អកុសលកម្មបថទសកវណ្ណនា

៣៤៧. បថភូតត្តាតិ តេសំ បវត្តនុបាយត្តា មគ្គភូតត្តា. មេថុនសមាចារេសូតិ សទារសន្តោសបរទារគមនវសេន ទុវិធេសុ មេថុនសមាចារេសុ. តេបិ ហិ កាមេតព្ពតោ កាមា នាម. មេថុនវត្ថូសូតិ មេថុនស្ស វត្ថូសុ តេសុ សត្តេសុ. មិច្ឆាចារោតិ គារយ្ហាចារោ. គារយ្ហតា ចស្ស ឯកន្តនិហីនតាយ ឯវាតិ អាហ ‘‘ឯកន្តនិន្ទិតោ លាមកាចារោ’’តិ. អសទ្ធម្មាធិប្បាយេនាតិ អសទ្ធម្មសេវនាធិប្បាយេន.

សគោត្តេហិ រក្ខិតា គោត្តរក្ខិតា. សហធម្មិកេហិ រក្ខិតា ធម្មរក្ខិតា. សស្សាមិកា សារក្ខា. យស្សា គមនេ រញ្ញា ទណ្ឌោ ឋបិតោ, សា សបរិទណ្ឌា. ភរិយាភាវត្ថំ ធនេន កីតា ធនក្កីតា. ឆន្ទេន វសន្តី ឆន្ទវាសិនី. ភោគត្ថំ វសន្តី ភោគវាសិនី. បដត្ថំ វសន្តី បដវាសិនី. ឧទកបត្តំ អាមសិត្វា គហិតា ឱទបត្តកិនី. ចុម្ពដំ អបនេត្វា គហិតា ឱភតចុម្ពដា. ករមរានីតា ធជាហដា. តង្ខណិកា មុហុត្តិកា. អភិភវិត្វា វីតិក្កមេ មិច្ឆាចារោ មហាសាវជ្ជោ, ន តថា ទ្វិន្នំ សមានច្ឆន្ទតាយ. ‘‘អភិភវិត្វា វីតិក្កមនេ សតិបិ មគ្គេនមគ្គបដិបត្តិអធិវាសនេ បុរិមុប្បន្នសេវនាភិសន្ធិបយោគាភាវតោ មិច្ឆាចារោ ន ហោតិ អភិភុយ្យមានស្សា’’តិ វទន្តិ. សេវនចិត្តេ សតិ បយោគាភាវោ អប្បមាណំ យេភុយ្យេន ឥត្ថិយា សេវនបយោគស្ស អភាវតោ. តស្មិំ អសតិ បុរេតរំ សេវនចិត្តស្ស ឧបដ្ឋាបនេបិ តស្សា មិច្ឆាចារោ ន សិយា, តថា បុរិសស្សបិ សេវនបយោគាភាវេតិ. តស្មា អត្តនោ រុចិយា បវត្តិតស្ស វសេន តយោ ពលក្ការេន បវត្តិតស្ស វសេន តយោតិ សព្ពេបិ អគ្គហិតគ្គហណេន ‘‘ចត្តារោ សម្ភារា’’តិ វុត្តំ.

ឧបសគ្គវសេន អត្ថវិសេសវាចិនោ ធាតុសទ្ទាតិ ‘‘អភិជ្ឈាយតី’’តិ បទស្ស ‘‘បរភណ្ឌាភិមុខី’’តិអាទិនា អត្ថោ វុត្តោ. តត្ថ តន្និន្នតាយាតិ តស្មិំ បរភណ្ឌេ លុព្ភនវសេន និន្នតាយាតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. អភិបុព្ពោ វា ឈា-សទ្ទោ លុព្ភនេ និរុឡ្ហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧបសគ្គវសេន អត្ថវិសេសវាចិនោ ឯវ ធាតុសទ្ទា. អទិន្នាទានស្ស អប្បសាវជ្ជមហាសាវជ្ជតា ព្រហ្មជាលវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ចូឡសីលវណ្ណនា) វុត្តាតិ អាហ ‘‘អទិន្នាទានំ វិយ អប្បសាវជ្ជា, មហាសាវជ្ជា ចា’’តិ. តស្មា ‘‘យស្ស ភណ្ឌំ អភិជ្ឈាយតិ, តស្ស អប្បគុណតាយ អប្បសាវជ្ជតា, មហាគុណតាយ មហាសាវជ្ជតា’’តិអាទិនា អប្បសាវជ្ជមហាសាវជ្ជវិភាគោ វេទិតព្ពោ. អត្តនោ បរិណាមនំ ចិត្តេនេវាតិ វេទិតព្ពំ.

ហិតសុខំ ព្យាបាទយតីតិ យោ នំ ឧប្បាទេតិ, តស្ស យំ បតិ ចិត្តំ ឧប្បាទេតិ, តស្ស តស្ស សតិ សមវាយេ ហិតសុខំ វិនាសេតិ. ផរុសវាចាយ អប្បសាវជ្ជមហាសាវជ្ជតា ព្រហ្មជាលវណ្ណនាយំ វិភាវិតាតិ អាហ ‘‘ផរុសវាចា វិយា’’តិអាទិ. តស្មា ‘‘យំ បតិ ចិត្តំ ព្យាបាទេតិ, តស្ស អប្បគុណតាយ អប្បសាវជ្ជោ, មហាគុណតាយ មហាសាវជ្ជោ’’តិអាទិនា តទុភយវិភាគោ វេទិតព្ពោ. ‘‘អហោ វតា’’តិ ឥមិនា បរស្ស អច្ចន្តាយ វិនាសចិន្តនំ ទីបេតិ. ឯវញ្ហិ ស្ស ទារុណប្បវត្តិយា កម្មបថប្បវត្តិ.

យថាភុច្ចគហណាភាវេនាតិ យាថាវគហណស្ស អភាវេន អនិច្ចាទិសភាវស្ស និច្ចាទិតោ គហណេន. មិច្ឆា បស្សតីតិ វិតថំ បស្សតិ. ‘‘សម្ផប្បលាបោ វិយា’’តិ ឥមិនា អាសេវនស្ស មន្ទតាយ អប្បសាវជ្ជតំ, មហន្តតាយ មហាសាវជ្ជតំ ទស្សេតិ. គហិតាការវិបរីតតាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា គហិតាការវិបរីតភាវោ. វត្ថុនោតិ តស្ស អយថាភូតសភាវមាហ. តថាភាវេនាតិ គហិតាការេនេវ វិបរីតាការេនេវ. តស្ស ទិដ្ឋិគតិកស្ស, តស្ស វា វត្ថុនោ ឧបដ្ឋានំ, ‘‘ឯវមេតំ ន ឥតោ អញ្ញថា’’តិ.

ធម្មតោតិ សភាវតោ. កោដ្ឋាសតោតិ ផស្សបញ្ចមកាទីសុ ចិត្តង្គកោដ្ឋាសេសុ យេ កោដ្ឋាសា ហោន្តិ, តតោតិ អត្ថោ.

ចេតនាធម្មាតិ ចេតនាសភាវា.

‘‘បដិបាដិយា សត្តា’’តិ ឯត្ថ ននុ ចេតនា អភិធម្មេ កម្មបថេសុ ន វុត្តាតិ បដិបាដិយា សត្តន្នំ កម្មបថភាវោ ន យុត្តោតិ? ន, អវចនស្ស អញ្ញហេតុកត្តា. ន ហិ តត្ថ ចេតនាយ អកម្មបថប្បត្តត្តា (ធ. ស. មូលដី. អកុសលកម្មបថកថាវណ្ណនា) កម្មបថរាសិម្ហិ អវចនំ, កទាចិ បន កម្មបថោ ហោតិ, ន សព្ពទាតិ កម្មបថភាវស្ស អនិយតត្តា អវចនំ. យទា បន កម្មបថោ ហោតិ, តទា កម្មបថរាសិសង្គហោ ន និវារិតោ.

ឯត្ថាហ – យទិ ចេតនាយ សព្ពទា កម្មបថភាវាភាវតោ អនិយតោ កម្មបថភាវោតិ កម្មបថរាសិម្ហិ អវចនំ, ននុ អភិជ្ឈាទីនម្បិ កម្មបថភាវំ អប្បត្តានំ អត្ថិតាយ អនិយតោ កម្មបថភាវោតិ តេសម្បិ កម្មបថរាសិម្ហិ អវចនំ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ កម្មបថតាតំសភាគតា ហិ តេសំ តត្ថ វុត្តត្តា. យទិ ឯវំ ចេតនាបិ តត្ថ វត្តព្ពា សិយាតិ? សច្ចមេតំ, សា បន បាណាតិបាតាទិកាវាតិ បាកដោ តស្សា កម្មបថភាវោតិ ន វុត្តំ សិយា. ចេតនាយ ហិ ‘‘ចេតនាហំ, ភិក្ខវេ, កម្មំ វទាមិ (អ. និ. ៦.៦៣; កថា. ៥៣៩), តិវិធា, ភិក្ខវេ, កាយសញ្ចេតនា អកុសលំ កាយកម្ម’’ន្តិ (កថា. ៥៣៩) វចនតោ កម្មភាវោ បាកដោ; កម្មំយេវ ច សុគតិទុគ្គតីនំ, តទុប្បជ្ជនសុខទុក្ខានញ្ច បថភាវេន បវត្តំ ‘‘កម្មបថោ’’តិ វុច្ចតីតិ បាកដោ តស្សា កម្មបថភាវោ. អភិជ្ឈាទីនំ បន ចេតនាសមីហនភាវេន សុចរិតទុច្ចរិតភាវោ, ចេតនាជនិតភាវេន [ចេតនាជនិតតំពន្ធតិភាវេន (ធ. ស. អនុដី. អកុសលកម្មបថាវណ្ណនា)] សុគតិទុគ្គតិតទុប្បជ្ជនសុខទុក្ខានំ បថភាវោ ចាតិ ន តថា បាកដោ កម្មបថភាវោតិ តេ ឯវ តេន សភាវេន ទស្សេតុំ អភិធម្មេ ចេតនា កម្មបថភាវេ ន វុត្តា, អតថាជាតិយត្តា វា ចេតនា តេហិ សទ្ធិំ ន វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. មូលំ បត្វាតិ មូលទេសនំ បត្វា, មូលសភាវេសុ ធម្មេសុ ទេសិយមានេសូតិ អត្ថោ.

‘‘អទិន្នាទានំ សត្តារម្មណ’’ន្តិ ឥទំ ‘‘បញ្ចសិក្ខាបទា បរិត្តារម្មណា ឯវា’’តិ ឥមាយ បញ្ហបុច្ឆកបាឡិយា (វិភ. ៧១៥) វិរុជ្ឈតិ. យញ្ហិ បាណាតិបាតាទិទុស្សីល្យស្ស អារម្មណំ, តទេវ តំវេរមណិយា អារម្មណំ. វីតិក្កមិតព្ពវត្ថុតោ ឯវ ហិ វិរតីតិ. សត្តារម្មណន្តិ វា សត្តសង្ខាតសង្ខារារម្មណំ, តមេវ ឧបាទាយ វុត្តន្តិ ន កោចិ វិរោធោ. តថា ហិ វុត្តំ សម្មោហវិនោទនិយំ ‘‘យានិ សិក្ខាបទានិ ឯត្ថ ‘សត្តារម្មណានី’តិ វុត្តានិ, តានិ យស្មា សត្តោតិ សង្ខំ គតេ សង្ខារេយេវ អារម្មណំ ករោន្តី’’តិ. (វិភ. អដ្ឋ. ៧១៤) ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ. វិសភាគវត្ថុនោ ‘‘ឥត្ថី បុរិសោ’’តិ គហេតព្ពតោ ‘‘សត្តារម្មណោ’’តិ ឯកេ. ‘‘ឯកោ ទិដ្ឋោ, ទ្វេ សុតា’’តិអាទិនា សម្ផប្បលាបេន ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតវសេន. តថា អភិជ្ឈាតិ ឯត្ថ តថា-សទ្ទោ ‘‘ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតវសេនា’’ តិទម្បិ ឧបសំហរតិ, ន សត្តសង្ខារារម្មណតមេវ ទស្សនាទិវសេន អភិជ្ឈាយនតោ. ‘‘នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ (ទី. និ. ១.១៧១) បវត្តមានាបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ តេភូមកធម្មវិសយា ឯវាតិ អធិប្បាយេនស្សា សង្ខារារម្មណតា វុត្តា. កថំ បន មិច្ឆាទិដ្ឋិយា សព្ពេ តេភូមកធម្មា អារម្មណំ ហោតីតិ? សាធារណតោ. ‘‘នត្ថិ សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ’’តិ (ទី. និ. ១.១៧១; ម. និ. ២.៩៤) បវត្តមានាយ អត្ថតោ រូបារូបាវចរធម្មាបិ គហិតា ឯវ ហោន្តីតិ.

សុខពហុលតាយ រាជានោ ហសមានាបិ ‘‘ឃាតេថា’’តិ វទន្តិ, ហាសោ បន នេសំ អត្តវូបសមាទិអញ្ញវិសយោតិ អាហ ‘‘សន្និដ្ឋាបក…បេ… ហោតី’’តិ. មជ្ឈត្តវេទនោ ន ហោតិ, សុខវេទនោវ ឯត្ថ សម្ភវតីតិ. មុសាវាទោ លោភសមុដ្ឋានោ សុខវេទនោ វា សិយា មជ្ឈត្តវេទនោ វា, ទោសសមុដ្ឋានោ ទុក្ខវេទនោ វាតិ មុសាវាទោ តិវេទនោ. ឥមិនា នយេន សេសេសុបិ យថារហំ វេទនាភេទោ វេទិតព្ពោ.

ទោសមោហវសេន ទ្វិមូលកោតិ សម្បយុត្តមូលមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តស្ស ហិ មូលដ្ឋេន ឧបការកភាវោ. និទានមូលេ បន គយ្ហមានេ ‘‘លោភមោហវសេនបី’’តិ វត្តព្ពំ សិយា. អាមិសកិញ្ជក្ខហេតុបិ បាណំ ហនន្តិ. តេនេវាហ – ‘‘លោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយា’’តិអាទិ (អ. និ. ៣.៣៤). សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.