៣. បត្តវគ្គោ

១. បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

អវិកប្បិតោតិ ‘‘ឥមំ បត្តំ តុយ្ហំ វិកប្បេមី’’តិអាទិនា នយេន អវិកប្បិតោ. អឌ្ឍាឡ្ហកោទនំ គណ្ហាតីតិ មគធនាឡិយា ទ្វិន្នំ តណ្ឌុលនាឡីនំ ឱទនំ គណ្ហាតិ. ‘‘មគធនាឡិ នាម អឌ្ឍតេរសបលា ហោតី’’តិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. ‘‘សីហឡទីបេ បកតិនាឡិ មហន្តា, ទមិឡនាឡិ ខុទ្ទកា, មគធនាឡិ បមាណយុត្តា, តាយ មគធនាឡិយា ទិយឌ្ឍនាឡិ ឯកា សីហឡនាឡិ ហោតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦០២) មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. អនុត្តណ្ឌុលន្តិ បាកតោ ឧក្កន្តំ តណ្ឌុលំ ឧត្តណ្ឌុលំ, ន ឧត្តណ្ឌុលំ អនុត្តណ្ឌុលំ. សព្ពសម្ភារសង្ខតោតិ ជីរកាទិសព្ពសម្ភារេហិ សង្ខតោ. អាលោបស្ស ចតុត្ថភាគប្បមាណំ ព្យញ្ជនំ អាលោបស្ស អនុរូបព្យញ្ជនំ.

ឯវំ ឧក្កដ្ឋបត្តំ ទស្សេត្វា ឥទានិ មជ្ឈិមោមកានិ ទស្សេតុំ ‘‘ឧក្កដ្ឋតោ’’តិអាទិមាហ. តត្រាយំ នយោ – សចេ នាឡិកោទនាទិ សព្ពម្បិ បក្ខិត្តំ វុត្តនយេនេវ ហេដ្ឋិមរាជិសមំ តិដ្ឋតិ, អយំ មជ្ឈិមោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ អតិក្កម្ម ថូបីកតំ តិដ្ឋតិ, អយំ មជ្ឈិមោមកោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ ន សម្បាបុណាតិ, អន្តោគធមេវ ហោតិ, អយំ មជ្ឈិមុក្កដ្ឋោ នាម បត្តោ. សចេ បត្តោទនាទិ សព្ពម្បិ បក្ខិត្តំ ហេដ្ឋិមរាជិសមំ តិដ្ឋតិ, អយំ ឱមកោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ អតិក្កម្ម ថូបីកតំ តិដ្ឋតិ, អយំ ឱមកោមកោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ ន សម្បាបុណាតិ, អន្តោគធមេវ ហោតិ, អយំ ឱមកុក្កដ្ឋោ នាម បត្តោតិ. តេនាហ ‘‘តេសម្បិ វុត្តនយេនេវ ភេទោ វេទិតព្ពោ’’តិ.

ឥទានិ តេសុ អធិដ្ឋានវិកប្បនានធិដ្ឋានាវិកប្បនុបគេ ទស្សេតុំ ‘‘ឥច្ចេតេសូ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោតិ ឧក្កដ្ឋតោ ឧក្កដ្ឋោ. តតោ ហិ សោ ‘‘អបត្តោ’’តិ វុត្តោ. ឱមកោមកោតិ ឱមកតោ ឱមកោ. តតោ ហិ សោ ‘‘អបត្តោ’’តិ វុត្តោ. ឯតេ បន ភាជនបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតព្ពា, ន អធិដ្ឋានុបគា ន វិកប្បនុបគា, ឥតរេ បន សត្ត អធិដ្ឋហិត្វា វា វិកប្បេត្វា វា បរិភុញ្ជិតព្ពា. តេនាហ ‘‘សេសា សត្ត បត្តា បមាណយុត្តា នាមា’’តិ.

តស្មាតិ យស្មា សត្ត បត្តា បមាណយុត្តា, តស្មា. សមណសារុប្បេន បក្កន្តិ ឯត្ថ អយោបត្តោ បញ្ចហិ បាកេហិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦០៨) បក្កោ សមណសារុប្បេន បក្កោ ហោតិ, មត្តិកាបត្តោ ទ្វីហិ បាកេហិ. សចេ ឯកោ បាកោ ឩនោ ហោតិ, ន អធិដ្ឋានុបគោ. យថា ច សមណសារុប្បេន បក្កោយេវ អធិដ្ឋានុបគោ, តថា ឧភោបិ យំ មូលំ ទាតព្ពំ, តស្មិំ ទិន្នេយេវ អធិដ្ឋានុបគា. យទិ បន អប្បកម្បិ អទិន្នំ ហោតិ, ន អធិដ្ឋានុបគា. តេនាហ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិ. ‘‘កាកណិកមត្តំ នាម ទិយឌ្ឍវីហី’’តិ វទន្តិ. សចេបិ បត្តសាមិកោ វទតិ ‘‘យទា តុម្ហាកំ មូលំ ភវិស្សតិ, តទា ទស្សថ, អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជថា’’តិ, នេវ អធិដ្ឋានុបគោ ហោតិ. បាកស្ស ហិ ឩនត្តា បត្តសង្ខំ ន គច្ឆតិ. មូលស្ស សកលស្ស វា ឯកទេសស្ស វា អទិន្នត្តា សកភាវំ ន ឧបេតិ, អញ្ញស្សេវ សន្តកោ ហោតិ. តស្មា បាកេ ច មូលេ ច និដ្ឋិតេយេវ អធិដ្ឋានុបគោ ហោតិ. យោ អធិដ្ឋានុបគោ, ស្វេវ វិកប្បនុបគោ ច. តេនាហ ‘‘អបច្ចុទ្ធរន្តេនា’’តិអាទិ. អបច្ចុទ្ធរន្តេន វិកប្បេតព្ពោតិ បុរាណបត្តំ អបច្ចុទ្ធរន្តេន នវោ បត្តោ វិកប្បេតព្ពោតិ អត្ថោ, ឋបេតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. កង្គុសិត្ថន្តិ សត្តន្នំ ធញ្ញានំ លាមកធញ្ញសិត្ថន្តិ អាហ ‘‘កង្គុសិត្ថនិក្ខមនមត្តេន ឆិទ្ទេនា’’តិ.

បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឩនបញ្ចពន្ធនសិក្ខាបទវណ្ណនា

អស្សាតិ ឥមស្ស បត្តស្ស. តេន ឩនបញ្ចពន្ធនេនាតិ តេន ឩនបញ្ចពន្ធនេន បត្តេន ឧបលក្ខិតោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. ឩនបញ្ចពន្ធនោ ហិ បត្តោ ឯត្ថ លក្ខណភាវេន គហិតោ. តេនេវាហ ‘‘ឥត្ថម្ភូតស្ស លក្ខណេ ករណវចន’’ន្តិ. តត្ថ ឥត្ថម្ភូតស្សាតិ កញ្ចិ បការំ បត្តស្ស. លក្ខីយតេ អនេនាតិ លក្ខណំ, តស្មិំ ករណវចនំ, តតិយាវិភត្តីតិ អត្ថោ. ‘‘បការោ’’តិ ច សាមញ្ញស្ស ភេទកោ វិសេសោ វុច្ចតិ. តថា ហិ ឩនបញ្ចពន្ធនេន បត្តេនាតិ ឯត្ថ ភិក្ខុភាវសាមញ្ញស្ស ឩនបញ្ចពន្ធនបត្តភាវោ បការោ, តំ ភិក្ខុ អាបន្នោ, តស្ស បត្តោ លក្ខណំ. យទិ អបរិបុណ្ណបញ្ចពន្ធនោ បត្តោ ឩនបញ្ចពន្ធនោ នាម ហោតិ, អថ កស្មា ឥមស្ស បទភាជនិយំ អពន្ធនោបិ វុត្តោតិ អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ តត្ថាតិ វាក្យោបញ្ញាសេ. ពន្ធនោកាសេ សតិ វា អសតិ វា ពន្ធនវិរហិតោ បត្តោ អពន្ធនោ, បញ្ចពន្ធនានំ ឱកាសោ អស្សាតិ បញ្ចពន្ធនោកាសោ. អបត្តោតិ បត្តោ នាម ន ហោតីតិ អត្ថោ, បាកតិកំ កាតុំ អសមត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទញ្ច អញ្ញស្ស វិញ្ញាបនេ ការណវចនំ. តេនាហ ‘‘តស្មា អញ្ញំ វិញ្ញាបេតុំ វដ្ដតី’’តិ.

ពន្ធនញ្ច នាមេតំ យស្មា ពន្ធនោកាសេ សតិ ហោតិ, អសតិ ន ហោតិ, តស្មា តស្ស លក្ខណំ, ពន្ធនវិធិញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘យស្មិំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. មុខវដ្ដិសមីបេ បន បត្តវេធកេន វិជ្ឈិយមានេ កបាលស្ស ពហលត្តា ភិជ្ជតិ, តស្មា ហេដ្ឋា វិជ្ឈិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘ហេដ្ឋិមបរិយន្តេ’’តិអាទិ. សុខុមំ វា ឆិទ្ទំ កត្វា ពន្ធិតព្ពោតិ សុខុមេ ឆិទ្ទេ តិបុបដ្ដាទីហិ បយោជនំ នត្ថិ, សុត្តំ បក្ខិបិត្វាវ អធិដ្ឋាតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. ន កេវលំ តិបុសុត្តកាទិនាវ ពន្ធិតព្ពោតិ អាហ ‘‘ផាណិត’’ន្តិអាទិ. ផាណិតំ ឈាបេត្វា បាសាណចុណ្ណេនាតិ បាសាណចុណ្ណេន សទ្ធិំ ផាណិតំ បចិត្វា តថាបក្កេន បាសាណចុណ្ណេនាតិ អត្ថោ. និស្សជ្ជិតព្ពោតិ ‘‘អយំ មេ, ភន្តេ, បត្តោ ឩនបញ្ចពន្ធនេន បត្តេន ចេតាបិតោ និស្សគ្គិយោ, ឥមាហំ សង្ឃស្ស និស្សជ្ជាមី’’តិ (បារា. ៦១៣) និស្សជ្ជិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘និស្សជ្ជន្តេនា’’តិអាទិ. សម្មតេនាតិ –

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ បត្តគ្គាហាបកំ សម្មន្នេយ្យ, ឯសា ញត្តិ. សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ បត្តគ្គាហាបកំ សម្មន្នតិ, យស្សាយស្មតោ ខមតិ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ បត្តគ្គាហាបកស្ស សម្មុតិ, សោ តុណ្ហស្ស. យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ. សម្មតោ សង្ឃេន ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ បត្តគ្គាហាបកោ, ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ (បារា. ៦១៤) –

ឯវំ បទភាជនេ វុត្តាយ ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយ សម្មតេន. បត្តស្ស វិជ្ជមានគុណំ វត្វាតិ ‘‘អយំ, ភន្តេ, បត្តោ បមាណយុត្តោ សុន្ទរោ ថេរានុរូបោ’’តិអាទិនា (បារា. អដ្ឋ. ២.៦១៥) វិជ្ជមានានិសំសំ វត្វា. បត្តបរិយន្តោតិ បរិយន្តេ ឋិតបត្តោ. អទេសេតិ មញ្ចបីឋច្ឆត្តនាគទន្តកាទិកេ អទេសេ. បត្តស្ស ហិ និក្ខិបនទេសោ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អាធារក’’ន្តិអាទិនា នយេន ខន្ធកេ វុត្តោយេវ. អបរិភោគេនាតិ យាគុរន្ធនរជនបចនាទិនា អយុត្តបរិភោគេន. អន្តរាមគ្គេ បន ព្យាធិម្ហិ ឧប្បន្នេ អញ្ញស្មិំ ភាជនេ អសតិ មត្តិកាយ លិម្បិត្វា យាគុំ បចិតុំ, ឧទកំ វា តាបេតុំ វដ្ដតិ. វិស្សជ្ជេតីតិ អញ្ញស្ស ទេតិ. សចេ បន សទ្ធិវិហារិកោ វា អន្តេវាសិកោ វា អញ្ញំ វរបត្តំ ឋបេត្វា ‘‘អយំ មយ្ហំ សារុប្បោ, អយំ ថេរស្សា’’តិ គណ្ហាតិ, វដ្ដតិ. អញ្ញោ វា តំ គហេត្វា អត្តនោ បត្តំ ទេតិ, វដ្ដតិ. ‘‘មយ្ហមេវ បត្តំ អាហរា’’តិ វត្តព្ពកិច្ចំ នត្ថិ.

ញាតកប្បវារិតេតិ ឯត្ថ សង្ឃវសេន បវារិតដ្ឋានេ បញ្ចពន្ធនេនេវ វដ្ដតិ, បុគ្គលវសេន បន បវារិតដ្ឋានេ ឩនបញ្ចពន្ធនេនាបិ. អកតវិញ្ញត្តិ នាម ‘‘វទ, ភន្តេ, បច្ចយេនា’’តិ ឯវំ អកតដ្ឋានេ វិញ្ញត្តិ.

ឩនបញ្ចពន្ធនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឧគ្គហេត្វាតិ ឧគ្គហិតកំ កត្វា, អប្បដិគ្គហិតំ សយមេវ គហេត្វាតិ អត្ថោ. សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិកតា ចេត្ថ អនជ្ឈោហរណីយតំ អាបន្នត្តាតិ វេទិតព្ពំ. កស្មា ឯតេន ឥទំ ទស្សិតំ ហោតីតិ អាហ ‘‘តានិ ហី’’តិអាទិ. ភិសក្កស្ស ឥមានិ តេន អនុញ្ញាតត្តាតិ ភេសជ្ជានិ, យេសំ កេសញ្ចិ សប្បាយានមេតំ អធិវចនំ. តេនាហ ‘‘ភេសជ្ជកិច្ចំ ករោន្តុ វា, មា វា, ឯវំ លទ្ធវោហារានី’’តិ. ឥទានិ សត្តាហកាលិកំ និស្សគ្គិយវត្ថុភូតំ សប្បិនវនីតំ ទស្សេតុំ ‘‘សប្បិ នាម គវាទីន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អាទិសទ្ទេន អជិកាទីនំ គហណំ. ‘‘យេសំ មំសំ កប្បតី’’តិ ឥមិនា បាកដេហិ គោអជិកាទីហិ អញ្ញានិបិ មិគរោហិតាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. យេសញ្ហិ ខីរំ អត្ថិ, សប្បិបិ តេសំ អត្ថិយេវ. តំ បន សុលភំ វា ហោតុ, ទុល្លភំ វា, អសំមោហត្ថំ វុត្តំ. មក្ខិកាមធុមេវាតិ ខុទ្ទកភមរមធុករីហិ តីហិ មក្ខិកាហិ កតំ មធុមេវ. ឧច្ឆុរសន្តិ សុទ្ធោទកសម្ភិន្នានំ វសេន ទុវិធម្បិ ឧច្ឆុរសំ. ‘‘អគិលានស្ស គុឡោទក’’ន្តិ (មហាវ. ២៨៤) បន ឧទ្ទិស្ស អនុញ្ញាតត្តា ឧទកសម្ភិន្នោ អគិលានស្ស វដ្ដតិ. ‘‘អវត្ថុកបក្កា វា’’តិ ឥមិនា សវត្ថុកបក្កា ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘ឯតំ សវត្ថុកបក្កំ វដ្ដតិ, នោ វដ្ដតីតិ បុច្ឆំ កត្វា ឧច្ឆុផាណិតំ បច្ឆាភត្តំ នោវដ្ដនកំ នាម នត្ថី’’តិ វុត្តំ, តំ យុត្តន្តិ សមន្តបាសាទិកាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦២៣) វុត្តំ. ឧច្ឆុវិកតីតិ ឧច្ឆុម្ហា និព្ពត្តា រសលសិកាទិកា. បកតត្តានំ បដិនិទ្ទេសត្តា តំ-សទ្ទស្ស តេន បកតានំ ភេសជ្ជានំ ឯវ គហណំ, ន តេសំ វត្ថូនន្តិ អាហ ‘‘តានិ ភេសជ្ជានី’’តិអាទិ. ន តេសំ វត្ថូនីតិ តេសំ សប្បិអាទីនំ ការណានិ ខីរាទីនិ អប្បដិគ្គហេត្វាតិ អត្ថោ.

វសាតេលន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦២៣) ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វសានិ ភេសជ្ជានិ អច្ឆវសំ មច្ឆវសំ សុសុកាវសំ សូករវសំ គទ្រភវស’’ន្តិ (មហាវ. ២៦២) ឯវំ អនុញ្ញាតវសានំ តេលំ. យានីតិ យានិ ភេសជ្ជានិ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វសានិ ភេសជ្ជានិ អច្ឆវសំ មច្ឆវសំ សុសុកាវសំ សូករវសំ គទ្រភវសំ កាលេ បដិគ្គហិតំ កាលេ និប្បក្កំ កាលេ សំសដ្ឋំ តេលបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ ឯវំ តេលត្ថំ វសាបដិគ្គហណស្ស អនុញ្ញាតត្តា ‘‘វសាតេលំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. កាលេតិ បុរេភត្តំ. សំសដ្ឋន្តិ បរិស្សាវិតំ. តស្មាតិ យស្មា អនុញ្ញាតំ, តស្មា. ‘‘អច្ឆវស’’ន្តិ វចនេន ឋបេត្វា មនុស្សវសំ សព្ពេសំ អកប្បិយមំសានំ វសាយ អនុញ្ញាតត្តា ‘‘ឋបេត្វា មនុស្សវស’’ន្តិ វុត្តំ.

សាមំ បចិត្វាតិ កាលេយេវ សាមំ បចិត្វា. និព្ពត្តិតតេលម្បីតិ កាលេយេវ អត្តនា វិវេចិតតេលម្បិ. តិវិធម្បិ ចេតំ កាលេយេវ វដ្ដតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘កាលេ ចេ, ភិក្ខវេ, បដិគ្គហិតំ កាលេ និប្បក្កំ កាលេ សំសដ្ឋំ, តំ ចេ បរិភុញ្ជេយ្យ, អនាបត្តី’’តិ. បច្ឆាភត្តំ បន បដិគ្គហេតុំ វា កាតុំ វា ន វដ្ដតិយេវ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘វិកាលេ ចេ, ភិក្ខវេ, បដិគ្គហិតំ វិកាលេ និប្បក្កំ វិកាលេ សំសដ្ឋំ, តំ ចេ បរិភុញ្ជេយ្យ, អាបត្តិ តិណ្ណំ ទុក្កដានំ. កាលេ ចេ, ភិក្ខវេ, បដិគ្គហិតំ វិកាលេ និប្បក្កំ វិកាលេ សំសដ្ឋំ, តំ ចេ បរិភុញ្ជេយ្យ, អាបត្តិ ទ្វិន្នំ ទុក្កដានំ. កាលេ ចេ, ភិក្ខវេ, បដិគ្គហិតំ កាលេ និប្បក្កំ វិកាលេ សំសដ្ឋំ, តំ ចេ បរិភុញ្ជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ២៦២). ‘‘សត្តាហំ និរាមិសបរិភោគេន វដ្ដតី’’តិ ឥមិនា បន ‘‘កាលេ បដិគ្គហិតំ កាលេ និប្បក្កំ កាលេ សំសដ្ឋំ តេលបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ ឥទំ និរាមិសបរិភោគំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ.

យំ បនេត្ថ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦២៣) សុខុមរជសទិសំ មំសំ វា ន្ហារុ វា អដ្ឋិ វា លោហិតំ វា ហោតិ, តំ អព្ពោហារិកំ. សចេ បន អនុបសម្បន្នោ តាយ បដិគ្គហិតវសាយ តេលំ កត្វា ទេតិ, តំ កថន្តិ អាហ ‘‘អនុបសម្បន្នេនា’’តិអាទិ. តទហូតិ យស្មិំ អហនិ បដិគ្គហិតំ, តទហុ. បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ បន សត្តាហំ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ. តត្រាបិ អព្ពោហារិកំ អព្ពោហារិកមេវ. យាវកាលិកវត្ថូនំ អញ្ញេសំ វត្ថុំ បចិតុំ ន វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ យាវកាលិកវត្ថូនន្តិ យាវកាលិកំ វត្ថុ ឯតេសន្តិ យាវកាលិកវត្ថូនិ, តេសំ, យាវកាលិកវត្ថុមន្តានន្តិ អត្ថោ. អញ្ញេសន្តិ វសាតេលតោ អញ្ញេសំ សប្បិអាទីនំ. វត្ថុន្តិ ខីរាទិកំ យាវកាលិកភូតំ វត្ថុំ, បចិតុំ ន វដ្ដតិយេវ, សាមំបាកត្តាតិ អធិប្បាយោ.

និព្ពត្តិតសប្បិំ វាតិ យាវកាលិកវត្ថុតោ វិវេចិតសប្បិំ វា. យថា តត្ថ ទធិគតំ វា តក្កគតំ វា ខយំ គមិស្សតិ, ឯវំ ឈាបិតំ វាតិ អត្ថោ. នវនីតំ វាតិ តក្កពិន្ទូនិបិ ទធិគុឡិកាយោបិ អបនេត្វា សុធោតនវនីតំ បចិតុំ វដ្ដតិ សាមំបក្កាភាវតោតិ អធិប្បាយោ. យទិ សយំបចិតសត្តាហកាលិកេន សទ្ធិំ អាមិសំ ភុញ្ជតិ, តំ អាមិសំ សយំបចិតសត្តាហកាលិកេន មិស្សិតំ អត្តនោ យាវកាលិកភាវំ សត្តាហកាលិកេន គណ្ហាបេតិ. តថា ច យាវកាលិកំ អបក្កម្បិ សយំបក្កភាវំ ឧបគច្ឆតីតិ ‘‘តំ បន តទហុបុរេភត្តម្បិ សាមិសំ បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. យថា សយំបក្កសត្តាហកាលិកំ វសាតេលំ, សយំភជ្ជិតសាសបាទិយាវជីវិកវត្ថូនំ តេលញ្ច សាមិសំ តទហុបុរេភត្តម្បិ ន វដ្ដតិ, តថា នវនីតសប្បីតិ វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ច –

‘‘យាវកាលិកអាទីនិ, សំសដ្ឋានិ សហត្តនា;

គាហាបយន្តិ សព្ភាវ’’ន្តិ ច;

‘‘តេហេវ ភិក្ខុនា បត្តំ, កប្បតេ យាវជីវិកំ;

និរាមិសំវ សត្តាហំ, សាមិសេ សាមបាកតា’’តិ ច.

ខីរាទិតោតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន តិលាទីនំ គហណំ. សាមិសានិបីតិ ន កេវលំ និរាមិសានេវាតិ អត្ថោ. បច្ឆាភត្តតោ បន បដ្ឋាយ ន វដ្ដន្តិយេវ. សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ សវត្ថុកានំ បដិគ្គហិតត្តា. ‘‘តានិ បដិគ្គហេត្វា’’តិ (បារា. ៦២២) ហិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយា’’តិអាទិ. បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតកេហិ កតំ បន អព្ភញ្ជនាទីសុ ឧបនេតព្ពំ, បុរេភត្តម្បិ ច ឧគ្គហិតកេហិ កតំ. ឧភយេសម្បិ សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ. អន្តោសត្តាហេតិ សត្តាហព្ភន្តរេ. អព្ភញ្ជនាទីនន្តិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន មុទ្ធនិតេលអរុមក្ខនឃរធូបនាទីនំ គហណំ. អធិដ្ឋហិត្វាតិ ‘‘ឥទានិ ន មយ្ហំ អជ្ឈោហរណត្ថាយ ភវិស្សតិ, ឥទំ សប្បិ ច តេលញ្ច វសា ច មុទ្ធនិតេលត្ថំ វា អព្ភញ្ជនត្ថំ វា ភវិស្សតិ, មធុ អរុមក្ខនត្ថំ វា ផាណិតំ ឃរធូបនត្ថំ វា ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា.

កោ បនេត្ថ យាវកាលិកយាវជីវិកវត្ថូសុ វិសេសោតិ អាហ ‘‘យាវជីវិកានី’’តិអាទិ. យាវ អរុណស្ស ឧគ្គមនា តិដ្ឋតីតិ សត្តមទិវសេ កតតេលំ សចេ យាវ អរុណុគ្គមនា តិដ្ឋតីតិ អត្ថោ. បាឡិយំ អនាគតសប្បិអាទីនន្តិ ឯត្ថ តាវ មិគរោហិតាទីនំ សប្បិ បាឡិយំ អនាគតសប្បិ, តថា នវនីតំ, នាឡិកេរនិម្ពកោសម្ពករមន្ទសាសបអាទីនំ តេលំ បន បាឡិយំ អនាគតតេលំ, តថា មធុកបុប្ផផាណិតំ បាឡិយំ អនាគតផាណិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ន សព្ពំ មធុកបុប្ផផាណិតំ ផាណិតគតិកន្តិ អាហ ‘‘សីតុទកេនា’’តិអាទិ. សីតុទកេន កតន្តិ មធុកបុប្ផានិ សីតុទកេ បក្ខិបិត្វា អមទ្ទិត្វា បុប្ផរសេ ឧទកគតេ សតិ តំ ឧទកំ គហេត្វា បចិត្វា កតំ. ‘‘ផាណិតគតិកមេវា’’តិ ឥមិនា សត្តាហកាលិកន្តិ ទស្សេតិ, ន បន និស្សគ្គិយវត្ថុន្តិ. តស្មា សត្តាហំ អតិក្កាមយតោ ទុក្កដន្តិ វេទិតព្ពំ. វុត្តម្បិ ចេតំ សមន្តបាសាទិកាយំ សីតុទកេន កតំ មធុកបុប្ផផាណិតំ បុរេភត្តំ សាមិសំ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ សត្តាហំ និរាមិសមេវ, សត្តាហាតិក្កមេ វត្ថុគណនាយ ទុក្កដ’’ន្តិ. សចេ បន ខីរំ បក្ខិបិត្វា កតំ, យាវកាលិកំ. ខណ្ឌសក្ខរំ បន ខីរជល្លិកំ អបនេត្វា សោធេន្តិ, តស្មា វដ្ដតិ, អម្ពជម្ពុបនសកទលិខជ្ជុរិចិញ្ចាទីនំ សព្ពេសំ យាវកាលិកផលានំ ផាណិតំ យាវកាលិកមេវាតិ អាហ ‘‘អម្ពផាណិតាទីនិ យាវកាលិកានី’’តិ.

កាយិកបរិភោគំ វដ្ដតីតិ កាយស្ស វា កាយេ អរុនោ វា មក្ខនំ វដ្ដតិ, អជ្ឈោហរិតុំ បន ន វដ្ដតិ. យន្តិ សត្តាហាតិក្កន្តំ ភេសជ្ជំ. និរបេក្ខោ បរិច្ចជិត្វាតិ អនបេក្ខោ សាមណេរស្ស ទត្វា. តន្តិ ឯវំ បរិច្ចជិត្វា បុន លទ្ធភេសជ្ជំ. ឯវញ្ហិ ទិន្នំ ភេសជ្ជំ សចេ សោ សាមណេរោ អភិសង្ខរិត្វា វា អនភិសង្ខរិត្វា វា តស្ស ភិក្ខុនោ ទទេយ្យ, គហេត្វា នត្ថុកម្មំ វា កាតព្ពំ, អញ្ញំ វា កញ្ចិ បរិភោគំ. តេនាហ ‘‘អជ្ឈោហរិតុម្បិ វដ្ដតី’’តិ. សចេ សោ ពាលោ ហោតិ, ទាតុំ ន ជានាតិ, អញ្ញេន ភិក្ខុនា វត្តព្ពោ ‘‘អត្ថិ តេ, សាមណេរ, ភេសជ្ជ’’ន្តិ, ‘‘អាម, ភន្តេ, អត្ថី’’តិ. ‘‘អាហរ, ថេរស្ស ភេសជ្ជំ ករិស្សាមា’’តិ, ឯវម្បិ វដ្ដតិ. វត្ថុគណនាយាតិ សប្បិអាទិវត្ថុគណនាយ ចេវ សប្បិបិណ្ឌាទិវត្ថុគណនាយ ច. មិស្សិតេសុ បន ឯកំ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. ឯត្ថ ច ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ភេសជ្ជំ សត្តាហាតិក្កន្តំ និស្សគ្គិយំ, ឥមាហំ សង្ឃស្ស និស្សជ្ជាមី’’តិ (បារា. ៦២៣) និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ.

សាធារណបញ្ញត្តិ. សត្តាហំ អនតិក្កន្តេបិ អតិក្កន្តសញ្ញិនោ ចេវ វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ. អតិក្កន្តេ អនតិក្កន្តសញ្ញិនោបិ វេមតិកស្សបិ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយមេវ, តថា អនធិដ្ឋិតាវិស្សជ្ជិតានដ្ឋាវិនដ្ឋាទឌ្ឍាវិលុត្តេសុ អធិដ្ឋិតាទិសញ្ញិនោ. អន្តោសត្តាហំ អធិដ្ឋិតេ, វិស្សជ្ជិតេ, នដ្ឋេ, វិនដ្ឋេ, ទឌ្ឍេ, អច្ឆិន្នេ, វិស្សាសេន គហិតេ ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. អាចារវិបត្តិ. សប្បិអាទីនំ អត្តនោ សន្តកតា, គណនុបគតា, សត្តាហាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. កថិនសមុដ្ឋានំ, អកិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនំ. តេនាហ ‘‘សេសំ ចីវរវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ព’’ន្តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា).

ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

បច្ឆិមមាសស្ស បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយាតិ ជេដ្ឋមូលបុណ្ណមាសិយា បច្ឆិមបាដិបទទិវសតោ បដ្ឋាយ. តាវាតិ តាវ បរិមាណេ កាលេ. ជេដ្ឋមូលបុណ្ណមាសិយា បច្ឆិមបាដិបទទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ កត្តិកបុណ្ណមា, ឥមស្មិំ បញ្ចមាសេតិ អត្ថោ. កាលោ វស្សិកសាដិកាយាតិអាទិនាតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន ‘‘សមយោ វស្សិកសាដិកាយ, អញ្ញេបិ មនុស្សា វស្សិកសាដិកចីវរំ ទេន្តី’’តិ (បារា. ៦២៨) ឥមេសំ គហណំ. ទេថ មេ វស្សិកសាដិកចីវរន្តិអាទិកាយាតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន បន ‘‘អាហរថ មេ វស្សិកសាដិកចីវរំ, បរិវត្តេថ មេ វស្សិកសាដិកចីវរំ, ចេតាបេថ មេ វស្សិកសាដិកចីវរ’’ន្តិ ឥមេសំ គហណំ. អត្តនោ អញ្ញាតកអប្បវារិតេសុ តទុភយំ ករោន្តស្ស កិំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អញ្ញាតកអប្បវារិតដ្ឋានេ’’តិអាទិ. ‘‘វត្តភេទេ ទុក្កដ’’ន្តិ ឥទំ វស្សិកសាដិកំ បុព្ពេ អទេន្តេ សន្ធាយ វុត្តំ. យេ បន បុព្ពេបិ ទេន្តិ, តេសុ វត្តភេទោ នត្ថិ. វុត្តញ្ហិ សមន្តបាសាទិកាយំ ‘‘យេ មនុស្សា បុព្ពេបិ វស្សិកសាដិកចីវរំ ទេន្តិ, ឥមេ បន សចេបិ អត្តនោ អញ្ញាតកអប្បវារិតា ហោន្តិ, វត្តភេទោ នត្ថិ តេសុ សតុប្បាទករណស្ស អនុញ្ញាតត្តា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦២៨). អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទេន និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយន្តិ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ អញ្ញាតកំ គហបតិំ វា គហបតានិំ វា ចីវរំ វិញ្ញាបេយ្យ អញ្ញត្រ សមយា, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បារា. ៥១៨) ឥមិនា សិក្ខាបទេន និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. ឥទំ បន បកតិយា វស្សិកសាដិកទាយកេសុបិ ហោតិយេវ.

គិម្ហានំ បច្ឆិមទ្ធមាសស្ស បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយាតិ ឯត្ថ ជេដ្ឋមូលកាឡបក្ខូបោសថស្ស បច្ឆិមបាដិបទទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ អាសាឡ្ហិបុណ្ណមា, អយមទ្ធមាសោ គិម្ហានំ បច្ឆិមទ្ធមាសោ នាម, តស្ស បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយាតិ អត្ថោ, អទ្ធមាសស្ស បឋមបាដិបទទិវសតោ បដ្ឋាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. កត្តិកមាសស្ស បច្ឆិមទិវសោ នាម បច្ឆិមកត្តិកមាសស្ស បុណ្ណមា. ឯត្តាវតាតិ ‘‘មាសោ សេសោ គិម្ហានន្តិ ភិក្ខុនា វស្សិកសាដិកចីវរំ បរិយេសិតព្ពំ, អទ្ធមាសោ សេសោ គិម្ហានន្តិ កត្វា និវាសេតព្ព’’ន្តិ ឯត្តកេន គណនេន. បរិយេសនក្ខេត្តន្តិ បរិយេសនស្ស ខេត្តំ. ឯតស្មិញ្ហិ មាសេ វស្សិកសាដិកំ អលទ្ធំ បរិយេសិតុំ វដ្ដតិ. ករណនិវាសនក្ខេត្តម្បីតិ ករណក្ខេត្តញ្ចេវ និវាសនក្ខេត្តញ្ច. បិ-សទ្ទេន បរិយេសនក្ខេត្តំ សម្បិណ្ឌេតិ. ឯតស្មិញ្ហិ អទ្ធមាសេ បរិយេសិតុំ, កាតុំ, និវាសេតុញ្ច វដ្ដតិ, អធិដ្ឋាតុំយេវ ន វដ្ដតិ. យំ បន សមន្តបាសាទិកាយំ កត្ថចិ បោត្ថកេ ‘‘ជេដ្ឋមូលបុណ្ណមាសិយា បច្ឆិមបាដិបទទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ កាលបក្ខុបោសថោ, អយមេកោ អទ្ធមាសោ បរិយេសនក្ខេត្តញ្ចេវ ករណក្ខេត្តញ្ច. ឯតស្មិញ្ហិ អន្តរេ វស្សិកសាដិកំ អលទ្ធំ បរិយេសិតុំ, លទ្ធំ កាតុញ្ច វដ្ដតិ, និវាសេតុំ, អធិដ្ឋាតុញ្ច ន វដ្ដតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦២៨) វចនំ ទិស្សតិ, តំ បមាទលិខិតំ មាតិកាយ វិរោធតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘អទ្ធមាសោ សេសោ គិម្ហានន្តិ កត្វា និវាសេតព្ព’’ន្តិ (បារា. ៦២៧) ហិ បាឡិ. សព្ពម្បីតិ បរិយេសនំ, ករណំ, និវាសនំ, អធិដ្ឋានញ្ចាតិ សព្ពម្បិ. ឥមិនា ឥមេ ចត្តារោ មាសា បរិយេសនករណនិវាសនាធិដ្ឋានានំ ចតុន្នម្បិ ខេត្តន្តិ ទស្សេតិ. ឯតេសុ ហិ ចតូសុ មាសេសុ អលទ្ធំ បរិយេសិតុំ, លទ្ធំ កាតុំ, និវាសេតុំ, អធិដ្ឋាតុញ្ច វដ្ដតិ.

វស្សំ ឧក្កឌ្ឍីយតីតិ សំវច្ឆរំ ឧទ្ធំ កឌ្ឍីយតិ វឌ្ឍីយតិ, អារុយ្ហតីតិ អត្ថោ, វស្សានស្ស បឋមមាសំ ឧក្កឌ្ឍិត្វា គិម្ហានំ បច្ឆិមមាសមេវ ករោន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. វស្សូបនាយិកទិវសេ អធិដ្ឋាតព្ពាតិ វស្សានតោ បុព្ពេយេវ ទសាហស្ស អតិក្កន្តត្តា វស្សូបនាយិកទិវសេយេវ អធិដ្ឋាតព្ពា. តញ្ហិ ទិវសំ អតិក្កាមេតុំ ន វដ្ដតិ. អន្តោវស្សេ បន លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ច តស្មិំយេវ អន្តោវស្សេ លទ្ធទិវសតោ បដ្ឋាយ ទសាហំ នាតិក្កាមេតព្ពា, ទសាហាតិក្កមេ និដ្ឋិតា បន តទហេវ អធិដ្ឋាតព្ពា. ទសាហេ អប្បហោន្តេ ចីវរកាលំ នាតិក្កាមេតព្ពា. អយំ តាវ កតាយ បរិហារោ. អកតាយ បន កោ បរិហារោតិ អាហ ‘‘សចេ’’តិអាទិ. ឯកាហម្បិ ន លភតិ ឥតោ អញ្ញស្ស បរិហារស្សាភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

សោ កុតោ ហោតីតិ អាហ ‘‘យាវ ហេមន្តស្ស បឋមទិវសោ’’តិ, ជេដ្ឋមូលបុណ្ណមាសិតោ បដ្ឋាយ យាវ កត្តិកបុណ្ណមាសិយា បច្ឆិមបាដិបទទិវសោ, តាវាតិ អត្ថោ. ឯតេសុ សត្តសុ បិដ្ឋិសមយមាសេសូតិ បដិលោមក្កមេន វុត្តេសុ កត្តិកបុណ្ណមាសិយា បច្ឆិមបាដិបទាទីសុ ជេដ្ឋមូលបុណ្ណមាសាវសានេសុ ឯតេសុ សត្តសុ បិដ្ឋិសមយនាមកេសុ មាសេសុ. សតុប្បាទករណេនាតិ ‘‘កាលោ វស្សិកសាដិកាយា’’តិអាទិនា នយេន សតុប្បាទករណេន. វិញ្ញាបេន្តស្សាតិ ‘‘ទេថ មេ វស្សិកសាដិកចីវរ’’ន្តិអាទិនា (បារា. ៦២៨) នយេន វិញ្ញត្តិំ ករោន្តស្ស. តេន សិក្ខាបទេន អនាបត្តីតិ អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទេន អនាបត្តិ, ឥមិនា បន សិក្ខាបទេន អាបត្តិយេវ អសមយត្តា. វុត្តញ្ហេតំ ភទន្តពុទ្ធទត្តាចរិយេន –

‘‘កត្វា បន សតុប្បាទំ, វស្សសាដិកចីវរំ;

និប្ផាទេន្តស្ស ភិក្ខុស្ស, សមយេ បិដ្ឋិសម្មតេ.

‘‘ហោតិ និស្សគ្គិយាបត្តិ, ញាតកាញ្ញាតកាទិនោ;

តេសុយេវ ច វិញ្ញត្តិំ, កត្វា និប្ផាទនេ តថា’’តិ.

ឯត្ថ ច ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, វស្សិកសាដិកចីវរំ អតិរេកមាសេ សេសេ គិម្ហានេ បរិយិដ្ឋំ អតិរេកទ្ធមាសេ សេសេ គិម្ហានេ កត្វា បរិទហិតំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ ឥមិនា (បារា. ៦២៨) នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ.

វស្សិកសាដិកបរិយេសនវត្ថុស្មិន្តិ បដិកច្ចេវ វស្សិកសាដិកបរិយេសនវត្ថុស្មិំ. តិកបាចិត្តិយន្តិ អតិរេកមាសទ្ធមាសេសុ អតិរេកសញ្ញិវេមតិកឩនកសញ្ញីនំ បរិយេសននិវាសនវសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ, ឯកសេសនិទ្ទេសោ ចាយំ, សាមញ្ញនិទ្ទេសោ វា. ឩនកមាសទ្ធមាសេសូតិ ឩនកមាសេ ចេវ ឩនកទ្ធមាសេ ច. អតិរេកសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស វា ទុក្កដន្តិ ឯត្ថ ‘‘បរិយេសននិវាសនំ ករោន្តស្សា’’តិ បាឋសេសោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘ឩនកមាសេ សេសេ គិម្ហានេ អតិរេកសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស វា បរិយេសន្តស្ស ទុក្កដំ, ឩនកទ្ធមាសេ សេសេ គិម្ហានេ ច អតិរេកសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស វា និវាសេន្តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ. ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ទុក្កដំ អតិទិសតិ, តញ្ច ទុក្កដំ ឧទកផុសិតគណនាយ អកត្វា ន្ហានបរិយោសានវសេន បយោគេ បយោគេ ការេតព្ពំ, តញ្ច ខោ វិវដង្គណេ អាកាសតោ បតិតឧទកេនេវ ន្ហាយន្តស្ស, ន ន្ហានកោដ្ឋកវាបិអាទីសុ ឃដេហិ អាសិត្តូទកេន ន្ហាយន្តស្ស. តេនេវាហ ‘‘សតិយា វស្សិកសាដិកាយា’’តិអាទិ. បោក្ខរណិយាទីសុ បន នគ្គស្ស ន្ហាយន្តស្ស អនាបត្តីតិ សម្ពន្ធោ, បោក្ខរណិយាទីសុ បន សតិយាបិ វស្សិកសាដិកាយ នគ្គស្ស ន្ហាយន្តស្ស នត្ថិ ទុក្កដាបត្តីតិ អត្ថោ.

ឯវំ អន្តរាបត្តិយា អនាបត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ និស្សគ្គិយេន អនាបត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘អច្ឆិន្នចីវរស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អច្ឆិន្នចីវរស្សាតិ អច្ឆិន្នសេសចីវរស្ស. តស្សាបិ អសមយេ និវាសតោ អនាបត្តិ. ឯស នយោ នដ្ឋចីវរស្ស វាតិ ឯត្ថាបិ. យថា ចេត្ថ និវាសេន្តានំ តេសំ អនាបត្តិ, ឯវំ តត្ថ បរិយេសន្តានម្បីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ បន មហគ្ឃវស្សិកសាដិកំ ឋបេត្វា ន្ហាយន្តស្ស ចោរូបទ្ទវោ អាបទា នាមាតិ អាហ ‘‘អនិវត្ថ’’ន្តិអាទិ. អាបទាសុ វា និវាសយតោតិ អាបទាសុ វិជ្ជមានាសុ អសមយេ និវាសេន្តស្ស. យំ បន សមន្តបាសាទិកាយំ ‘‘អច្ឆិន្នចីវរស្សាតិ ឯតំ វស្សិកសាដិកំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តេសញ្ហិ នគ្គានំ កាយោវស្សាបនេ អនាបត្តិ. ឯត្ថ ច មហគ្ឃវស្សិកសាដិកំ និវាសេត្វា ន្ហាយន្តស្ស ចោរូបទ្ទវោ អាបទា នាមា’’តិ អច្ឆិន្នចីវរាទិនោ និស្សគ្គិយេន អនាបត្តិំ អទស្សេត្វា នគ្គស្ស ន្ហាយតោ ទុក្កដេនេវ អនាបត្តិទស្សនំ, តំ យុត្តំ វិយ ន ទិស្សតិ. សព្ពសិក្ខាបទេសុ ហិ មូលាបត្តិយា ឯវ អាបត្តិប្បសង្គេ អនាបត្តិទស្សនត្ថំ អនាបត្តិវារោ អារភីយតិ, ន អន្តរាបត្តិយាតិ, តស្មា ឧបបរិក្ខិតព្ពំ. សចីវរតាតិ អន្តរវាសកឧត្តរាសង្គេហិ សចីវរតា.

វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចីវរអច្ឆិន្ទនសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘ទត្វា’’តិ យំ កិញ្ចិ បច្ចាសីសមានស្សេវ ទានមិហ អធិប្បេតំ, ន និស្សដ្ឋទានន្តិ អាហ ‘‘វេយ្យាវច្ចាទីនី’’តិអាទិ. សកសញ្ញាយាតិ ‘‘សក’’ន្តិ សញ្ញាយ. ឥមិនា បារាជិកាភាវំ ទស្សេតិ. ចជិត្វា ទិន្នម្បិ ហិ សកសញ្ញាយ គណ្ហតោ នត្ថិ បារាជិកំ. អច្ឆិន្ទន្តស្សាតិ ឯកតោ អពទ្ធានិ, វិសុំ ឋបិតានិ ច ពហូនិ អច្ឆិន្ទតោ, ‘‘សង្ឃាដិំ អាហរ, ឧត្តរាសង្គំ អាហរា’’តិ ឯវំ អាហរាបយតោ ច. តេនាហ ‘‘វត្ថុគណនាយ អាបត្តិយោ’’តិ. ‘‘មយា ទិន្នានិ សព្ពានិ អាហរា’’តិ វទតោបិ ឯកវចនេនេវ សម្ពហុលា អាបត្តិយោ. ឯកំ ចីវរំ បន ឯកាពទ្ធានិ ច ពហូនិ អច្ឆិន្ទតោ ឯកា អាបត្តិ. ‘‘អច្ឆិន្ទា’’តិ អាណត្តិយា ទុក្កដន្តិ ‘‘មយា ទិន្នានិ សព្ពានិ គណ្ហា’’តិ អាណត្តិយា ឯកំ ទុក្កដំ, អច្ឆិន្នេសុ បន ឯកវចនេនេវ សម្ពហុលា បាចិត្តិយោ. តេនាហ ‘‘អច្ឆិន្នេសុ វត្ថុគណនាយ អាបត្តិយោ’’តិ. អច្ឆិន្នេសូតិ តេនាណត្តេន អច្ឆិន្នេសុ ចីវរេសុ. យត្ថ បន បោត្ថកេសុ ‘‘អច្ឆិន្នេសុ យត្តកានិ អាណត្តានិ, តេសំ គណនាយ អាបត្តិយោ’’តិ បាឋោ, តត្ថ យត្តកានិ អាណត្តានីតិ យត្តកានិ ចីវរានិ គណ្ហិតុំ អាណត្តានីតិ អត្ថោ. យំ បន សមន្តបាសាទិកាយំ ‘‘ចីវរំ ‘គណ្ហា’តិ អាណាបេតិ, ឯកំ ទុក្កដំ. អាណត្តោ ពហូនិ គណ្ហាតិ, ឯកំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៣៣) វុត្តំ, តំ ឯកាពទ្ធំ សន្ធាយ. ឯវញ្ច កត្វា សមន្តបាសាទិកាយ សទ្ធិំ ឥមាយ អដ្ឋកថាយ ន កោចិ វិរោធោ. សចេ បន ‘‘សង្ឃាដិំ គណ្ហ, ឧត្តរាសង្គំ គណ្ហា’’តិ អាណាបេតិ, វាចាយ វាចាយ ទុក្កដំ. អច្ឆិន្នេសុ វត្ថុគណនាយ អាបត្តិយោ. ឯត្ថ ច ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរំ ភិក្ខុស្ស សាមំ ទត្វា អច្ឆិន្នំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៦៣៣) ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ.

តិកបាចិត្តិយន្តិ ឧបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញិវេមតិកអនុបសម្បន្នសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ. អញ្ញំ បរិក្ខារន្តិ បត្តាទិំ អញ្ញំ បរិក្ខារំ, អន្តមសោ សូចិម្បីតិ អត្ថោ. ន កេវលំ អនុបសម្បន្នស្ស ចីវរំយេវ អច្ឆិន្ទតោ ទុក្កដន្តិ អាហ ‘‘អនុបសម្បន្នស្ស ចា’’តិអាទិ. តត្ថ យំ កិញ្ចីតិ ចីវរំ វា ហោតុ, បត្តាទិ, យំ កិញ្ចិ បរិក្ខារំ វា. តស្ស វិស្សាសំ គណ្ហន្តស្សាតិ យស្ស ទិន្នំ, តស្ស វិស្សាសេន គណ្ហន្តស្ស, តតិយត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. ឧបសម្បន្នតាតិ អច្ឆិន្ទនសមយេ ឧបសម្បន្នភាវោ. កិញ្ចាបិ ឧបសម្បន្នភាវោ បាឡិយំ, មាតិកដ្ឋកថាយញ្ច ទានគ្គហណេសុ ទិស្សតិ, តថាបិ អនុបសម្បន្នកាលេ ចីវរំ ទត្វា ឧបសម្បន្នកាលេ អច្ឆិន្ទន្តស្ស អាបត្តិតោ អច្ឆិន្ទនកាលេយេវ ឧបសម្បន្នតា អង្គន្តិ វេទិតព្ពំ.

ចីវរអច្ឆិន្ទនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សុត្តវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឆព្ពិធំ ខោមសុត្តាទិន្តិ ‘‘សុត្តំ នាម ឆ សុត្តានិ ខោមំ កប្បាសិកំ កោសេយ្យំ កម្ពលំ សាណំ ភង្គ’’ន្តិ (បារា. ៦៣៨) ឯវំ វុត្តំ ឆព្ពិធំ ខោមសុត្តាទិំ. តត្ថ ខោមន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៣៦-៣៨) ខោមវាកេហិ កតសុត្តំ. កប្បាសិកន្តិ កប្បាសតោ និព្ពត្តំ. កោសេយ្យន្តិ កោសិយំសូហិ កន្តិត្វា កតសុត្តំ. កម្ពលន្តិ ឯឡកលោមសុត្តំ. សាណន្តិ សាណវាកេន កតសុត្តំ. ភង្គន្តិ បាដេក្កំ វាកសុត្តមេវាតិ ឯកេ. បញ្ចហិបិ មិស្សេត្វា កតសុត្តំ បន ‘‘ភង្គ’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. តេសំ អនុលោមន្តិ តេសំ ខោមាទីនំ អនុលោមំ ទុកូលំ បត្តុណ្ណំ សោមារបដ្ដំ ចីនបដ្ដំ ឥទ្ធិជំ ទេវទិន្នន្តិ ឆព្ពិធំ សុត្តំ.

តុរីតិ វាយនូបករណោ ឯកោ ទណ្ឌោ, វីតវីតដ្ឋានំ យត្ថ សំហរិត្វា ឋបេន្តិ. វេមន្តិ វាយនូបករណោ ឯកោ ទណ្ឌោ, សុត្តំ បវេសេត្វា យេន អាកោដេន្តោ ឃនភាវំ សម្បាទេន្តិ. តស្ស សព្ពប្បយោគេសុ ទុក្កដន្តិ តន្តវាយស្ស យេ តេ តុរិវេមសជ្ជនាទិកា បយោគា, តេសុ សព្ពេសុ បយោគេសុ ភិក្ខុស្ស ទុក្កដំ, តស្ស តន្តវាយស្ស បយោគេ បយោគេ ភិក្ខុស្ស ទុក្កដន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តុរិអាទីនំ អភាវេ តេសំ ករណត្ថំ វាសិផរសុអាទីនំ មគ្គននិសានរុក្ខច្ឆេទនាទិសព្ពប្បយោគេបិ ឯសេវ នយោ. តន្តូនំ អត្តនោ សន្តកត្តា វីតវីតដ្ឋានំ បដិលទ្ធមេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘បដិលាភេន និស្សគ្គិយំ ហោតី’’តិ, វិកប្បនុបគបច្ឆិមចីវរប្បមាណេ វីតេ និស្សគ្គិយំ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘ទីឃតោ វិទត្ថិមត្តេ, តិរិយញ្ច ហត្ថមត្តេ វីតេ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ. ឯត្ថ ច ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរំ សាមំ សុត្តំ វិញ្ញាបេត្វា តន្តវាយេហិ វាយាបិតំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ.

តេនេវាតិ វិញ្ញាបិតតន្តវាយេនេវ. ឯវំ ឥធ ទុក្កដន្តិ ឥធាបិ តន្តវាយេនេវ ទីឃតោ វិទត្ថិមត្តេ, តិរិយំ ហត្ថមត្តេ វីតេ ទុក្កដន្តិ អត្ថោ. អកប្បិយសុត្តមយេតិ វិញ្ញាបិតសុត្តមយេ. ឥតរស្មិន្តិ អវិញ្ញត្តិសុត្តមយេ បរិច្ឆេទេ. តតោ ចេ ឩនតរាតិ វុត្តប្បមាណតោ ចេ ឩនតរា, អន្តមសោ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៣៦-៦៣៨) អច្ឆិមណ្ឌលប្បមាណាបីតិ អធិប្បាយោ. កប្បិយតន្តវាយេនបិ អកប្បិយសុត្តំ វាយាបេន្តស្ស យថា បុព្ពេ និស្សគ្គិយំ, ឯវមិធ ទុក្កដំ. តេនេវ កប្បិយញ្ច អកប្បិយញ្ច សុត្តំ វាយាបេន្តស្ស សចេ បច្ឆិមចីវរប្បមាណា វា ឩនកា វា អកប្បិយសុត្តបរិច្ឆេទា ហោន្តិ, តេសុ បរិច្ឆេទគណនាយ ទុក្កដំ. កប្បិយសុត្តបរិច្ឆេទេសុ អនាបត្តិ. អថ ឯកន្តរិកេន វា សុត្តេន, ទីឃតោ វា កប្បិយំ តិរិយំ អកប្បិយំ កត្វា វីតំ ហោតិ, បមាណយុត្តេ បរិច្ឆេទេ បរិច្ឆេទេ ទុក្កដំ.

យទិ បន (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៣៦-៦៣៨) ទ្វេ តន្តវាយា ហោន្តិ ឯកោ កប្បិយោ ឯកោ អកប្បិយោ, សុត្តញ្ច អកប្បិយំ, តេ ចេ វារេន វិនន្តិ, អកប្បិយតន្តវាយេន វីតេ បមាណយុត្តេ បរិច្ឆេទេ បរិច្ឆេទេ បាចិត្តិយំ, ឩនតរេ ទុក្កដំ. ឥតរេន វីតេ ឧភយត្ថ ទុក្កដំ. សចេ ទ្វេបិ វេមំ គហេត្វា ឯកតោ វិនន្តិ, បមាណយុត្តេ បរិច្ឆេទេ បរិច្ឆេទេ បាចិត្តិយំ. អថ សុត្តំ កប្បិយំ, ចីវរញ្ច កេទារពទ្ធាទីហិ សបរិច្ឆេទំ, អកប្បិយតន្តវាយេន វីតេ បរិច្ឆេទេ បរិច្ឆេទេ ទុក្កដំ, ឥតរេន វីតេ អនាបត្តិ. សចេ ទ្វេបិ ឯកតោ វិនន្តិ, បមាណយុត្តេ បរិច្ឆេទេ បរិច្ឆេទេ ទុក្កដំ. អថ សុត្តម្បិ កប្បិយញ្ច អកប្បិយញ្ច, តេ ចេ វារេន វិនន្តិ, អកប្បិយតន្តវាយេន អកប្បិយសុត្តមយេសុ បច្ឆិមចីវរប្បមាណេសុ បរិច្ឆេទេសុ វីតេសុ បរិច្ឆេទគណនាយ បាចិត្តិយំ, ឩនតរេសុ កប្បិយសុត្តមយេសុ ច ទុក្កដំ. កប្បិយតន្តវាយេន អកប្បិយសុត្តមយេសុ បមាណយុត្តេសុ វា ឩនកេសុ វា ទុក្កដមេវ, កប្បិយសុត្តមយេសុ អនាបត្តិ.

អថ ឯកន្តរិកេន វា សុត្តេន, ទីឃតោ វា អកប្បិយំ តិរិយំ អកប្បិយំ កត្វា វិនន្តិ, ឧភោបិ វា តេ វេមំ គហេត្វា ឯកតោ វិនន្តិ, អបរិច្ឆេទេ ចីវរេ បមាណយុត្តេ បរិច្ឆេទេ បរិច្ឆេទេ ទុក្កដំ, សបរិច្ឆេទេ បរិច្ឆេទវសេន ទុក្កដានិ. តេនាហ ‘‘ឯតេនេវ ឧបាយេនា’’តិអាទិ.

ឯត្ថ ច តន្តវាយោ តាវ អញ្ញាតកអប្បវារិតតោ វិញ្ញត្តិយា លទ្ធោ អកប្បិយោ, សេសោ កប្បិយោ. សុត្តម្បិ សាមំ វិញ្ញាបិតំ អកប្បិយំ, សេសំ, ញាតកាទិវសេន ឧប្បន្នញ្ច កប្បិយន្តិ វេទិតព្ពំ. តិកបាចិត្តិយន្តិ វាយាបិតេ វាយាបិតសញ្ញិវេមតិកអវាយាបិតសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ. ចីវរត្ថាយ វិញ្ញាបិតសុត្តន្តិ សាមំ វា អញ្ញេន វា ចីវរត្ថាយ វិញ្ញាបិតសុត្តំ. កិញ្ចាបិ បាឡិយំ ‘‘សាមំ សុត្តំ វិញ្ញាបេត្វា’’តិ វុត្តំ, តថាបិ ឥធ ‘‘ចីវរត្ថាយ សាមំ វិញ្ញាបិតសុត្ត’’ន្តិ អវត្វា កេវលំ ‘‘ចីវរត្ថាយ វិញ្ញាបិតសុត្ត’’ន្តិ អង្គេសុ វុត្តត្តា អញ្ញេន ចីវរត្ថាយ វិញ្ញាបិតសុត្តម្បិ សង្គហំ គច្ឆតីតិ វេទិតព្ពំ. អកប្បិយវិញ្ញត្តិយាតិ ‘‘ចីវរំ មេ, អាវុសោ, វាយថា’’តិ ឯវំភូតាយ អកប្បិយវិញ្ញត្តិយា.

សុត្តវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. មហាបេសការសិក្ខាបទវណ្ណនា

ចីវរសាមិកេហិ បុព្ពេ អប្បវារិតោ ហុត្វាតិ ‘‘កីទិសេន តេ, ភន្តេ, ចីវរេន អត្ថោ, កីទិសំ តេ ចីវរំ វាយាបេមិ, វទ, ភន្តេ, យទិច្ឆសី’’តិ ចីវរសាមិកេហិ បុព្ពេ អវុត្តោ ហុត្វា. ឯត្ថ ច អាយតាទីហិ តីហិ សុត្តវឌ្ឍនាការេន សហ វាយនាការំ ទស្សេតិ, សុវីតាទីហិ ចតូហិ វាយនាការមេវ. ‘‘កិញ្ចិមត្តំ អនុបទជ្ជេយ្យាមា’’តិអាទិ តស្ស កត្តព្ពាការមត្តទស្សនំ, ន បន អង្គទស្សនំ សុត្តវឌ្ឍនវសេនេវ អាបជ្ជិតព្ពត្តាតិ អាហ ‘‘ន ភិក្ខុនោ បិណ្ឌបាតទានមត្តេនា’’តិអាទិ. ឯត្ថ ច ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរំ បុព្ពេ អប្បវារិតេន អញ្ញាតកស្ស គហបតិកស្ស តន្តវាយេ ឧបសង្កមិត្វា ចីវរេ វិកប្បំ អាបន្នំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៦៤៣) ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ. តិកបាចិត្តិយន្តិ អញ្ញាតកេ អញ្ញាតកសញ្ញិវេមតិកញាតកសញ្ញីនំ វសេន តីណិ បាចិត្តិយានិ.

មហាបេសការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

បឋមបទស្សាតិ ‘‘ទសាហានាគត’’ន្តិ បទស្ស. បុរិមនយេនេវាតិ អច្ចន្តសំយោគវសេនេវ. តានិ ទិវសានីតិ តេសុ ទិវសេសុ. អច្ចន្តមេវាតិ និរន្តរមេវ, តេសុ ទសាហេសុ យត្ថ កត្ថចិ ទិវសេតិ វុត្តំ ហោតិ. បវារណាមាសស្សាតិ បុព្ពកត្តិកមាសស្ស. សោ ហិ ឥធ បឋមបវារណាយោគតោ ‘‘បវារណាមាសោ’’តិ វុត្តោ. ជុណ្ហបក្ខបញ្ចមិតោ បដ្ឋាយាតិ សុក្កបក្ខបញ្ចមិំ អាទិំ កត្វា. បវារណាមាសស្ស ជុណ្ហបក្ខបញ្ចមិតោតិ វា បវារណាមាសស្ស បកាសនតោ បុរិមស្ស ជុណ្ហបក្ខស្ស បញ្ចមិតោ បដ្ឋាយាតិ អត្ថោ. យោ បនេត្ថ ‘‘កាមញ្ចេស (សារត្ថ. ដី. ២.៦៥០) ‘ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ព’ន្តិ (បារា. ៤៦៣) ឥមិនាវ សិទ្ធោ, អដ្ឋុប្បត្តិវសេន បន អបុព្ពំ វិយ អត្ថំ ទស្សេត្វា សិក្ខាបទំ ឋបិត’’ន្តិ បាឋោ ទិស្សតិ, សោ បមាទបាឋោ ‘‘ទសាហានាគត’’ន្តិ ឥមិនា វិរោធតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. កិញ្ច ‘‘ជុណ្ហបក្ខបញ្ចមិតោ បដ្ឋាយា’’តិ វុត្តត្តា អដ្ឋកថាយេវ បុព្ពាបរវិរោធោបិ សិយា.

អច្ចេកចីវរន្តិ អច្ចាយិកចីវរំ វុច្ចតិ, សោ ច អច្ចាយិកភាវោ ទាយកស្ស គមិកាទិភាវេនាតិ ទស្សេតុំ ‘‘គមិកគិលានគព្ភិនិអភិនវុប្បន្នសទ្ធានំ បុគ្គលាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ គមិកោ នាម ‘‘សេនាយ វា គន្តុកាមោ ហោតិ, បវាសំ វា គន្តុកាមោ ហោតី’’តិ (បារា. ៦៤៩) វុត្តោ. អញ្ញតរេន ‘‘វស្សាវាសិកំ ទស្សាមី’’តិ ឯវំ អារោចេត្វា ទិន្នន្តិ គមិកាទីនំ អញ្ញតរេន គមនាទីហិ ការណេហិ ទាតុកាមេន ទូតំ វា បេសេត្វា, សយំ វា អាគន្ត្វា ‘‘វស្សាវាសិកំ ទស្សាមី’’តិ ឯវំ អារោចេត្វា ទិន្នំ ចីវរំ. ឯត្ថ ច ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, អច្ចេកចីវរំ ចីវរកាលសមយំ អតិក្កាមិតំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៦៤៩) ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ.

សេសន្តិ ‘‘សាធារណបញ្ញត្តី’’តិអាទិកំ. អយំ បន វិសេសោ – តត្ថ អតិរេកចីវរេ អតិរេកចីវរសញ្ញិអាទិនោ ទសាហាតិក្កមោ, ឥធ អច្ចេកចីវរេ អច្ចេកចីវរសញ្ញិអាទិនោ ចីវរកាលាតិក្កមោ. តថា អនច្ចេកចីវរេ អច្ចេកចីវរសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ. ជាតិប្បមាណសម្បន្នស្ស អច្ចេកចីវរស្ស អត្តនោ សន្តកតា, ទសាហានាគតាយ កត្តិកតេមាសិកបុណ្ណមាយ ឧប្បន្នភាវោ, អនធិដ្ឋិតអវិកប្បិតតា, ចីវរកាលាតិក្កមោតិ ចតុរង្គភាវោវ ឯត្ថ វិសេសោ.

អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សាសង្កសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឧបសម្បជ្ជន្តិអាទីសុ វិយាតិ ‘‘បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ (វិភ. ៥០៨) ឥមស្ស វិភង្គេ ‘‘ឧបសម្បជ្ជា’’តិ ឧទ្ធរិតព្ពេ ‘‘ឧបសម្បជ្ជ’’ន្តិ ឧទ្ធដំ. តទិហ និទស្សនំ កតំ. អាទិសទ្ទេន បន ‘‘អនាបុច្ឆំ វា គច្ឆេយ្យា’’តិអាទីនំ (បាចិ. ១១១, ១១៥) សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧបគន្ត្វាតិ ឧបសទ្ទស្សត្ថមាហ. វសិត្វាតិ អក្ខណ្ឌំ វសិត្វា. ‘‘យេន យស្ស ហិ សម្ពន្ធោ, ទូរដ្ឋម្បិ ច តស្ស ត’’ន្តិ វចនតោ ‘‘ឥមស្ស…បេ… ឥមិនា សម្ពន្ធោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ឥមស្សាតិ ‘‘ឧបវស្ស’’ន្តិ បទស្ស. វិនយបរិយាយេន អរញ្ញលក្ខណំ អទិន្នាទានបារាជិកេ អាគតំ. តត្ថ ហិ ‘‘គាមា វា អរញ្ញា វា’’តិ អនវសេសតោ អវហារដ្ឋានបរិគ្គហេន តទុភយំ អសង្ករតោ ទស្សេតុំ ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. គាមូបចារោ ហិ លោកេ គាមសង្ខមេវ គច្ឆតីតិ. ឥធ បន សុត្តន្តបរិយាយេន ‘‘បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិម’’ន្តិ (បារា. ៦៥៤) អាគតំ អារញ្ញកំ ភិក្ខុំ សន្ធាយ. ន ហិ សោ វិនយបរិយាយិកេ អរញ្ញេ វសន្តោ ‘‘អារញ្ញកោ បន្ថសេនាសនោ’’តិ (ម. និ. ១.៦១) សុត្តេ វុត្តោ, តស្មា តត្ថ អាគតមេវ លក្ខណំ គហេតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពបច្ឆិមានិ អារោបិតេន អាចរិយធនុនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘អាចរិយធនុ នាម បកតិហត្ថេន នវវិទត្ថិបមាណំ. ជិយាយ បន អារោបិតាយ ចតុហត្ថបមាណ’’ន្តិ វទន្តិ. គាមស្សាតិ បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស. ឥន្ទខីលតោតិ ឧម្មារតោ. បរិក្ខេបារហដ្ឋានតោតិ បរិយន្តេ ឋិតឃរស្ស ឧបចារេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស បឋមលេឌ្ឌុបាតតោ. កិត្តកេន មគ្គេន មិនិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘សចេ’’តិអាទិ. មជ្ឈិមដ្ឋកថាយំ បន ‘‘វិហារស្សាបិ គាមស្សេវ ឧបចារំ នីហរិត្វា ឧភិន្នំ លេឌ្ឌុបាតានំ អន្តរា មិនិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ចោរានំ និវិដ្ឋោកាសាទិទស្សនេនាតិ អារាមេ, អារាមូបចារេ ច ចោរានំ និវិដ្ឋោកាសាទិទស្សនេន ការណេន. អាទិសទ្ទេន ភុត្តោកាសដ្ឋិតោកាសនិសិន្នោកាសនិបន្នោកាសានំ គហណំ. ចោរេហិ មនុស្សានំ ហតវិលុត្តាកោដិតភាវទស្សនតោតិ អារាមេ, អារាមូបចារេ ច ហតវិលុត្តាកោដិតភាវទស្សនតោ.

អន្តរឃរេ និក្ខិបេយ្យាតិ អន្តរេ អន្តរេ ឃរានិ ឯត្ថ, ឯតស្សាតិ វា អន្តរឃរំ, គាមោ, តស្មិំ ឋបេយ្យាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អារញ្ញកស្សា’’តិអាទិ. តញ្ចាតិ និក្ខិបនញ្ច. ‘‘មហាបវារណាយ បវារិតោ ហោតី’’តិ ឥទំ វស្សច្ឆេទំ អកត្វា វុដ្ឋភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ, ន បន បវារណាយ អង្គភាវំ. តេនេវ ហិ ព្យតិរេកំ ទស្សេន្តេន សមន្តបាសាទិកាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៥៣-៦៥៤) វុត្តំ ‘‘សចេ បច្ឆិមិកាយ វា ឧបគតោ ហោតិ ឆិន្នវស្សោ វា, និក្ខិបិតុំ ន លភតី’’តិ. កត្តិកមាសោ នាម បុព្ពកត្តិកមាសស្ស កាឡបក្ខបាដិបទតោ បដ្ឋាយ យាវ អបរកត្តិកបុណ្ណមា, តាវ ឯកូនត្តិំស រត្តិន្ទិវា. ឯវ-សទ្ទេន កត្តិកមាសតោ បរំ ន លភតីតិ ទស្សេតិ. ឩនប្បមាណេ តាវ អរញ្ញលក្ខណាយោគតោ ន លភតុ, កស្មា គាវុតតោ អតិរេកប្បមាណេ ន លភតីតិ អាហ ‘‘យត្រ ហី’’តិអាទិ. និមន្តិតោ បន អទ្ធយោជនម្បិ យោជនម្បិ គន្ត្វា វសិតុំ បច្ចេតិ, ឥទមប្បមាណំ. សាសង្កសប្បដិភយមេវ ហោតីតិ សាសង្កញ្ចេវ សប្បដិភយញ្ច ហោតិ. ឯវ-សទ្ទេន អនាសង្កអប្បដិភយេហិ អង្គយុត្តេបិ សេនាសនេ វសន្តោ និក្ខិបិតុំ ន លភតីតិ ទស្សេតិ. ឯត្តាវតា បុរិមិកាយ ឧបគន្ត្វា អក្ខណ្ឌំ កត្វា វុដ្ឋវស្សោ យំ គាមំ គោចរគាមំ កត្វា បញ្ចធនុសតិកបច្ឆិមេ អារញ្ញកសេនាសនេ វិហរតិ, តស្មិំ គាមេ ចីវរំ ឋបេត្វា សកលកត្តិកមាសំ តស្មិំយេវ សេនាសនេ តេន ចីវរេន វិនា វត្ថុំ អនុជានិត្វា ឥទានិ វិហារតោ អញ្ញត្ថ វសន្តស្ស ឆារត្តំ វិប្បវាសំ អនុជានន្តោ ‘‘សិយា ច តស្ស ភិក្ខុនោ’’តិអាទិមាហ. អសមាទានចារញ្ហិ អត្ថតកថិនា ឯវ លភន្តិ, នេតរេតិ ឯត្ថ ឥទម្បិ ការណំ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ ឆារត្តបរមំ តេន ភិក្ខុនា តេន ចីវរេន វិប្បវសិតព្ពន្តិ យោ ភិក្ខុ វិហារេ វសន្តោ តតោ អញ្ញត្ថ គមនកិច្ចេ សតិ អន្តរឃរេ ចីវរំ និក្ខិបតិ, តេន ភិក្ខុនា តេន ចីវរេន ឆារត្តបរមំ វិប្បវសិតព្ពំ, ឆ រត្តិយោ តម្ហា វិហារា អញ្ញត្ថ វសិតព្ពាតិ វុត្តំ ហោតិ. វុត្តញ្ហិ ភទន្តេន ពុទ្ធទត្តាចរិយេន –

‘‘យំ គាមំ គោចរំ កត្វា, ភិក្ខុ អារញ្ញកេ វសេ;

តស្មិំ គាមេ ឋបេតុំ តំ, មាសមេកំ តុ វដ្ដតិ.

‘‘អញ្ញត្ថេវ វសន្តស្ស, ឆារត្តបរមំ មតំ;

អយមស្ស អធិប្បាយោ, បដិច្ឆន្នោ បកាសិតោ’’តិ.

តេនេវាហ ‘‘តតោ ចេ ឧត្តរិ វិប្បវសេយ្យាតិ ឆារត្តតោ ឧត្តរិ តស្មិំ សេនាសនេ សត្តមំ អរុណំ ឧដ្ឋាបេយ្យា’’តិអាទិ. តថា អសក្កោន្តេនាតិ គតដ្ឋានស្ស ទូរតាយ សេនាសនំ អាគន្ត្វា សត្តមំ អរុណំ ឧដ្ឋាបេតុំ អសក្កោន្តេន. ឯវម្បិ អសក្កោន្តេន តត្រេវ ឋិតេន បច្ចុទ្ធរិតព្ពំ ‘‘អតិរេកចីវរដ្ឋានេ ឋស្សតី’’តិ. វសិត្វាតិ អរុណំ ឧដ្ឋាបេត្វា. ភិក្ខុសម្មុតិ ឧទោសិតសិក្ខាបទេ វុត្តាវ.

សេសន្តិ ‘‘អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយាតិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តី’’តិអាទិកំ. តត្ថ ហិ អង្គេសុ យំ រត្តិវិប្បវាសោ ចតុត្ថមង្គំ, តំ ឥធ ឆារត្តតោ ឧត្តរិ វិប្បវាសោ ហោតីតិ អយមេវ វិសេសោ.

សាសង្កសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បរិណតសិក្ខាបទវណ្ណនា

ននុ ចាយំ សង្ឃស្ស បរិណតោ, ន បរិច្ចត្តោ, អថ កថំ សង្ឃសន្តកោ ហោតីតិ អាហ ‘‘សោ ហី’’តិអាទិ. តត្ថ សោតិ លាភោ. ឯកេន បរិយាយេនាតិ បរិណតភាវសង្ខាតេន ឯកេន បរិយាយេន. ‘‘លភិតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា លាភសទ្ទស្ស កម្មសាធនមាហ. ចីវរាទិវត្ថុន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ អន្តមសោ ចុណ្ណបិណ្ឌម្បិ ទន្តកដ្ឋម្បិ ទសិកសុត្តម្បិ. បរិណតន្តិ សង្ឃស្ស និន្នំ សង្ឃស្ស បោណំ សង្ឃស្ស បព្ភារំ ហុត្វា ឋិតន្តិ អត្ថោ. យេន បន ការណេន សោ បរិណតោ ហោតិ, តំ ទស្សេត្វា តស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ទស្សាម ករិស្សាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. អត្តនោ បរិណាមេន្តស្សាតិ ‘‘ឥទំ មយ្ហំ ទេហី’’តិ សង្ឃស្ស បរិណតភាវំ ញត្វា អត្តនោ បរិណាមេត្វា គណ្ហន្តស្ស. បយោគេតិ បរិណាមនប្បយោគេ. ឯត្ថ ច ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ជានំ សង្ឃិកំ លាភំ បរិណតំ អត្តនោ បរិណាមិកំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ.

សង្ឃចេតិយបុគ្គលេសូតិ ឯត្ថ ច អន្តមសោ សុនខំ ឧបាទាយ យោ កោចិ សត្តោ ‘‘បុគ្គលោ’’តិ វេទិតព្ពោ. អញ្ញសង្ឃាទីនន្តិ អញ្ញសង្ឃចេតិយបុគ្គលានំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘សង្ឃស្ស បរិណតំ អញ្ញស្ស សង្ឃស្ស វា ចេតិយស្ស វា បុគ្គលស្ស វា, ចេតិយស្ស បរិណតំ អញ្ញស្ស ចេតិយស្ស វា សង្ឃស្ស វា បុគ្គលស្ស វា, បុគ្គលស្ស បរិណតំ អញ្ញស្ស បុគ្គលស្ស វា សង្ឃស្ស វា ចេតិយស្ស វា បរិណាមេន្តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ.

ឥទានិ អនាបត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘អបរិណតសញ្ញិនោ’’តិអាទិមាហ. បរិណតេ, អបរិណតេ ច អបរិណតសញ្ញិនោ ចាតិ សម្ពន្ធោ, បរិណតេ, អបរិណតេ ចាតិ ឧភយត្ថាបិ អនាបត្តីតិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘បរិណតេ អបរិណតសញ្ញី អត្តនោ បរិណាមេតិ, អនាបត្តិ. អបរិណតេ អបរិណតសញ្ញី អនាបត្តី’’តិ (បារា. ៦៦០). ទេយ្យធម្មោតិ ចត្តារោ បច្ចយា. អាទិសទ្ទេន ‘‘បដិសង្ខារំ វា លភេយ្យ, ចិរដ្ឋិតិកោ វា អស្ស, យត្ថ វា បន តុម្ហាកំ ចិត្តំ បសីទតិ, តត្ថ ទេថា’’តិ (បារា. ៦៦១) វចនានំ គហណំ. សចេ បន ទាយកា ‘‘មយំ សង្ឃភត្តំ កត្តុកាមា, ចេតិយបូជំ កត្តុកាមា, ឯកស្ស ភិក្ខុនោ បរិក្ខារំ ទាតុកាមា, តុម្ហាកំ រុចិយា ទស្សាម. ភណថ, កត្ថ ទេមា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៦០) វទន្តិ, ឯវំ វុត្តេ តេន ភិក្ខុនា ‘‘យត្ថ ឥច្ឆថ, តត្ថ ទេថា’’តិ វត្តព្ពា.

បរិណតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បត្តវគ្គោ តតិយោ.

ឥតិ កង្ខាវិតរណិយា បាតិមោក្ខវណ្ណនាយ

វិនយត្ថមញ្ជូសាយំ លីនត្ថប្បកាសនិយំ

និស្សគ្គិយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.