនា នយេន. វិតានាទិករណេតិ វិតានភូមត្ថរណសាណិបាការភិសិពិព្ពោហនករណេ. យថា ច វិតានាទិករណេ, ឯវំ តេនាការេន បរិភោគេបិ អនាបត្តិ. ‘‘អវាយិម’’ន្តិ (បារា. ៥៤៤) វុត្តត្តា វាយិត្វា ករោន្តស្សាបិ អនាបត្តិ.

កោសិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សុទ្ធកាឡកសិក្ខាបទវណ្ណនា

កាឡកានន្តិ សភាវេន វា រជនេន វា កាឡកានំ. យថាហ ‘‘កាឡកំ នាម ទ្វេ កាឡកានិ ជាតិយា កាឡកំ វា រជនកាឡកំ វា’’តិ. អញ្ញេហិ អមិស្សិតានន្តិ អញ្ញេហិ អមិស្សិតកាឡកានន្តិ អត្ថោ. ‘‘យថា បឋមេ ‘ឯកេនាបិ កោសិយំសុនា’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. កោសិយសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ, តថា ឥធាបិ ‘ឯកេនាបិ អញ្ញេន អមិស្សេត្វា’តិ អវុត្តត្តា អញ្ញេន បន មិស្សកភោគេបិ អបញ្ញាយមានរូបកំ ចេ ‘សុទ្ធកាឡក’មិច្ចេវ វុច្ចតី’’តិ (វជិរ. ដី. បារាជិក ៥៤៧) វទន្តិ.

ឯត្ថ ច ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, សុទ្ធកាឡកានំ ឯឡកលោមានំ សន្ថត’’ន្តិអាទិនា (បារា. ៥៤៩) និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ. សេសន្តិ បុព្ពបយោគទុក្កដចតុក្កបាចិត្តិយាទិកំ. អង្គេសុ បន ‘‘សុទ្ធកាឡកភាវោ’’តិ អយំ វិសេសោ.

សុទ្ធកាឡកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ទ្វេភាគសិក្ខាបទវណ្ណនា

គហេតព្ពាតិ យថា កាឡកា អធិកា ន ហោន្តិ, តថា គហេតព្ពា. ឋបេត្វា ចេត្ថ កាឡកឱទាតេ អវសេសា គោចរិយេសុយេវ សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ (សារត្ថ. ដី. ២.៥៥២) ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ច ទ្វេ ភាគាតិ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ កាឡកានំ អធិកគ្គហណស្ស បដិក្ខេបវសេន សិក្ខាបទស្ស បញ្ញត្តត្តា. តស្មា កាឡកានំ ភាគទ្វយតោ អធិកំ ន វដ្ដតិ, ឩនកំ វដ្ដតិ. តេនាហ ‘‘ឯកស្សាបី’’តិអាទិ. ឯកស្សាបិ កាឡកលោមស្ស អតិរេកភាវេតិ តុលាយ ធារយិត្វា ឋបិតេសុ អន្តមសោ វាតវេគេនបិ បហិតស្ស ឯកស្សាបិ កាឡកលោមស្ស អធិកភាវេ សតីតិ អត្ថោ. ‘‘តតិយំ ឱទាតានំ, ចតុត្ថំ គោចរិយាន’’ន្តិ ឥទំ បន ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទោ តេសំ អធិកគ្គហណេ បដិក្ខេបាភាវតោ. តស្មា តេសំ វុត្តប្បមាណតោ អធិកម្បិ វដ្ដតិ.

ឯត្ថ ច ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, សន្ថតំ អនាទិយិត្វា ទ្វេ តុលេ សុទ្ធកាឡកានំ ឯឡកលោមានំ, តុលំ ឱទាតានំ, តុលំ គោចរិយានំ សន្ថតំ ការាបិតំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥៥៤) ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ. អាទាយ ច វុត្តបរិច្ឆេទេន អនាទាយ ច ករណតោ កិរិយាកិរិយំ. សេសន្តិ បុព្ពបយោគទុក្កដចតុក្កបាចិត្តិយាទិកំ. អយំ បន វិសេសោ – តុលំ ឱទាតានំ តុលំ គោចរិយានំ អាទិយិត្វា ករណេ, ពហុតរំ ឱទាតានំ ពហុតរំ គោចរិយានំ អាទិយិត្វា ករណេ, សុទ្ធំ ឱទាតានំ សុទ្ធំ គោចរិយានំ អាទិយិត្វា ករណេ ច អនាបត្តីតិ.

អង្គេសុ បន បឋមង្គំ កាឡកានំ ទ្វេភាគតោ អតិរេកភាវោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមានិ តីណិ ន កេវលំ អនិស្សដ្ឋានេវ បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដន្តីតិ អាហ ‘‘ឥមានិ បនា’’តិអាទិ. ‘‘បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដន្តី’’តិ ឥមិនា យទិ បរិភុញ្ជតិ, ទុក្កដន្តិ ទស្សេតិ.

ទ្វេភាគសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ឆព្ពស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា

យំ សន្ថតសម្មុតិំ ទេតីតិ សម្ពន្ធោ. គិលានស្ស ភិក្ខុនោតិ យស្ស វិនា សន្ថតា ន ផាសុ ហោតិ, ន សក្កោតិ ច សន្ថតំ អាទាយ បក្កមិតុំ, ឯវំភូតស្ស គិលានស្ស ភិក្ខុនោ. សន្ថតសម្មុតិំ ទេតីតិ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អយំ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ គិលានោ ន សក្កោតិ សន្ថតំ អាទាយ បក្កមិតុ’’ន្តិអាទិនា (បារា. ៥៦០) បទភាជនេ វុត្តាយ ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយ សន្ថតសម្មុតិំ ទេតិ.

សាតិ សន្ថតសម្មុតិ. វូបសន្តោ វា បុន កុប្បតីតិ វូបសន្តោ វា សោ អាពាធោ បុន កុប្បតិ, អនុវស្សម្បិ កាតុំ វដ្ដតិ, បុន សម្មុតិទានកិច្ចំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ន កេវលំ តស្មិំយេវ រោគេ កុប្បិតេ, អថ ខោ អញ្ញស្មិំ រោគេ កុប្បិតេបិ គតគតដ្ឋានេ អនុវស្សំ កាតុំ លភតិ. តេនេវ ហិ សមន្តបាសាទិកាយំ ‘‘សចេ អរោគោ ហុត្វា បុន មូលព្យាធិនាវ គិលានោ ហោតិ, សោយេវ បរិហារោ, នត្ថញ្ញំ ‘សម្មុតិកិច្ច’ន្តិ ផុស្សទេវត្ថេរោ អាហ. ឧបតិស្សត្ថេរោ បន សោ វា ព្យាធិ បដិកុប្បតុ, អញ្ញោ វា, សកិំ ‘គិលានោ’តិ នាមំ លទ្ធំ លទ្ធមេវ, បុន ‘សម្មុតិកិច្ចំ នត្ថី’តិ អាហា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៥៧) ឧបតិស្សត្ថេរវាទោ បច្ឆា វុត្តោ.

ឯត្ថ ច ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, សន្ថតំ ឩនកឆព្ពស្សានិ ការាបិតំ អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយា និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥៦២) ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ. ‘‘សេសំ បឋមសទិសមេវា’’តិ ឥមិនា ‘‘អត្តនា កតំ បរេហិ បរិយោសាបេតី’’តិអាទិកំ អតិទិដ្ឋំ. អយំ បន វិសេសោ – បរិបុណ្ណេ ឆព្ពស្សេ វា អតិរេកឆព្ពស្សេ វា អនាបត្តិ. អង្គេសុ ច ឆព្ពស្សានំ អន្តោភាវោ នានាត្តំ.

ឆព្ពស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. និសីទនសិក្ខាបទវណ្ណនា

និសីទនសន្ថតន្តិ ‘‘និសីទនំ នាម សទសំ វុច្ចតី’’តិ ឯត្ថ បទភាជនិយំ (បារា. ៥៦៨) វុត្តត្តា សទសំ សន្ថតំ, ឯត្ថ ច និសីទនគ្គហណំ សន្ថតេ ចីវរសញ្ញានិវារណត្ថំ, យតោ តេ ភិក្ខូ កម្ពលចីវរសញ្ញាយ សន្ថតំ ឆឌ្ឌេត្វា ធុតង្គានិ សមាទិយិំសុ. សយនាសនប្បយោជនត្តា សន្ថតស្ស ‘‘បុរាណសន្ថតំ នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. យត្ថាតិ យស្មិំ សន្ថតេ. វិទត្ថិមត្តន្តិ សុគតវិទត្ថិមត្តំ. ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ ចាយំ ‘‘អនាបត្តិ អលភន្តោ ថោកតរំ អាទិយិត្វា ករោតី’’តិ (បារា. ៥៧០) បទភាជនេ វុត្តត្តា. ឯកទេសេតិ ឥទានិ កត្តព្ពនវសន្ថតស្ស ឯកប្បទេសេ. វិជដេត្វាតិ វិទ្ធំសេត្វា. អនាទាតិ យ-ការលោបេនាយំ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘សតិ បុរាណសន្ថតេ អគ្គហេត្វា’’តិ.

ឯត្ថ ច ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, និសីទនសន្ថតំ អនាទិយិត្វា បុរាណសន្ថតស្ស សាមន្តា សុគតវិទត្ថិំ ការាបិតំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥៦៨) ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ. សន្ថតវិស្សជ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តន្តិ ភគវតា សន្ថតានិ វិប្បកិណ្ណានិ ទិស្វា ‘‘សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតនេ ការណំ នត្ថិ, បរិភោគុបាយំ នេសំ ទស្សេស្សាមី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៦៦) សន្ថតវិស្សជ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ. កិរិយាកិរិយត្តា ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស ‘‘សេសំ តតិយសទិសមេវា’’តិ វុត្តំ, ទ្វេភាគសិក្ខាបទសទិសមេវាតិ អត្ថោ. អយំ បន វិសេសោ – បុរាណសន្ថតស្ស សាមន្តា សុគតវិទត្ថិយា អាទាយ ករណេ, អលភន្តស្ស ថោកតរំ អាទាយ ករណេ, សព្ពថា អលភន្តស្ស អនាទាយ ករណេ ច អនាបត្តីតិ. អង្គេសុ បនេត្ថ បឋមង្គបុរាណសន្ថតស្ស សាមន្តា សុគតវិទត្ថិអនាទិយនាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

និសីទនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឯឡកលោមសិក្ខាបទវណ្ណនា

អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នស្សាតិ អទ្ធានមេវ មគ្គោ អទ្ធានមគ្គោ, តំ បដិបន្នស្សាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អទ្ធានសង្ខាត’’ន្តិអាទិ. អទ្ធានសទ្ទេន វិសេសិតត្តា បន ‘‘ទីឃមគ្គ’’ន្តិ វុត្តំ. អទ្ធានគមនសមយស្ស វិភង្គេ ‘‘អទ្ធយោជនំ គច្ឆិស្សាមីតិ ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិអាទិវចនតោ (បាចិ. ២១៨) អទ្ធយោជនម្បិ អទ្ធានមគ្គោ ហោតិ. ឯឡកលោមានិ ចេតានិ អទ្ធានមគ្គតោ អញ្ញត្ថ ឧប្បន្នានិ បដិគ្គហេតុំ ន វដ្ដន្តិ, យតោ ‘‘អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នស្សា’’តិអាទិកំ វុត្តន្តិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ ‘‘សព្ពញ្ចេត’’ន្តិអាទិ. តត្ថ សព្ពញ្ចេតន្តិ ‘‘ភិក្ខុនោ បនេវ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នស្ស ឯឡកលោមានិ ឧប្បជ្ជេយ្យុ’’ន្តិអាទិកំ ឯតំ សព្ពំ. វត្ថុមត្តទីបនមេវាតិ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ កោសលេសុ ជនបទេ សាវត្ថិំ គច្ឆន្តស្ស អន្តរាមគ្គេ ឯឡកលោមានិ ឧប្បជ្ជិំសូ’’តិអាទិកស្ស (បារា. ៥៧១) វត្ថុមត្តស្ស ទីបនមេវ. យត្ថ កត្ថចីតិ អទ្ធានតោ អញ្ញត្ថាបិ យត្ថ កត្ថចិ ឋានេសុ. សហត្ថាតិ ករណត្ថេ និស្សក្កវចនន្តិ អាហ ‘‘សហត្ថេនា’’តិ. លក្ខណវចនញ្ចេតំ, តស្មា យេន កេនចិ សរីរាវយវេនាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តេនាហ ‘‘អត្តនា ហរិតព្ពានីតិ អត្ថោ’’តិ. អសន្តេ ហារកេតិ ឯត្ថ បទានំ អន្តោគធាវធារណតោ អវធារណត្ថោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘អសន្តេយេវា’’តិអាទិ.

ឯត្ថ ច ‘‘ឥមានិ មេ, ភន្តេ, ឯឡកលោមានិ តិយោជនំ អតិក្កាមិតានិ និស្សគ្គិយានី’’តិអាទិនា (បារា. ៥៧៣) និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ. តិកបាចិត្តិយន្តិ អតិរេកតិយោជនេ អតិរេកតិយោជនសញ្ញិវេមតិកឩនកសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ. វាសាធិប្បាយេន គន្ត្វា តតោ បរំ ហរណេតិ យត្ថ គតោ, តត្ថ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីនំ វា បច្ចយាទីនំ វា អលាភេន តតោ បរំ អញ្ញត្ថ ហរណេ, តតោបិ អញ្ញត្ថាតិ ឯវំ យោជនសតម្បិ ហរណេ អនាបត្តិ. អច្ឆិន្នំ វា និស្សដ្ឋំ វាតិ ចោរេហិ អច្ឆិន្នំ វា វិនយកម្មកតំ វា. កតភណ្ឌន្តិ កតំ ភណ្ឌំ កម្ពលកោជវសន្ថតាទិ យំ កិញ្ចិ អន្តមសោ សុត្តកេន ពទ្ធមត្តម្បិ. តេនាហ ‘‘អន្តមសោ’’តិអាទិ. យោ បន តនុកបត្តត្ថវិកន្តរេ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៧៥) វា អាយោគអំសពទ្ធកកាយពន្ធនាទីនំ អន្តរេសុ វា បិប្ផលិកាទីនំ មលរក្ខណត្ថំ សិបាដិកាយំ វា អន្តមសោ វាតាពាធិកោ កណ្ណច្ឆិទ្ទេបិ លោមានិ បក្ខិបិត្វា គច្ឆតិ, អាបត្តិយេវ. សុត្តកេន បន ពន្ធិត្វា បក្ខិត្តំ កតភណ្ឌដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ, វេណិំ កត្វា ហរតិ, ឥទំ និធានមុខំ នាម, អាបត្តិយេវ.

បឋមប្បដិលាភោតិ អត្តនោ អត្ថាយ ឯឡកលោមានំ បឋមុប្បត្តិ. ឯតេន អច្ឆិន្ននិស្សដ្ឋប្បដិលទ្ធានំ បដិក្ខេបោ. អញ្ញស្ស អជានន្តស្ស យានេ បក្ខិបិត្វាតិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៧២) គច្ឆន្តេ រថាទិកេ វា ហត្ថិបិដ្ឋិអាទីសុ វា សាមិកស្ស អជានន្តស្សេវ ‘‘ហរិស្សតី’’តិ បក្ខិបិត្វា. អគច្ឆន្តេបិ ឯសេវ នយោ. សចេ បន អគច្ឆន្តេ រថាទិម្ហិ វា ហត្ថិបិដ្ឋិអាទីសុ វា ឋបេត្វា អារោហិត្វា សារេតិ, ហេដ្ឋា វា គច្ឆន្តោ ចោទេតិ, បក្កោសន្តោ វា អនុពន្ធាបេតិ, ‘‘អញ្ញំ ហរាបេតី’’តិ (បារា. ៥៧៥) វចនតោ អនាបត្តិ. ឯត្ថ ច ‘‘អជានន្តស្ស យានេ’’តិ ឥមិនា ជានន្តស្ស ចេ យានេ បក្ខិបតិ, អញ្ញំ ហរាបេតិ នាមាតិ ទស្សេតិ. អហរណបច្ចាហរណន្តិ ហរណបច្ចាហរណានមភាវោ.

ឯឡកលោមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ឯឡកលោមធោវាបនសិក្ខាបទវណ្ណនា

សក្កេសូតិ ‘‘សក្យា វត, ភោ កុមារា’’តិ (ទី. និ. ១.២៦៧) ឧទានំ បដិច្ច ‘‘សក្យា’’តិ លទ្ធនាមានំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រុឡ្ហិសទ្ទេន ‘‘សក្កា’’តិ វុច្ចតិ, តស្មិំ សក្កេសុ ជនបទេ. ឆព្ពគ្គិយា នាម បណ្ឌុកលោហិតកាទយោ ឆមូលកា, តេសំ សិស្សា ច.

ឯឡកលោមធោវាបនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ជាតរូបសិក្ខាបទវណ្ណនា

រជតន្តិ ន កេវលំ រូបិយមេវ ឥធាធិប្បេតំ, អថ ខោ យំ កិញ្ចិ វោហារគមនីយំ កហាបណាទិ ច ឯតំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ. តត្ថ កហាបណោតិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៨៣-៥៨៤) សុវណ្ណមយោ វា រូបិយមយោ វា បាកតិកោ វា. លោហមាសកោ នាម តម្ពលោហាទីហិ កតមាសកោ. ទារុមាសកោ នាម សារទារុនា វា វេឡុបេសិកាយ វា អន្តមសោ តាលបណ្ណេនបិ រូបំ ឆិន្ទិត្វា កតមាសកោ. ជតុមាសកោ នាម លាខាយ វា និយ្យាសេន វា រូបំ សមុដ្ឋាបេត្វា កតមាសកោ. ‘‘យេ វោហារំ គច្ឆន្តី’’តិ ឥមិនា បន បទេន យោ យោ យត្ថ យត្ថ ជនបទេ យទា យទា វោហារំ គច្ឆតិ, អន្តមសោ អដ្ឋិមយោបិ ចម្មមយោបិ រុក្ខផលពីជមយោបិ សមុដ្ឋាបិតរូបោបិ អសមុដ្ឋាបិតរូបោបិ សព្ពោ សង្គហិតោ. តទេវាតិ ជាតរូបរជតមេវ. ហិរញ្ញំ នាម កហាបណោ.

‘‘សាទិយតី’’តិ វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតិ ‘‘គណ្ហិតុកាមោ ហោតី’’តិ. ន កេវលំ កាយវាចាហិ បដិក្ខិត្តមេវ បដិក្ខិត្តំ ហោតិ, អថ ខោ មនសាបិ បដិក្ខិត្តំ បដិក្ខិត្តមេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘កាយវាចាហី’’តិអាទិ. សចេ បន កាយវាចាហិ អប្បដិក្ខិបិត្វា ចិត្តេន អធិវាសេតិ, កាយវាចាហិ កត្តព្ពស្ស បដិក្ខេបស្ស អករណតោ អកិរិយសមុដ្ឋានំ កាយវចីទ្វារេ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. មនោទ្វារេ បន អាបត្តិ នាម នត្ថិ.

ឯកោ សតំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៨៣-៥៨៤) វា សហស្សំ វា បាទមូលេ ឋបេតិ ‘‘តុយ្ហិទំ ហោតូ’’តិ, ភិក្ខុ ‘‘នយិទំ កប្បតី’’តិ បដិក្ខិបតិ. ឧបាសកោ ‘‘បរិច្ចត្តំ មយា តុម្ហាក’’ន្តិ គតោ, អញ្ញោ តត្ថ អាគន្ត្វា បុច្ឆតិ ‘‘កិំ, ភន្តេ, ឥទ’’ន្តិ. យំ តេន ច អត្តនា ច វុត្តំ, តំ អាចិក្ខិតព្ពំ. សោ ចេ វទតិ ‘‘គោបេស្សាមិ, ភន្តេ, គុត្តដ្ឋានំ ទស្សេថា’’តិ, សត្តភូមិកម្បិ បាសាទំ អភិរុហិត្វា ‘‘ឥទំ គុត្តដ្ឋាន’’ន្តិ អាចិក្ខិតព្ពំ, ‘‘ឥធ និក្ខិបាហី’’តិ ន វត្តព្ពំ. ឯត្តាវតា កប្បិយញ្ច អកប្បិយញ្ច និស្សាយ ឋិតំ ហោតិ, ទ្វារំ បិទហិត្វា រក្ខន្តេន វសិតព្ពំ. សចេ កិញ្ចិ វិក្កាយិកភណ្ឌំ បត្តំ វា ចីវរំ វា អាគច្ឆតិ, ‘‘ឥទំ គហេស្សថ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ឧបាសក, អត្ថិ អម្ហាកំ ឥមិនា អត្ថោ, វត្ថុ ច ឯវរូបំ នាម សំវិជ្ជតិ, កប្បិយការកោ នត្ថី’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ សោ វទតិ ‘‘អហំ កប្បិយការកោ ភវិស្សាមិ, ទ្វារំ វិវរិត្វា ទេថា’’តិ, ទ្វារំ វិវរិត្វា ‘‘ឥមស្មិំ ឱកាសេ ឋបិត’’ន្តិ វត្តព្ពំ, ‘‘ឥមំ គណ្ហា’’តិ ន វត្តព្ពំ. ឯវញ្ច កប្បិយញ្ច អកប្បិយញ្ច និស្សាយ ឋិតមេវ ហោតិ. សោ ចេតំ គហេត្វា តស្ស កប្បិយភណ្ឌំ ទេតិ, វដ្ដតិ. សចេ អធិកំ គណ្ហាតិ, ‘‘ន មយំ តវ ភណ្ឌំ គណ្ហាម, និក្ខមាហី’’តិ វត្តព្ពោ.

សង្ឃមជ្ឈេយេវ និស្សជ្ជិតព្ពន្តិ ឯត្ថ យស្មា រូបិយំ នាម អកប្បិយំ, តស្មា ‘‘និស្សជ្ជិតព្ពំ សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា បុគ្គលស្ស វា’’តិ ន វុត្តំ. យស្មា បន តំ បដិគ្គហិតមត្តមេវ, ន តេន កិញ្ចិ កប្បិយភណ្ឌំ ចេតាបិតំ, តស្មា ឧបាយេន បរិភោគទស្សនត្ថំ ‘‘សង្ឃមជ្ឈេយេវ និស្សជ្ជិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន តេលាទីនំ គហណំ. សោតិ យោ គហដ្ឋោ ‘‘សប្បិ វា តេលំ វា វដ្ដតិ ឧបាសកា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តោ, សោ. អញ្ញេន លភិត្វាតិ ភិក្ខុនា វា អារាមិកេន វា អត្តនោ វស្សគ្គេន លភិត្វា. តតោ និព្ពត្តរុក្ខច្ឆាយាបីតិ និស្សគ្គិយវត្ថុនា អាហដពីជតោ និព្ពត្តរុក្ខបរិច្ឆេទេន ឋិតច្ឆាយាបិ, បរិច្ឆេទាតិក្កន្តា បន អាគន្តុកត្តា វដ្ដតិ. នោ ចេ ឆឌ្ឌេតីតិ អថ នេវ គហេត្វា គច្ឆតិ, ន ឆឌ្ឌេតិ, ‘‘កិំ មយ្ហំ ឥមិនា ព្យាបារេនា’’តិ យេនកាមំ បក្កមតិ. បញ្ចង្គសមន្នាគតោ ‘‘យោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន ទោសាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន មោហាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន ភយាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ឆឌ្ឌិតាឆឌ្ឌិតញ្ច ជានេយ្យា’’តិ (បារា. ៥៨៤) ឯវំ វុត្តបញ្ចង្គេហិ សមន្នាគតោ. សម្មន្និតព្ពោតិ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ រូបិយឆឌ្ឌកំ សម្មន្នេយ្យា’’តិអាទិនា បទភាជនេ វុត្តាយ ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយ សម្មន្និតព្ពោ.

អនិមិត្តំ កត្វា គូថំ វិយ ឆឌ្ឌេតព្ពន្តិ បតិតដ្ឋានំ សល្លក្ខណវសេន និមិត្តំ អកត្វា គូថំ វិយ ឆឌ្ឌេតព្ពំ, អក្ខីនិ និមីលេត្វាវ នទិយា វា បបាតេ វា វនគហនេ វា គូថំ វិយ អនបេក្ខេន បតិតោកាសំ អសមន្នាហរន្តេន បាតេតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘គូថំ វិយ ឆឌ្ឌេតព្ព’’ន្តិ. តិកបាចិត្តិយន្តិ រូបិយសញ្ញិវេមតិកអរូបិយសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ. អរូបិយេ រូបិយសញ្ញិនោតិ ខរបត្តាទីសុ សុវណ្ណាទិសញ្ញិនោ. រតនសិក្ខាបទនយេនាតិ ‘‘អជ្ឈារាមេ វា អជ្ឈាវសថេ វា’’តិ (បាចិ. ៥០៥) ឯត្ថ វុត្តវិធិនា.

ជាតរូបសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

កតាទិវសេនាតិ កតអកតកតាកតវសេន. សុវណ្ណាទិចតុព្ពិធម្បិ និស្សគ្គិយវត្ថុ ឥធ រូបិយគ្គហណេន គហិតន្តិ អាហ ‘‘ជាតរូបរជតបរិវត្តន’’ន្តិ. ឥទញ្ច ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘បុរិមសិក្ខាបទេន ហី’’តិអាទិ. បរិវត្តនន្តិ សាទិតរូបិយស្ស បរិវត្តនំ. បុរិមនយានុសារេនាតិ ‘‘អហំ, ភន្តេ, នានប្បការកំ រូបិយសំវោហារំ សមាបជ្ជិំ, ឥទំ មេ និស្សគ្គិយ’’ន្តិអាទិនា (បារា. ៥៨៩).

រូបិយសំវោហារវត្ថុស្មិន្តិ បដិគ្គហណស្សេវ បដិក្ខិត្តត្តា បដិគ្គហិតបរិវត្តនេ ទោសំ អទិស្វា រូបិយបរិវត្តនេ. តស្ស វាតិ បរិវត្តិតស្ស វា. ធនស្ស វាតិ អត្តនោ មូលធនស្ស វា. អត្តនោ វា ហិ អរូបិយេន បរស្ស រូបិយំ ចេតាបេយ្យ, អត្តនោ វា រូបិយេន បរស្ស អរូបិយំ, ឧភយថាបិ រូបិយសំវោហារោ កតោវ ហោតីតិ.

រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. កយវិក្កយសិក្ខាបទវណ្ណនា

រូបិយសំវោហារស្ស បន ហេដ្ឋាសិក្ខាបទេន គហិតត្តា កប្បិយភណ្ឌានមេវេត្ថ គហណន្តិ អាហ ‘‘ចីវរាទីន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ចីវរាទីនំ កប្បិយភណ្ឌានន្តិ អន្តមសោ ទសិកសុត្តំ ឧបាទាយ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយានំ យេសំ កេសញ្ចិ កប្បិយភណ្ឌានំ. កយំ នាម បរភណ្ឌស្ស គហណំ. វិក្កយំ នាម អត្តនោ ភណ្ឌស្ស ទានំ. តេនាហ ‘‘ឥមិនា ឥមំ ទេហី’’តិអាទិ. បរស្សាតិ ឋបេត្វា បញ្ច សហធម្មិកេ អញ្ញស្ស. ឯត្ថ ច ‘‘អហំ, ភន្តេ, នានប្បការកំ កយវិក្កយំ សមាបជ្ជិំ, ឥទំ មេ និស្សគ្គិយំ, ឥមាហំ សង្ឃស្ស និស្សជ្ជាមី’’តិអាទិនា (បារា. ៥៩៥) នយេន និស្សជ្ជិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘វុត្តលក្ខណវសេនា’’តិអាទិ. ននុ ចេត្ថ ចីវរធោវនេ វា កេសច្ឆេទនេ វា ភូមិសោធនាទិនវកម្មេ វា បរភណ្ឌំ អត្តនោ ហត្ថគតំ និស្សជ្ជិតព្ពំ នាម នត្ថិ, តត្ថ កិំ កាតព្ពន្តិ អាហ ‘‘អសន្តេ បាចិត្តិយំ ទេសេតព្ពមេវា’’តិ. យថា និស្សគ្គិយវត្ថុម្ហិ បរិភុត្តេ វា នដ្ឋេ វា បាចិត្តិយំ ទេសេតិ, ឯវំ ឥធាបិ ទេសេតព្ពមេវាតិ អធិប្បាយោ.

ឥទំ អម្ហាកំ អត្ថីតិ ឥទំ បដិគ្គហិតំ តេលំ វា សប្បិ វា អម្ហាកំ សំវិជ្ជតិ. អម្ហាកញ្ច ឥមិនា ច ឥមិនា ច អត្ថោតិ អម្ហាកញ្ច តទញ្ញេន ឥមិនា ច ឥមិនា ច អប្បដិគ្គហិតកេន អត្ថោ. ‘‘រូបិយសំវោហារេ វុត្តនយមេវា’’តិ ឥមិនា ‘‘តិកបាចិត្តិយំ អកយវិក្កយេ កយវិក្កយសញ្ញិនោ ច វេមតិកស្ស ច ទុក្កដ’’ន្តិ ឥមំ នយមតិទិសតិ.

កយវិក្កយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឯឡកលោមវគ្គោ ទុតិយោ.