នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ទីឃនិកាយេ

បាថិកវគ្គដីកា

១. បាថិកសុត្តវណ្ណនា

សុនក្ខត្តវត្ថុវណ្ណនា

១. អបុព្ពបទវណ្ណនាតិ អត្ថសំវណ្ណនាវសេន ហេដ្ឋា អគ្គហិតតាយ អបុព្ពស្ស អភិនវស្ស បទស្ស វណ្ណនា អត្ថវិភាវនា. ‘‘ហិត្វា បុនប្បុនាគតមត្ថ’’ន្តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.គន្ថារម្ភកថា) ហិ វុត្តំ. មល្លេសូតិ ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. ឆាយូទកសម្បន្នេ វនសណ្ឌេ វិហរតីតិ អនុបិយសាមន្តា កតស្ស វិហារស្ស អភាវតោ. យទិ ន តាវ បវិដ្ឋោ, កស្មា ‘‘បាវិសី’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘បវិសិស្សាមី’’តិអាទិ, តេន អវស្សំ ភាវិនិ ភូតេ វិយ ឧបចារា ហោន្តីតិ ទស្សេតិ. ឥទានិ តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេន្តោ ‘‘យថា កិ’’ន្តិអាទិមាហ. ឯតន្តិ ឯតំ ‘‘អតិប្បគោ ខោ’’តិអាទិកំ ចិន្តនំ អហោសិ. អតិវិយ បគោ ខោតិ អតិវិយ បាតោវ. ឆន្នកោបីនតាយ, បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជុបគមេន ច ឆន្នបរិព្ពាជកំ, ន នគ្គបរិព្ពាជកំ.

២. យស្មា ភគវតោ ឧច្ចាកុលប្បសុតតំ, មហាភិនិក្ខមននិក្ខន្តតំ, អនញ្ញសាធារណទុក្ករចរណំ, វិវេកវាសំ, លោកសម្ភាវិតតំ, ឱវាទានុសាសនីហិ លោកស្ស ពហុបការតំ, បរប្បវាទមទ្ទនំ, មហិទ្ធិកតំ, មហានុភាវតន្តិ ឯវមាទិកំ តំតំអត្តបច្ចក្ខគុណវិសេសំ និស្សាយ យេភុយ្យេន អញ្ញតិត្ថិយាបិ ភគវន្តំ ទិស្វា អាទរគារវពហុមានំ ទស្សេន្តិយេវ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ភគវន្តំ ទិស្វា មានថទ្ធតំ អកត្វា’’តិអាទិ. លោកសមុទាចារវសេនាតិ លោកោបចារវសេន. ចិរស្សន្តិ ចិរកាលេន. អាទីនិ វទន្តិ ឧបចារវសេន. តស្សាតិ ភគ្គវគោត្តស្ស បរិព្ពាជកស្ស. គិហិសហាយោតិ គិហិកាលតោ បដ្ឋាយ សហាយោ. បច្ចក្ខាតោតិ យេនាការេន បច្ចក្ខានា, តំ ទស្សេតុំ ‘‘បច្ចក្ខាមី’’តិអាទិ វុត្តំ.

៣. ឧទ្ទិស្សាតិ សត្ថុការភាវេន ឧទ្ទិស្សាតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភគវា មេ’’តិអាទិមាហ. យទា សុនក្ខត្តស្ស ‘‘ភគវន្តំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ, វាចា ភិន្នា, តទា ឯវស្ស ភគវតា សទ្ធិំ កោចិ សម្ពន្ធោ នត្ថិ អសក្យបុត្តិយភាវតោ សាសនតោ បរិពាហិរត្តា. អយំ តាវេត្ថ សាសនយុត្តិ, សា បនាយំ ឋបេត្វា សាសនយុត្តិកោវិទេ អញ្ញេសំ ន សម្មទេវ វិសយោតិ ភគវា សព្ពសាធារណវសេនស្ស អត្តនា សម្ពន្ធាភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិ នូ’’តិ អាទិំ វត្វា សុនក្ខត្តំ ‘‘កោ សន្តោ កំ បច្ចាចិក្ខសី’’តិ អាហ. យស្មា មុខាគតោយំ សម្ពន្ធោ, ន បូជាគតាទិកោ, យោ ច យាចកយាចិតព្ពតាវសេន ហោតិ, តទុភយញ្ចេត្ថ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ភគវា សុនក្ខត្តំ ‘‘កោ សន្តោ កំ បច្ចាចិក្ខសី’’តិ អវោច, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘យាចកោ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. យាចិតកោ វា យាចកំ បច្ចាចិក្ខេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. ត្វំ បន នេវ យាចកោ ‘‘អហំ ភន្តេ ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស វិហរិស្សាមី’’តិ ឯវំ មម សន្តិកំ អនុបគតត្តា. ន យាចិតកោ ‘‘ឯហិ ត្វំ សុនក្ខត្ត មមំ ឧទ្ទិស្ស វិហរាហី’’តិ ឯវំ មយា អបត្ថិតត្តា.

កោ សមានោតិ យាចកយាចិតកេសុ កោ នាម ហោន្តោ. កន្តិ យាចកយាចិតកេសុ ឯវ កំ នាម ហោន្តំ មំ បច្ចាចិក្ខសិ. តុច្ឆបុរិសាតិ ឈានមគ្គាទិឧត្តរិមនុស្សធម្មេសុ កស្សចិបិ អភាវា រិត្តបុរិសា. ននុ ចាយំ សុនក្ខត្តោ លោកិយជ្ឈានានិ, ឯកច្ចាភិញ្ញញ្ច ឧប្បាទេសីតិ? កិញ្ចាបិ ឧប្បាទេសិ, តតោ បន ភគវតិ អាឃាតុប្បាទនេន សហេវ បរិហីនោ អហោសិ. អបរាធោ នាម សុប្បដិបត្តិយា វិរជ្ឈនហេតុភូតោ កិលេសុប្បាទោតិ អាហ ‘‘យត្តកោ តេ អបរាធោ, តត្តកោ ទោសោ’’តិ. យាវញ្ចាតិ អវធិបរិច្ឆេទភាវទស្សនំ ‘‘យាវញ្ច តេន ភគវតា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៣) វិយ. តេតិ តយា. ឥទន្តិ និបាតមត្តំ. អបរទ្ធន្តិ អបរជ្ឈិតំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘បច្ចាចិក្ខាមិទានាហំ ភន្តេ ភគវន្ត’’ន្តិអាទីនិ វទន្តេន តុច្ឆបុរិស តយា យាវញ្ចិទំ អបរទ្ធំ, ន តស្ស អបរាធស្ស បមាណំ អត្ថីតិ.

៤. មនុស្សធម្មាតិ ភាវនានុយោគេន វិនា មនុស្សេហិ អនុដ្ឋាតព្ពធម្មា. សោ ហិ មនុស្សានំ ចិត្តាធិដ្ឋានមត្តេន ឥជ្ឈនតោ តេសំ សម្ភាវិតធម្មោ វិយ ឋិតោ តថា វុត្តោ, មនុស្សគ្គហណញ្ចេត្ថ តេសុ ពហុលំ បវត្តនតោ. ឥទ្ធិភូតំ បាដិហារិយំ, ន អាទេសនានុសាសនីបាដិហារិយន្តិ អធិប្បាយោ. កតេតិ បវត្តិតេ. និយ្យាតីតិ និគ្គច្ឆតិ, វដ្ដទុក្ខតោ និគ្គមនវសេន បវត្តតីតិ អត្ថោ. ធម្មេ ហិ និគ្គច្ឆន្តេ តំសមង្គិបុគ្គលោ ‘‘និគ្គច្ឆតី’’តិ វុច្ចតិ, អដ្ឋកថាយំ បន និ-សទ្ទោ ឧបសគ្គមត្តំ, យាតិ ឥច្ចេវ អត្ថោតិ ទស្សេតុំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ វុត្តោ. តត្រាតិ បធានភាវេន វុត្តស្ស អត្ថស្ស ភុម្មវសេន បដិនិទ្ទេសោតិ តស្មិំ ធម្មេ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ និយ្យន្តេតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តស្មិំ…បេ… សំវត្តមានេ’’តិ.

៥. អគ្គន្តិ ញាយតីតិ អគ្គញ្ញំ. លោកបញ្ញត្តិន្តិ លោកស្ស បញ្ញាបនំ. លោកស្ស អគ្គន្តិ លោកុប្បត្តិសមយេ ‘‘ឥទំ នាម លោកស្ស អគ្គ’’ន្តិ ឯវំ ជានិតព្ពំ ពុជ្ឈិតព្ពំ. អគ្គមរិយាទន្តិ អាទិមរិយាទំ.

៦. ឯត្តកំ វិប្បលបិត្វាតិ ‘‘ន ទានាហំ ភន្តេ ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស វិហរិស្សាមី’’តិ, ‘‘ន ហិ បន មេ ភន្តេ ភគវា ឧត្តរិមនុស្សធម្មា ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ករោតី’’តិ, ‘‘ន ហិ បន មេ ភន្តេ ភគវា អគ្គញ្ញំ បញ្ញបេតី’’តិ ច ឯត្តកំ វិប្បលបិត្វា. ឥទំ កិរ សោ ភគវា សត្ថុកិច្ចំ ឥទ្ធិបាដិហារិយំ, អគ្គញ្ញបញ្ញាបនញ្ច កាតុំ ន សក្កោតីតិ បកាសេន្តោ កថេសិ. តេនាហ ‘‘សុនក្ខត្តោ កិរា’’តិអាទិ. ឧត្តរវចនវសេន បតិដ្ឋាភាវតោ អប្បតិដ្ឋោ. តតោ ឯវ និរវោ និស្សទ្ទោ.

អាទីនវទស្សនត្ថន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកស្ស អាទីនវស្ស ទស្សនត្ថំ. តេនាហ ‘‘សយមេវ គរហំ បាបុណិស្សសី’’តិ. សម្បរាយិកា បន អាទីនវា អនេកវិធា, តេ ទស្សេន្តោ សុនក្ខត្តោ ន សទ្ទហេយ្យាតិ ទិដ្ឋធម្មិកស្សេវ គហណំ. អនេកការណេនាតិ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហ’’ន្តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១៥៧, ២៥៥) អនេកវិធេន វណ្ណការណេន. ឯវំ មេ អវណ្ណោ ន ភវិស្សតីតិ អជ្ឈាសយេន អត្តនោ ពាលតាយ វណ្ណារហានំ អវណ្ណំ កថេត្វា. ឯវំ ភគវា មក្ខិភាវេ អាទីនវំ ទស្សេត្វា បុន តស្ស កថនេ ការណំ វិភាវេតុំ ‘‘ឥតិ ខោ តេ’’តិអាទិមាហាតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘តតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ សុនក្ខត្តស្ស អប្បកោបិ វចនោកាសោ ន ភវិស្សតីតិ. អបក្កមីតិ អត្តនា យថាឋិតា វុដ្ឋាយ អបសក្កិ. អបក្កន្តោ សាសនតោ ភដ្ឋោ. តេនាហ ‘‘ចុតោ’’តិ. ឯវមេវាតិ អបក្កមន្តោ ច ន យថា តថា អបក្កមិ, យថា បន កាយស្ស ភេទា អបាយេ និព្ពត្តេយ្យ, ឯវមេវ អបក្កមិ.

កោរខត្តិយវត្ថុវណ្ណនា

៧. ទ្វីហិ បទេហីតិ ទ្វីហិ វាក្យេហិ អារទ្ធំ ព្យតិរេកវសេន តទុភយត្ថនិទ្ទេសវសេន ឧបរិទេសនាយ បវត្តត្តា. អនុសន្ធិទស្សនវសេនាតិ យថានុសន្ធិសង្ខាតអនុសន្ធិទស្សនវសេន.

ឯកំ សមយន្តិ ច ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘ឯកស្មិំ សមយេ’’តិ ច. ថូលូ នាម ជនបទោតិ ជនបទីនំ រាជកុមារានំ វសេន តថាលទ្ធនាមោ. កុក្កុរវតំ សមាទានវសេន ឯតស្មិំ អត្ថីតិ កុក្កុរវតិកោតិ អាហ ‘‘សមាទិន្នកុក្កុរវតោ’’តិ. អញ្ញម្បីតិ ‘‘ចតុក្កោណ្ឌិកស្សេវ វិចរណំ, តថា កត្វាវ ខាទនំ, ភុញ្ជនំ, វាមបាទំ ឧទ្ធរិត្វា មុត្តស្ស វិស្សជ្ជន’’ន្តិ ឯវមាទិកំ អញ្ញម្បិ សុនខេហិ កាតព្ពកិរិយំ. ចតូហិ សរីរាវយវេហិ កុណ្ឌនំ គមនំ ចតុក្កោណ្ឌោ, សោ ឯតស្មិំ អត្ថីតិ ចតុក្កោណ្ឌិកោ. សោ បន យស្មា ចតូហិ សរីរាវយវេហិ សង្ឃដ្ដិតគមនោ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ចតុសង្ឃដ្ដិតោ’’តិ. តេនេវាហ ‘‘ទ្វេ ជណ្ណូនី’’តិអាទិ. ភក្ខសន្តិ វា ភក្ខិតព្ពំ, អសិតព្ពញ្ច. តេនេវាហ ‘‘យំ កិញ្ចិ ខាទនីយំ ភោជនីយ’’ន្តិ. កាមំ ខាទនញ្ច នាម មុខេន កាតព្ពំ, ហត្ថេន បន តត្ថ ឧបនាមនំ និវារេតុំ អវធារណំ កតន្តិ អាហ ‘‘ហត្ថេន អបរាមសិត្វា’’តិ, អគ្គហេត្វាតិ អត្ថោ. សុន្ទររូបោតិ សុន្ទរភាវោ. វតាតិ បត្ថនត្ថេ និបាតោ ‘‘អហោ វតាហំ លាភី អស្ស’’ន្តិអាទីសុ វិយ. ‘‘សមណេន នាម ឯវរូបេន ភវិតព្ពំ អហោ វតាហំ ឯទិសោ ភវេយ្យ’’ន្តិ ឯវំ តស្ស បត្ថនា អហោសិ. តេនាហ ‘‘ឯវំ កិរា’’តិអាទិ.

គរហត្ថេ អបិ-ការោ ‘‘អបិ សិញ្ចេ បលណ្ឌក’’ន្តិអាទីសុ វិយ. អរហន្តេ ច ពុទ្ធេ, ពុទ្ធសាវកេ ‘‘អរហន្តោ ខីណាសវា ន ហោន្តី’’តិ ឯវំ តស្ស ទិដ្ឋិ ឧប្បន្នា. យថាហ មហាសីហនាទសុត្តេ ‘‘នត្ថិ សមណស្ស គោតមស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសា’’តិ (ម. និ. ១.១៤៦). សត្តមំ ទិវសន្តិ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ. អលសកេនាតិ អជីរណេន អាមរោគេន.

អដ្ឋិតចមត្តតាយ បុរាណបណ្ណសទិសោ.ពីរណត្ថម្ពកន្តិ ពីរណគច្ឆា.

មត្តា ឯតស្ស អត្ថីតិ មត្តំ, ភោជនមត្តវន្តន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បមាណយុត្ត’’ន្តិ. មន្តា មន្តាតិ មន្តាយ មន្តាយ.

៨. ឯកទ្វីហិកាយ គណនាយ. និរាហារោវ អហោសិ ភគវតោ វចនំ អញ្ញថា កាតុកាមោ, តថាភូតោបិ សត្តមេ ទិវសេ ឧបដ្ឋាកេន ឧបនីតំ ភក្ខសំ ទិស្វា ‘‘ធី’’តិ ឧបដ្ឋាបេតុំ អសក្កោន្តោ ភោជនតណ្ហាយ អាកឌ្ឍិយមានហទយោ តំ កុច្ឆិបូរំ ភុញ្ជិត្វា ភគវតា វុត្តនិយាមេនេវ កាលមកាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘អថស្សា’’តិអាទិ. សចេបិ…បេ… ចិន្តេយ្យាតិ យទិ ឯសោ អចេលោ ‘‘ធី’’តិ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ‘‘អជ្ជបិ អហំ ន ភុញ្ជេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេយ្យ, តថាចិន្តនេ សតិបិ ទេវតាវិគ្គហេន តំ ទិវសំ…បេ… ករេយ្យ. កស្មា? អទ្វេជ្ឈវចនា ហិ តថាគតា, ន តេសំ វចនំ វិតថំ ហោតិ.

គតគតដ្ឋានំ អង្គណមេវ ហោតីតិ តេហិ តំ កឌ្ឍិត្វា គច្ឆន្តេហិ គតគតប្បទេសោ ឧត្តរកសាមន្តា វិវដង្គណមេវ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. តេតិ តិត្ថិយា. សុសានំយេវ គន្ត្វាតិ ‘‘ពីរណត្ថម្ពកំ អតិក្កមិស្សាមា’’តិ គច្ឆន្តាបិ អនេកវារំ តំ អនុសំយាយិត្វា បុនបិ តំយេវ សុសានំ ឧបគន្ត្វា.

៩. ឥទន្តិ ឥទំ មតសរីរំ. ‘‘តមេវ វា សរីរំ កថាបេសីតិ តំ សរីរំ អធិដ្ឋហិត្វា ឋិតបេតេន កថាបេសី’’តិ កេចិ. កោរខត្តិយំ វា អសុរយោនិតោ អានេត្វា កថាបេតុ អញ្ញំ វា បេតំ, កោ ឯត្ថ វិសេសោ. ‘‘អចិន្តេយ្យោ ហិ ពុទ្ធវិសយោ’’តិ បន វចនតោ តទេវ សរីរំ សុនក្ខត្តេន បហតមត្តំ ពុទ្ធានុភាវេន ឧដ្ឋាយ តមត្ថំ ញាបេសីតិ ទដ្ឋព្ពំ. បុរិមោយេវ បន អត្ថោ អដ្ឋកថាសុ វិនិច្ឆិតោ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘និព្ពត្តដ្ឋានតោ’’តិអាទិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.១០).

១០. វិបាកន្តិ ផលំ, អត្ថនិព្ពត្តីតិ អត្ថោ.

សមានេតព្ពានីតិ សម្មា អានេតព្ពានិ, សរូបតោ អានេត្វា ទស្សេតព្ពានីតិ អត្ថោ. បាដិហារិយានំ បឋមាទិតា ភគវតា វុត្តានុបុព្ពិយា វេទិតព្ពា. កេចិ បនេត្ថ ‘‘បរចិត្តវិភាវនំ, អាយុបរិច្ឆេទវិភាវនំ, ព្យាធិវិភាវនំ, គតិវិភាវនំ, សរីរនិក្ខេបវិភាវនំ, សុនក្ខត្តេន សទ្ធិំ កថាវិភាវនញ្ចាតិ ឆ បាដិហារិយានី’’តិ វទន្តិ, តំ យទិ សុនក្ខត្តស្ស ចិត្តវិភាវនំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឯវំ សតិ ‘‘សត្តា’’តិ វត្តព្ពំ តស្ស ភាវិអវណ្ណវិភាវនាយ សទ្ធិំ. អថ អចេលស្ស មរណចិត្តវិភាវនំ, តំ ‘‘សត្តមំ ទិវសំ កាលំ ករិស្សតី’’តិ ឥមិនា សង្គហិតន្តិ វិសុំ ន វត្តព្ពំ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពំ.

អចេលកឡារមដ្ដកវត្ថុវណ្ណនា

១១. និក្ខន្តទន្តមដ្ដកោតិ និក្ខន្តទន្តោ មដ្ដកោ. សោ កិរ អចេលកភាវតោ បុព្ពេ មដ្ដកិតោ ហុត្វា វិចរិ វិវរទន្តោ ច, តេន នំ ‘‘កោរមដ្ដកោ’’តិ សញ្ជានន្តិ. យំ កិញ្ចិ តស្ស ទេន្តោ ‘‘សាធុរូបោ អយំ សមណោ’’តិ សម្ភាវេន្តោ អគ្គំ សេដ្ឋំយេវ ទេន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘លាភគ្គំ បត្តោ, អគ្គលាភំ បត្តោ’’តិ. ពហូ អចេលកា តំ បរិវារេត្វា វិចរន្តិ, គហដ្ឋា ច តំ ពហូ អឌ្ឍា វិភវសម្បន្នា កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិត្វា បយិរុបាសន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘យសគ្គំ អគ្គបរិវារំ បត្តោ’’តិ. វតានិយេវ បជ្ជិតព្ពតោ បទានិ. អញ្ញមញ្ញំ អសង្ករតោ វតកោដ្ឋាសា វា.សមត្តានីតិ សមំ អត្តនិ គហិតានិ. បុរត្ថិមេនាតិ ឯន-សទ្ទសម្ពន្ធេន ‘‘វេសាលិ’’ន្តិ ឧបយោគវចនំ, អវិទូរត្ថេ ច ឯន-សទ្ទោ បញ្ចម្យន្តោតិ អាហ ‘‘វេសាលិតោ អវិទូរេ’’តិ.

១២. សាសនេ បរិចយវសេន តិលក្ខណាហតំ បញ្ហំ បុច្ឆិ.ន សម្បាយាសីតិ នាវពុជ្ឈិ ន សម្បាទេសិ. តេនាហ ‘‘សម្មា ញាណគតិយា’’តិអាទិ. សម្បាយនំ វា សម្បាទនំ. បញ្ហំ បុដ្ឋស្ស ច សម្បាទនំ នាម សម្មទេវ កថនន្តិ តទភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. កោបវសេន តស្ស អក្ខីនិ កម្បនភាវំ អាបជ្ជិំសូតិ អាហ ‘‘កម្បនក្ខីនិបិ បរិវត្តេត្វា’’តិ. កោបន្តិ កោធំ, សោ បន ចិត្តស្ស បកុប្បនវសេន បវត្តតីតិ អាហ ‘‘កុប្បនាការ’’ន្តិ. ទោសន្តិ អាឃាតំ, សោ បន អារម្មណេ ទុស្សនវសេន បវត្តីតិ អាហ ‘‘ទុស្សនាការ’’ន្តិ. អតុដ្ឋាការន្តិ តុដ្ឋិយា បីតិយា បដិបក្ខភូតប្បវត្តិអាការំ. កាយវចីវិការេហិ បាកដមកាសិ. មា វត នោតិ ឯត្ថ មាតិ បដិក្ខេបោ, នោតិ មយ្ហន្តិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘អហោ វត មេ ន ភវេយ្យា’’តិ. មំ វត នោតិ ឯត្ថ បន នោតិ សំសយេតិ អាហ ‘‘អហោសិ វត នុ មមា’’តិ.

១៤. បរិបុព្ពោ ទហិត-សទ្ទោ វត្ថនិវាសនំ វទតីតិ អាហ ‘‘បរិទហិតោ និវត្ថវត្ថោ’’តិ. យសនិមិត្តកតាយ លាភស្ស យសបរិហានិយាវ លាភបរិហានិ វុត្តា ហោតីតិ បាឡិយំ ‘‘យសា និហីនោ’’តិ វុត្តំ.

អចេលបាថិកបុត្តវត្ថុវណ្ណនា

១៥. ‘‘អហំ សព្ពំ ជានាមី’’តិ ឯវំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ វទតិ បដិជានាតីតិ ញាណវាទោ, តេន មយា ញាណវាទេន សទ្ធិំ.អតិក្កម្ម គច្ឆតោតិ ឧបឌ្ឍភាគេន បរិច្ឆិន្នំ បទេសំ អតិក្កមិត្វា ឥទ្ធិបាដិហារិយំ កាតុំ គច្ឆតោ. កិំ បនាយំ អចេលោ បាថិកបុត្តោ អត្តនោ បមាណំ ន ជានាតីតិ? នោ ន ជានាតិ. យទិ ឯវំ, កស្មា សុក្ខគជ្ជិតំ គជ្ជីតិ? ‘‘ឯវាហំ លោកេ បាសំសោ ភវិស្សាមី’’តិ កោហញ្ញេ កត្វា សុក្ខគជ្ជិតំ គជ្ជិ. តេន វុត្តំ ‘‘នគរវាសិនោ’’តិអាទិ. បដ្ឋបេត្វាតិ យុគគ្គាហំ អារភិត្វា.

១៦. ហីនជ្ឈាសយត្តា…បេ… ឧទបាទិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ហីនាធិមុត្តិកា សត្តា ហីនាធិមុត្តិកេ ឯវ សត្តេ សេវន្តិ ភជន្តិ បយិរុបាសន្តី’’តិ (សំ. និ. ២.៩៨).

យស្មា តថាវុត្តា វាចា តថារូបចិត្តហេតុកា, តញ្ច ចិត្តំ តថារូបទិដ្ឋិចិត្តហេតុកំ, តស្មា ‘‘តំ វាចំ អប្បហាយា’’តិ វត្វា យថា តស្សា អប្បហានំ ហោតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘តំ ចិត្តំ អប្បហាយា’’តិ អាហ, តស្ស ច យថា អប្បហានំ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘តំ ទិដ្ឋិំ អប្បដិនិស្សជ្ជិត្វា’’តិ អវោច. យស្មា វា តថារូបា វាចា មហាសាវជ្ជា, ចិត្តំ តតោ មហាសាវជ្ជតរំ តំសមុដ្ឋាបកភាវតោ, ទិដ្ឋិ បន តតោ មហាសាវជ្ជតមា តទុភយស្ស មូលភាវតោ, តស្មា តេសំ មហាសាវជ្ជតាយ ឥមំ វិភាគំ ទស្សេត្វា អយំ អនុក្កមោ ឋបិតោតិ វេទិតព្ពោ. តេសំ បន យថា បហានំ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អហ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘នាហំ ពុទ្ធោ’’តិ វទន្តោតិ សាឋេយ្យេន វិនា ឧជុកមេវ ‘‘អហំ ពុទ្ធោ ន ហោមី’’តិ វទន្តោ. ចិត្តទិដ្ឋិប្បហានេបិ ឯសេវ នយោ. វិបតេយ្យាតិ ឯត្ថ វិ-សទ្ទោ បឋមេ វិកប្បេ ឧបសគ្គមត្តំ, ទុតិយេ បន វិសរណត្ថោតិ អាហ ‘‘សត្តធា វា បន ផលេយ្យា’’តិ.

១៧. ឯកំសេនាតិ ឯកន្តេន, ឯកន្តិកំ បន វចនបរិយាយវិនិមុត្តំ ហោតីតិ អាហ ‘‘និប្បរិយាយេនា’’តិ. ឱធារិតាតិ អវធារិតា និយមេត្វា ភាសិតា. វិគតរូបេនាតិ អបគតសភាវេន. តេនាហ ‘‘វិគច្ឆិតសភាវេនា’’តិ, ឥទ្ធានុភាវេន អបនីតសកភាវេន. តេន វុត្តំ ‘‘អត្តនោ’’តិអាទិ.

១៨. ទ្វយំ គច្ឆតីតិ ទ្វយគាមិនី. កីទិសំ ទ្វយន្តិ អាហ ‘‘សរូបេនា’’តិអាទិ. អយញ្ហិ សោ គណ្ឌស្សុបរិផោដ្ឋព្ពាទោសំ.

១៩. អជិតស្ស លិច្ឆវិសេនាបតិស្ស មហានិរយេ និព្ពត្តិត្វា តតោ អាគន្ត្វា អចេលស្ស បាថិកបុត្តស្ស សន្តិកេ បរោទនំ. អភាវាតិ បុព្ពេ វុត្តប្បការស្ស បាដិហារិយករណស្ស អភាវា. ភគវា បន សន្និបតិតបរិសាយំ បសាទជននត្ថំ តទនុរូបំ បាដិហារិយមកាសិយេវ. យថាហ ‘‘តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា’’តិអាទិ.

ឥទ្ធិបាដិហារិយកថាវណ្ណនា

២០. និចយនំ ធនធញ្ញានំ សញ្ចយនំ និចយោ, តត្ថ និយុត្តាតិ នេចយិកា, គហបតិ ឯវ នេចយិកា គហបតិនេចយិកា. ឯត្តកានិ ជង្ឃសហស្សានីតិ បរិមាណាភាវតោ សហស្សេហិបិ អបរិមាណគណនា. តេនេវាតិ ឥមស្ស វសេន សន្និបតិតាយ ឯវំ មហតិយា បរិសាយ ពន្ធនមោក្ខំ កាតុំ លព្ភតិ, ឯតេនេវ ការណេន.

២១. ចិត្តុត្រាសភយន្តិ ចិត្តស្ស ឧត្រាសនាការេន បវត្តភយំ, ន ញាណភយំ, នាបិ ‘‘ភាយតិ ឯតស្មា’’តិ ឯវំ វុត្តំ អារម្មណភយំ. ឆម្ភិតត្តន្តិ តេនេវ ចិត្តុត្រាសភយេន សកលសរីរស្ស ឆម្ភិតភាវោ. លោមហំសោតិ តេនេវ ភយេន, តេន ច ឆម្ភិតត្តេន សកលសរីរេ លោមានំ ហដ្ឋភាវោ, សោ បន តេសំ ភិត្តិយំ នាគទន្តានំ វិយ ឧទ្ធំមុខតាតិ អាហ ‘‘លោមានំ ឧទ្ធគ្គភាវោ’’តិ. អន្តន្តេន អាវិជ្ឈិត្វាតិ អត្តនោ និសីទនត្ថំ និគូឡ្ហដ្ឋានំ ឧបបរិក្ខន្តោ បរិព្ពាជការាមំ បរិយន្តេន អនុសំយាយិត្វា, កស្សចិទេវ សុនក្ខត្តស្ស វា សុនក្ខត្តសទិសស្ស វា សព្ពញ្ញុបដិញ្ញំ អប្បហាយ សត្ថុ សម្មុខីភាវេ សត្តធា តស្ស មុទ្ធាផលនំ ធម្មតា. តេន វុត្តំ ‘‘មា នស្សតុ ពាលោ’’តិអាទិ.

២២. សំសប្បតីតិ តត្ថេវ បាសាណផលកេ ពាលទារកោ វិយ ឧដ្ឋាតុំ អសក្កោន្តោ អវសីទនវសេន ឥតោ ចិតោ ច សំសប្បតិ. តេនាហ ‘‘ឱសីទតី’’តិ. តត្ថេវ សញ្ចរតីតិ តស្មិំយេវ បាសាណេ អានិសទុបដ្ឋិនោ សញ្ចលនំ និសជ្ជវសេនេវ សញ្ចរតិ, ន ឧដ្ឋាយ បទសា.

២៣. វិនដ្ឋរូបោតិ សម្ភាវនាយ វិនាសេន, លាភស្ស វិនាសេន ច វិនដ្ឋសភាវោ.

បឋមភាណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២៥. គោយុត្តេហីតិ ពលវន្តពលីពទ្ទយោជិតេហិ.

២៦. តស្សាតិ ជាលិយស្ស. អយញ្ហិ មណ្ឌិសេន បរិព្ពាជកេន សទ្ធិំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុណិ, តតោ បុរេតរំ ភគវតោ គុណានំ អជាននកាលេ អយំ បវត្តិ. តេនេវាហ ‘‘តិដ្ឋតុ តាវ បាដិហារិយំ…បេ… បរាជយោ ភវិស្សតី’’តិ.

២៧. តិណសីហោតិ តិណសទិសហរិតវណ្ណោ សីហោ. កាឡសីហោតិ កាឡវណ្ណោ សីហោ. បណ្ឌុសីហោតិ បណ្ឌុវណ្ណោ សីហោ. កេសរសីហោតិ កេសរវន្តោ សេតវណ្ណោ, លោហិតវណ្ណោ វា សីហោ. មិគរញ្ញោតិ ឯត្ថ មិគ-សទ្ទោ កិញ្ចាបិ បសទកុរុង្គាទីសុ កេសុចិទេវ ចតុប្បទេសុ និរុឡ្ហោ, ឥធ បន សព្ពសាធារណវសេនាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘មិគរញ្ញោតិ សព្ពចតុប្បទានំ រញ្ញោ’’តិ វុត្តំ. អាគន្ត្វា សេតិ ឯត្ថាតិ អាសយោ, និវាសនដ្ឋានំ. សីហនាទន្តិ បរិស្សយានំ សហនតោ, បដិបក្ខស្ស ច ហននតោ ‘‘សីហោ’’តិ លទ្ធនាមស្ស មិគាធិបស្ស ឃោសំ, សោ បន តេន យស្មា កុតោចិបិ អភីតភាវេន បវត្តីយតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អភីតនាទ’’ន្តិ. តត្ថ តត្ថ តាសុ តាសុ ទិសាសុ គន្ត្វា ចរិតព្ពតាយ ភក្ខិតព្ពតាយ គោចរោ ឃាសោតិ អាហ ‘‘គោចរាយាតិ អាហារត្ថាយា’’តិ. វរំ វរន្តិ មិគសង្ឃេ មិគសមូហេ មុទុមំសតាយ វរំ វរំ មហិំសវនវរាហាទិំ វធិត្វាតិ យោជនា. តេនាហ ‘‘ថូលំ ថូល’’ន្តិ. វរវរភាវេន ហិ តស្ស វរភាវោ ឥច្ឆិតោ. សូរភាវំ សន្និស្សិតំ សូរភាវសន្និស្សិតំ, តេន. សូរភាវេនាបិ ហិ ‘‘កិំ ឥមេ បាណកេ ទុព្ពលេ ហន្ត្វា’’តិ អប្បថាមេសុ បាណេសុ ការុញ្ញំ ឧបតិដ្ឋតិ.

២៨. វិឃាសោតិ បរស្ស ភក្ខិតសេសតាយ វិរូបោ ឃាសោ វិឃាសោ, ឧច្ឆិដ្ឋំ. តេនាហ ‘‘ភក្ខិតាតិរិត្តមំស’’ន្តិ, តស្មិំ វិឃាសេ, វិឃាសនិមិត្តន្តិ អត្ថោ. អស្មិមានទោសេនាតិ អស្មិមានទោសហេតុ, អហំការនិមិត្តន្តិ អត្ថោ. សោ បនស្ស អស្មិមានោ យថា ឧប្បជ្ជិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្រាយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

‘‘សេគាលកំយេវា’’តិបិ បាឋោ, យថាវុត្តោវ អត្ថោ. ភេរណ្ឌកំយេវាតិ ភេរណ្ឌសកុណរវសទិសំយេវ, ភេរណ្ឌោ នាម ឯកោ បក្ខី ទ្វិមុខោ, តស្ស កិរ សទ្ទោ អតិវិយ វិរូបោ អមនាបោ. តេនាហ ‘‘អប្បិយអមនាបសទ្ទមេវា’’តិ. សម្មាបដិបត្តិយា វិសេសតោ សុដ្ឋុ គតាតិ សុគតា, សម្មាសម្ពុទ្ធា. តេ អបទាយន្តិ សោធេន្តិ សត្តសន្តានំ ឯតេហីតិ សុគតាបទានានិ, តិស្សោ សិក្ខា. យស្មា តាហិ តេ ‘‘សុគតា’’តិ លក្ខីយន្តិ, តា ច តេសំ ឱវាទភូតា, តស្មា ‘‘សុគតលក្ខណេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. យទិ តា សុគតស្ស លក្ខណភូតា, សាសនភូតា ច, កថំ បនេស បាថិកបុត្តោ តត្ថ តាសុ សិក្ខាសុ ជីវតិ, កោ តស្ស តាហិ សម្ពន្ធោតិ អាហ ‘‘ឯតស្ស ហី’’តិអាទិ. សម្ពុទ្ធានំ ទេមាតិ ទេន្តីតិ ពុទ្ធសញ្ញាយ ទេន្តីតិ អធិប្បាយោ. តេន ឯស…បេ… ជីវតិ នាម ន សុគតន្វយអជ្ឈុបគមនតោ. ‘‘តថាគតេ’’តិអាទិ ឯកត្តេ បុថុវចនន្តិ អាហ ‘‘តថាគត’’ន្តិអាទិ. ពហុវចនំ ឯវ គរុស្មិំ ឯកស្មិម្បិ ពហុវចនប្បយោគតោ ឯកវចនំ វិយ វុត្តំ វចនវិបល្លាសេន.

២៩. សមេក្ខិត្វាតិ សមំ កត្វា មិច្ឆាទស្សនេន អបេក្ខិត្វា, តំ បន អបេក្ខនំ តថា មញ្ញនមេវាតិ អាហ ‘‘មញ្ញិត្វា’’តិ. បុព្ពេ វុត្តំ សមេក្ខនម្បិ មញ្ញនំ ឯវាតិ វុត្តំ ‘‘អមញ្ញីតិ បុន អមញ្ញិត្ថា’’តិ, តេន អបរាបរំ តស្ស មញ្ញនប្បវត្តិំ ទស្សេតិ. ភេរណ្ឌករវំ កោសតិ វិក្កោសតីតិ កោត្ថុ.

៣០. តេ តេ បាណេ ព្យាបាទេន្តោ ឃសតីតិ ព្យគ្ឃោតិ ឥមិនា និព្ពចនេន ‘‘ព្យគ្ឃោ’’តិ មិគរាជស្សបិ សិយា នាមន្តិ អាហ ‘‘ព្យគ្ឃោតិ មញ្ញតីតិ សីហោហមស្មីតិ មញ្ញតី’’តិ. យទិបិ យថាវុត្តនិព្ពចនវសេន សីហោបិ ‘‘ព្យគ្ឃោ’’តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, ព្យគ្ឃ-សទ្ទោ បន មិគរាជេ ឯវ និរុឡ្ហោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សីហេន វា’’តិអាទិមាហ.

៣១. សីហេន វិចរិតវនេ សំវឌ្ឍត្តា វុត្តំ ‘‘មហាវនេ សុញ្ញវនេ វិវឌ្ឍោ’’តិ.

៣៤. កិលេសពន្ធនាតិ តណ្ហាពន្ធនតោ. តណ្ហាពន្ធនញ្ហិ ថិរំ ទឡ្ហពន្ធនំ ទុម្មោចនីយំ. យថាហ –

‘‘សារត្តរត្តា មណិកុណ្ឌលេសុ,

បុត្តេសុ ទារេសុ ច យា អបេក្ខា;

ឯតំ ទឡ្ហំ ពន្ធនមាហុ ធីរា,

ឱហារិនំ សិថិលំ ទុប្បមុញ្ច’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៤៦; ជា. ១.២.១០២);

កិលេសពន្ធនាតិ វា ទសវិធសំយោជនតោ. មហាវិទុគ្គំ នាម ចត្តារោ ឱឃា មហន្តំ ជលវិទុគ្គំ វិយ អនុបចិតកុសលសម្ភារេហិ ទុគ្គមដ្ឋេន.

អគ្គញ្ញបញ្ញត្តិកថាវណ្ណនា

៣៦. ឥមស្ស បទស្ស. ឥទំ នាម លោកស្ស អគ្គន្តិ ជានិតព្ពំ, តំ អគ្គញ្ញំ, សោ បន លោកស្ស ឧប្បត្តិក្កមោ បវត្តិ បវេណី ចាតិ អាហ ‘‘លោកុប្បត្តិចរិយវំស’’ន្តិ. សម្មាសម្ពោធិតោ ឧត្តរិតរំ នាម កិញ្ចិ នត្ថិ បជានិតព្ពេសុ, តំ បន កោដិំ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘យាវ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណា បជានាមី’’តិ អាហ. ‘‘មម បជាននា’’តិ អស្សាទេន្តោ តណ្ហាវសេន, ‘‘អហំ បជានាមី’’តិ អភិនិវិសន្តោ ទិដ្ឋិវសេន, ‘‘សុដ្ឋុ បជានាមិ សម្មា បជានាមី’’តិ បគ្គណ្ហន្តោ មានវសេន ន បរាមសាមីតិ យោជនា. ‘‘បច្ចត្តញ្ញេវា’’តិ បទំ ‘‘និព្ពុតិ វិទិតា’’តិ បទទ្វយេនាបិ យោជេតព្ពំ ‘‘បច្ចត្តំយេវ ឧប្បាទិតា និព្ពុតិ ច បច្ចត្តំយេវ វិទិតា’’តិ, សយម្ភុញាណេន និព្ពត្តិតា និព្ពុតិ សយមេវ វិទិតាតិ អត្ថោ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘បច្ចត្ត’’ន្តិ បទំ វិវិធវិភត្តិកំ ហុត្វា អាវុត្តិនយេន អាវត្តតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អត្តនាយេវ អត្តនី’’តិ វុត្តំ. អវិទិតនិព្ពានាតិ អប្បដិលទ្ធនិព្ពានា មិច្ឆាបដិបន្នត្តា. បជាននម្បិ ហិ តទធិគមវសេនេវ វេទិតព្ពំ. ឯតិ ឥដ្ឋភាវេន បវត្តតីតិ អយោ, សុខំ. តប្បដិក្ខេបេន អនយោ, ទុក្ខំ. តទេវ ហិតសុខស្ស ព្យសនតោ ព្យសនំ.

៣៧. តំ ទស្សេន្តោតិ ភគវាបិ ‘‘អញ្ញតិត្ថិយោ តត្ថ សារសញ្ញី’’តិ តំ ទស្សេន្តោ. អាធិបច្ចភាវេនាតិ អាធិបច្ចសភាវេន. យស្ស អាចរិយវាទស្ស វសេន បុរិសោ ‘‘អាចរិយោ’’តិ វុច្ចតិ, សោ អាចរិយវាទោ អាចរិយភាវោតិ អាហ ‘‘អាចរិយភាវំ អាចរិយវាទ’’ន្តិ. ឯត្ថាតិ អាចរិយវាទេ. ឥតិ កត្វាតិ ឥមិនា ការណេន. សោតិ អាចរិយវាទោ. ‘‘អគ្គញ្ញំ’’ ត្វេវ វុត្តោ អគ្គញ្ញវិសយត្តា. កេន វិហិតន្តិ កេន បការេន វិហិតំ. តេនាហ ‘‘កេន វិហិតំ កិន្តិ វិហិត’’ន្តិ. ព្រហ្មជាលេតិ ព្រហ្មជាលសំវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២៨). តត្ថ ហិ វិត្ថារតោ វុត្តវិធិំ ឥធ អតិទិសតិ, បាឡិ បន តត្ថ ចេវ ឥធ ច ឯកសទិសា វាតិ.

៤១. ខិឌ្ឌា បទោសិកា មូលភូតា ឯត្ថ សន្តីតិ ខិឌ្ឌាបទោសិកំ, អាចរិយកំ. តេនេវាហ ‘‘ខិឌ្ឌាបទោសិកមូលក’’ន្តិ. មនោបទោសិកន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

៤៧. យេន វចនេន អព្ភាចិក្ខន្តិ, តស្ស អវិជ្ជមានតា នាម អត្ថវសេនេវាតិ អាហ ‘‘អសំវិជ្ជមានដ្ឋេនា’’តិ. តុច្ឆា, មុសាតិ ច ករណត្ថេ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘តុច្ឆេន, មុសាវាទេនា’’តិ. វចនស្ស អន្តោសារំ នាម អវិបរីតោ អត្ថោតិ តទភាវេនាហ ‘‘អន្តោសារវិរហិតេនា’’តិ. អភិអាចិក្ខន្តីតិ អភិភវិត្វា ឃដ្ដេន្តា កថេន្តិ, អក្កោសន្តីតិ អត្ថោ. វិបរីតសញ្ញោតិ អយាថាវសញ្ញោ. សុភំ វិមោក្ខន្តិ ‘‘សុភ’’ន្តិ វុត្តវិមោក្ខំ. វណ្ណកសិណន្តិ សុនីលកសុបីតកាទិវណ្ណកសិណំ. សព្ពន្តិ យំ សុភំ, អសុភញ្ច វណ្ណកសិណំ, តញ្ច សព្ពំ. ន អសុភន្តិ អសុភម្បិ ‘‘អសុភ’’ន្តិ តស្មិំ សមយេ ន សញ្ជានាតិ, អថ ខោ ‘‘សុភំ’’ ត្វេវ សញ្ជានាតីតិ អត្ថោ. វិបរីតា អយាថាវគាហិតាយ, អយាថាវវាទិតាយ ច.

៤៨. យស្មា សោ បរិព្ពាជកោ អវិស្សដ្ឋមិច្ឆាគាហិតាយ សម្មា អប្បដិបជ្ជិតុកាមោ សម្មាបដិបន្នំ វិយ មំ សមណោ គោតមោ, ភិក្ខវោ ច សញ្ជានន្តូតិ អធិប្បាយេន ‘‘តថា ធម្មំ ទេសេតុ’’ន្តិអាទិមាហ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មយា ឯតស្ស…បេ… វដ្ដតី’’តិ. មម្មន្តិ មម្មប្បទេសំ បីឡាជននដ្ឋានំ. សុដ្ឋូតិ សក្កច្ចំ. យថា ន វិនស្សតិ, ឯវំ អនុរក្ខ.

វាសនាយាតិ កិលេសក្ខយាវហាយ បដិបត្តិយា វាសនាយ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

បាថិកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា.

២. ឧទុម្ពរិកសុត្តវណ្ណនា

និគ្រោធបរិព្ពាជកវត្ថុវណ្ណនា

៤៩. ឧទុម្ពរិកាយាតិ សម្ពន្ធេ សាមិវចនន្តិ អាហ ‘‘ឧទុម្ពរិកាយ ទេវិយា សន្តកេ បរិព្ពាជការាមេ’’តិ. ‘‘ឧទុម្ពរិកាយ’’ន្តិ វា បាឋោ, តថា សតិ អធិករណេ ឯតំ ភុម្មំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ ឧទុម្ពរិកាយ រញ្ញោ ទេវិយា និព្ពត្តិតោ អារាមោ ឧទុម្ពរិកា, តស្សំ ឧទុម្ពរិកាយំ. តេនាហ ‘‘ឧទុម្ពរិកាយ ទេវិយា សន្តកេ’’តិ. តាយ ហិ និព្ពត្តិតោ តស្សា សន្តកោ. វរណាទិបាឋវសេន ចេត្ថ និព្ពត្តត្ថពោធកស្ស សទ្ទស្ស អទស្សនំ. សន្ធានោតិ ភិន្នានម្បិ តេសំ សន្ធាបនេន ‘‘សន្ធានោ’’តិ ឯវំ លទ្ធនាមោ. សំវណ្ណិតោតិ បសំសិតោ. ឥរិយតីតិ បវត្តតិ. អរិយេន ញាណេនាតិ កិលេសេហិ អារកត្តា អរិយេន លោកុត្តរេន ញាណេន. អរិយាយ វិមុត្តិយាតិ សុវិសុទ្ធាយ លោកុត្តរផលវិមុត្តិយា.

ទិវា-សទ្ទោ ទិន-សទ្ទោ វិយ ទិវសបរិយាយោ, តស្ស វិសេសនភាវេន វុច្ចមានោ ទិវា-សទ្ទោ សវិសេសំ ទិវសភាគំ ទីបេតីតិ អាហ ‘‘ទិវសស្ស ទិវា’’តិអាទិ. យស្មា សមាបន្នស្ស ចិត្តំ នានារម្មណតោ បដិសំហតំ ហោតិ, ឈានសមង្គី ច បវិវេកូបគមនេន សង្គណិកាភាវតោ ឯកាកិយាយ និលីនោ វិយ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘តតោ តតោ…បេ… គតោ’’តិ. មនោ ភវន្តិ មនសោ វិវដ្ដនិស្សិតំ វឌ្ឍិំ អាវហន្តីតិ មនោភាវនិយាតិ អាហ ‘‘មនវឌ្ឍកាន’’ន្តិអាទិ. ឧន្នមតិ ន សង្កុចតិ, អលីនញ្ច ហោតីតិ អត្ថោ.

៥១. យាវតាតិ យាវន្តោតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘យត្តកា’’តិ. តេសន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. និទ្ធារណញ្ច កេនចិ វិសេសេន ឥច្ឆិតព្ពំ. យេហិ ច គុណវិសេសេហិ សមន្នាគតា ភគវតោ សាវកា ឧបាសកា រាជគហេ បដិវសន្តិ, អយញ្ច តេហិ សមន្នាគតោតិ ឥមំ វិសេសំ ទីបេតុំ ‘‘តេសំ អព្ភន្តរោ’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ភគវតោ កិរា’’តិអាទិ.

៥២. តេសន្តិ បរិព្ពាជកានំ. កថាយាតិ តិរច្ឆានកថាយ. ទស្សនេនាតិ ទិដ្ឋិទស្សនេន. អាកប្បេនាតិ វេសេន. កុត្តេនាតិ កិរិយាយ. អាចារេនាតិ អញ្ញមញ្ញស្មិំ អាចរិតព្ពអាចារេន. វិហារេនាតិ រត្តិន្ទិវំ វិហរិតព្ពវិហរណេន. ឥរិយាបថេនាតិ ឋានាទិឥរិយាបថេន. អញ្ញាការតាយ អញ្ញតិត្ថេ និយុត្តាតិ អញ្ញតិត្ថិយា. សង្គន្ត្វា សមាគន្ត្វា រាសី ហុត្វា បរេហិ និសិន្នដ្ឋានេ. អរញ្ញានិ ច តានិ វនបត្ថានិ ចាតិ អរញ្ញវនបត្ថានិ. តត្ថ យំ អរញ្ញកង្គនិប្ផាទកំ អារញ្ញកានំ, តំ ‘‘អរញ្ញ’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. វនបត្ថន្តិ គាមន្តំ អតិក្កមិត្វា មនុស្សានំ អនុបចារដ្ឋានំ, យត្ថ ន កសីយតិ ន វប្បីយតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘វនបត្ថន្តិ ទូរានមេតំ សេនាសនានំ អធិវចន’’ន្តិ ‘‘វនបត្ថន្តិ វនសណ្ឌានមេតំ សេនាសនានំ, វនបត្ថន្តិ ភីសនកានមេតំ, វនបត្ថន្តិ សលោមហំសានមេតំ, វនបត្ថន្តិ បរិយន្តានមេតំ វនបត្ថន្តិ ន មនុស្សូបចារានមេតំ សេនាសនានំ អធិវចន’’ន្តិ (វិភ. ៥៣១). តេន វុត្តំ ‘‘គាមូបចារតោ មុត្តានី’’តិអាទិ. បន្តានីតិ បរិយន្តានិ អតិទូរានិ. តេនាហ ‘‘ទូរតរានី’’តិអាទិ. វិហារូបចារេនាតិ វិហារស្ស ឧបចារប្បទេសេន. អទ្ធិកជនស្សាតិ មគ្គគាមិនោ ជនស្ស. មន្ទសទ្ទានីតិ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទាភាវតោ តនុសទ្ទានិ. មនុស្សេហិ សមាគម្ម ឯកជ្ឈំ បវត្តិតសទ្ទោ និគ្ឃោសោ, តស្ស យស្មា អត្ថោ ទុព្ពិភាវិតោ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អវិភាវិតត្ថេន និគ្ឃោសេនា’’តិ. វិគតវាតានីតិ វិគតសទ្ទានិ. ‘‘រហស្ស ករណស្ស យុត្តានី’’តិ ឥមិនាបិ តេសំ ឋានានំ អរញ្ញលក្ខណយុត្តតំ, ជនវិវិត្តតំ, វនវិវិត្តមេវ ច វិភាវេតិ, តថា ‘‘ឯកីភាវស្ស អនុរូបានី’’តិ ឥមិនា.

៥៣. កេនាតិ ហេតុម្ហិ, សហយោគេ ច ករណវចនន្តិ អាហ ‘‘កេន ការណេន កេន បុគ្គលេន សទ្ធិ’’ន្តិ. ឯកោបិ ហិ វិភត្តិនិទ្ទេសោ អនេកត្ថវិភាវនោ ហោតិ, តថា តទ្ធិតត្ថបទសមាហារេតិ.

សំសន្ទនន្តិ អាលាបសល្លាបវសេន កថាសំសន្ទនំ. ញាណព្យត្តភាវន្តិ ព្យត្តញាណភាវំ, សោ បន បរស្ស វចនេ ឧត្តរទានវសេន, បរេន វា វុត្តឧត្តរេ បច្ចុត្តរទានវសេន សិយាតិ អាហ ‘‘ឧត្តរបច្ចុត្តរនយេនា’’តិ. យោ ហិ បរស្ស វចនំ តិបុក្ខលេន នយេន រូបេតិ, តថា បរស្ស រូបនវចនំ ជាតិភាវំ អាបាទេតិ, តស្ស តាទិសំ វចនសភាវំ ញាណវេយ្យត្តិយំ វិភាវេតិ បាកដំ ករោតីតិ. សុញ្ញាគារេសុ នដ្ឋាតិ សុញ្ញាគារេសុ និវាសេសុ នដ្ឋា វិនដ្ឋា អភាវំ គតា. នាស្ស បញ្ញា នស្សេយ្យ តេហិ តេហិ កតបុច្ឆនបដិបុច្ឆននិមិត្តំ នានាបដិភានុប្បត្តិយា វិសារមាបន្នំ បុច្ឆិតំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេតុំ អសមត្ថតាយ. ឱរោធេយ្យាមាតិ និរុស្សាហំ វិយ ករោន្តា អវរោធេយ្យាម, តំ បរស្ស ឱរោធនំ វាទជាលេន វិនន្ធនំ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘វិនន្ធេយ្យាមា’’តិ. តទត្ថំ តេន តុច្ឆកុម្ភិនិទស្សនំ កតំ, តំ ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘បូរិតឃដោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

ពលំ ទីបេន្តោតិ អភូតមេវ អត្តនោ ញាណពលំ បកាសេន្តោ. អសម្ភិន្នន្តិ ជាតិសម្ភេទាភាវេន អសម្ភិន្នំ. អញ្ញជាតិសម្ភេទេ សតិ អស្សតរស្ស អស្សស្ស ជាតភាវោ វិយ សីហស្សបិ សីហថាមាភាវោ សិយាតិ អាហ ‘‘អសម្ភិន្នកេសរសីហ’’ន្តិ. ឋានសោ វាតិ តង្ខណេ ឯវ.

៥៤. ‘‘សុមាគធា នាម នទី’’តិ កេចិ, តំ មិច្ឆាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សុមាគធា នាម បោក្ខរណី’’តិ វត្វា តស្សា បោក្ខរណិភាវស្ស សុត្តន្តរេ អាគតតំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្សា តីរេ’’តិអាទិ វុត្តំ. មោរានំ និវាបោ ឯត្ថាតិ មោរនិវាបោ. ព្យធិករណានម្បិ ហិ បទានំ ពាហិរត្ថសមាសោ ហោតិយេវ យថា ‘‘ឧរសិលោមោ’’តិ. អថ វា និវុត្ថំ ឯត្ថាតិ និវាបោ, មោរានំ និវាបោ មោរនិវាបោ, មោរានំ និវាបទិន្នដ្ឋានំ. តេនាហ ‘‘យត្ថ មោរាន’’ន្តិអាទិ. យស្មា និគ្រោធោ តបោជិគុច្ឆវាទោ, សាសនេ ច ភិក្ខូ អត្តកិលមថានុយោគំ វជ្ជេត្វា ភាវនានុយោគេន បរមស្សាសប្បត្តេ វិហរន្តេ បស្សតិ, តស្មា ‘‘កថំ នុ ខោ សមណោ គោតមោ កាយកិលមថេន វិនាវ សាវកេ វិនេតី’’តិ សញ្ជាតសន្ទេហោ ‘‘កោ នាម សោ’’តិអាទិនា ភគវន្តំ បុច្ឆិ. អស្សសតិ អនុសង្កិតបរិសង្កិតោ ហោតិ ឯតេនាតិ អស្សាសោ, បីតិសោមនស្សន្តិ អាហ ‘‘អស្សាសប្បត្តាតិ តុដ្ឋិប្បត្តា សោមនស្សប្បត្តា’’តិ. អធិកោ សេដ្ឋោ អាសយោ និស្សយោ អជ្ឈាសយោតិ អាហ ‘‘ឧត្តមនិស្សយភូត’’ន្តិ. អាទិភូតំ បុរាតនំ សេដ្ឋចរិយំ អាទិព្រហ្មចរិយំ, លោកុត្តរមគ្គន្តិ អត្ថោ. តថា ហេស សព្ពពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកេហិ តេនេវ អាការេន អធិគតោ. តេនាហ ‘‘បុរាណ…បេ… អរិយមគ្គ’’ន្តិ. តថា ហិ តំ ភគវា ‘‘អទ្ទស បុរាណំ មគ្គំ បុរាណមញ្ជស’’ន្តិ អវោច. បូរេត្វា ភាវនាបារិបូរិវសេន. ‘‘បូរេត្វា’’តិ វា ឥទំ ‘‘អជ្ឈាសយំ អាទិព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ ឯត្ថ បាឋសេសោតិ វទន្តិ. ‘‘អជ្ឈាសយំ អាទិព្រហ្មចរិយំ បដិជានន្តិ អស្សាសប្បត្តា’’តិ ឯវំ វា ឯត្ថ យោជនា.

តបោជិគុច្ឆាវាទវណ្ណនា

៥៥. បកតា ហុត្វា វិច្ឆិន្នា វិប្បកតាតិ អាហ ‘‘អនិដ្ឋិតាវ ហុត្វា ឋិតា’’តិ.

៥៦. វីរិយេន បាបជិគុច្ឆនវាទោតិ លូខបដិបត្តិសាធនេន វីរិយេន អត្តតណ្ហាវិនោទនវសេន បាបកស្ស ជិគុច្ឆនវាទោ. ជិគុច្ឆតីតិ ជិគុច្ឆោ, តព្ភាវោ ជេគុច្ឆំ, អធិកំ ជេគុច្ឆំ អធិជេគុច្ឆំ, អតិវិយ បាបជិគុច្ឆនំ, តស្មិំ អធិជេគុច្ឆេ. កាយទឡ្ហីពហុលំ តបតីតិ តបោ, អត្តកិលមថានុយោគវសេន បវត្តំ វីរិយំ, តេន កាយទឡ្ហីពហុលតានិមិត្តស្ស បាបស្ស ជិគុច្ឆនំ, វិរជ្ជនម្បិ តបោជិគុច្ឆាតិ អាហ ‘‘វីរិយេន បាបជិគុច្ឆា’’តិ. ឃាសច្ឆាទនសេនាសនតណ្ហាវិនោទនមុខេន អត្តស្នេហវិរជ្ជនន្តិ អត្ថោ. ឧបរិ វុច្ចមានេសុ នានាការេសុ អចេលកាទិវតេសុ ឯកជ្ឈំ សមាទិន្នានំ បរិសោធនមេវេត្ថ បារិបូរណំ, ន សព្ពេសំ អនវសេសតោ សមាទានំ តស្ស អសម្ភវតោតិ អាហ ‘‘បរិបុណ្ណាតិ បរិសុទ្ធា’’តិ. បរិសោធនញ្ច នេសំ សកសមយសិទ្ធេន នយេន បដិបជ្ជនមេវ. វិបរិយាយេន អបរិសុទ្ធតា វេទិតព្ពា.

៥៧. ‘‘ឯកំ បញ្ហម្បិ ន កថេតី’’តិ បឋមំ អត្តនា បុច្ឆិតបញ្ហស្ស អកថិតត្តា វុត្តំ.

តបនិស្សិតកោតិ អត្តកិលមថានុយោគសង្ខាតំ តបំ និស្សាយ សមាទាយ វត្តនកោ. សីហនាទេតិ សីហនាទសុត្តវណ្ណនាយំ. យស្មា តត្ថ វិត្ថារិតនយេន វេទិតព្ពានិ, តស្មា តស្សា អត្ថប្បកាសនាយ វុត្តនយេនបិ វេទិតព្ពានិ.

ឧបក្កិលេសវណ្ណនា

៥៨. ‘‘សម្មា អាទិយតី’’តិ វត្វា សម្មា អាទិយនញ្ចស្ស ទឡ្ហគ្គាហោ ឯវាតិ អាហ ‘‘ទឡ្ហំ គណ្ហាតី’’តិ. ‘‘សាសនាវចរេនាបិ ទីបេតព្ព’’ន្តិ វត្វា តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកច្ចោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ, តេន ធុតង្គធរតាមត្តេន អត្តមនតា, បរិបុណ្ណសង្កប្បតា សម្មាបដិបត្តិយា ឧបក្កិលេសោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ, ន យថាវុត្តតបសមាទានធុតង្គធរតានំ សតិបិ អនិយ្យានិកត្តេ សទិសតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘ទុវិធស្សាបីតិ ‘អត្តមនោ ហោតិ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ’តិ ច ឯវំ ឧបក្កិលេសភេទេន វុត្តស្ស ទុវិធស្សាបិ តបស្សិនោ’’តិ កេចិ. យស្មា បន អដ្ឋកថាយំ សាសនិកវសេនាបិ អត្ថោ ទីបិតោ, តស្មា ពាហិរកស្ស, សាសនិកស្ស ចាតិ ឯវំ ទុវិធស្សាបិ តបស្សិនោតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តថា ចេវ ហិ ឧបរិបិ អត្ថវណ្ណនំ វក្ខតីតិ. ឯត្តាវតាតិ យទិទំ ‘‘កោ អញ្ញោ មយា សទិសោ’’តិ ឯវំ អតិមានស្ស, អនិដ្ឋិតកិច្ចស្សេវ ច ‘‘អលមេត្តាវតា’’តិ ឯវំ អតិមានស្ស ច ឧប្បាទនំ, ឯត្តាវតា.

ឧក្កំសតីតិ ឧក្កដ្ឋំ ករោតិ. ឧក្ខិបតីតិ អញ្ញេសំ ឧបរិ ខិបតិ, បគ្គណ្ហាតីតិ អត្ថោ. បរំ សំហារេតីតិ បរំ សំហរំ និហីនំ ករោតិ. អវក្ខិបតីតិ អធោ ខិបតិ, អវមញ្ញតីតិ អត្ថោ.

មានមទករណេនាតិ មានសង្ខាតស្ស មទស្ស ករណេន ឧប្បាទនេន. មុច្ឆិតោ ហោតីតិ មុច្ឆាបន្នោ ហោតិ, សា បន មុច្ឆាបត្តិ អភិជ្ឈាសីលព្ពតបរាមាសកាយគន្ថេហិ គធិតចិត្តតា, តត្ថ ច អតិលគ្គភាវោតិ អាហ ‘‘គធិតោ អជ្ឈោសន្នោ’’តិ. បមជ្ជនញ្ចេត្ថ បមជ្ជនមេវាតិ អាហ ‘‘បមាទមាបជ្ជតី’’តិ. កេវលំ ធុតង្គសុទ្ធិកោ ហុត្វា កម្មដ្ឋានំ អននុយុញ្ជន្តោ តាយ ឯវ ធុតង្គសុទ្ធិកតាយ អត្តុក្កំសនាទិវសេន បវត្តេយ្យាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សាសនេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ធុតង្គមេវ…បេ… បច្ចេតី’’តិ.

៥៩. តេយេវ បច្ចយា. សុដ្ឋុ កត្វា បដិសង្ខរិត្វា លទ្ធាតិ អាទរគារវយោគេន សក្កច្ចំ អភិសង្ខរិត្វា ទានវសេន ឧបនយវសេន លទ្ធា. វណ្ណភណនន្តិ គុណកិត្តនំ. អស្សាតិ តបស្សិនោ.

៦០. វោទាសន្តិ ព្យាសនំ, វិភជ្ជនន្តិ អត្ថោ. តំ បនេត្ថ វិភជ្ជនំ ទ្វិធា ឥច្ឆិតន្តិ អាហ ‘‘ទ្វេភាគំ អាបជ្ជតី’’តិ. ទ្វេ ភាគេ ករោតិ រុច្ចនារុច្ចនវសេន. គេធជាតោតិ សញ្ជាតគេធោ. មុច្ឆនំ នាម សតិវិប្បវាសេនេវ ហោតិ, ន សតិយា សតីតិ អាហ ‘‘សមុដ្ឋស្សតី’’តិ. អាទីនវមត្តម្បីតិ គធិតាទិភាវេន បរិភោគេ អាទីនវមត្តម្បិ ន បស្សតិ. មត្តញ្ញុតាតិ បរិភោគេ មត្តញ្ញុតា. បច្ចវេក្ខណបរិភោគមត្តម្បីតិ បច្ចវេក្ខណមត្តេន បរិភោគម្បិ ឯកវារំ បច្ចវេក្ខិត្វាបិ បរិភុញ្ជនម្បិ ន ករោតិ.

៦១. វិចក្កសណ្ឋានាតិ វិបុលតមចក្កសណ្ឋានា. សព្ពស្ស ភុញ្ជនតោ អយោកូដសទិសា ទន្តា ឯវ ទន្តកូដំ.អបសាទេតីតិ បសាទេតិ. អចេលកាទិវសេនាតិ អចេលកវតាទិវសេន. លូខាជីវិន្តិ សល្លេខបដិបត្តិយា លូខជីវិកំ.

៦២. តបំ ករោតីតិ ភាវនាមនសិការលក្ខណំ តបំ ចរតិ ចរន្តោ វិយ ហោតិ. ចង្កមំ ឱតរតិ ភាវនំ អនុយុញ្ជន្តោ វិយ. វិហារង្គណំ សម្មជ្ជតិ វត្តបដិបត្តិំ បូរេន្តោ វិយ.

‘‘អាទស្សយមានោ’’តិ វា បាឋោ.

កិញ្ចិ វជ្ជន្តិ កិញ្ចិ កាយិកំ វា វាចសិកំ វា ទោសំ. ទិដ្ឋិគតន្តិ វិបរីតទស្សនំ. អរុច្ចមានន្តិ អត្តនោ សិទ្ធន្តេ បដិក្ខិត្តភាវេន អរុច្ចមានំ. រុច្ចតិ មេតិ ‘‘កប្បតិ មេ’’តិ វទតិ. អនុជានិតព្ពន្តិ តច្ឆាវិបរីតភូតភាវេន ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ អនុជានិតព្ពំ. សវនមនោហារិតាយ ‘‘សាធុ សុដ្ឋូ’’តិ អនុមោទិតព្ពំ.

៦៣. កុជ្ឈនសីលតាយ កោធនោ. វុត្តលក្ខណោ ឧបនាហោ ឯតស្ស អត្ថីតិ ឧបនាហី. ឯវំភូតោ ច តំសមង្គី ហោតីតិ ‘‘សមន្នាគតោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ.

អយំ បន វិសេសោ – ឥស្សតិ ឧសូយតីតិ ឧស្សុកី. សឋនំ អសន្តគុណសម្ភាវនំ សឋោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ សឋោ. សន្តទោសបដិច្ឆាទនសភាវា មាយា, មាយា ឯតស្ស អត្ថីតិ មាយាវី. គរុដ្ឋានិយានម្បិ បណិបាតាករណលក្ខណំ ថម្ភនំ ថទ្ធំ, តមេត្ថ អត្ថីតិ ថទ្ធោ. គុណេហិ សមានំ, អធិកញ្ច អតិក្កមិត្វា និហីនំ កត្វា មញ្ញនសីលតាយ អតិមានី. អសន្តគុណសម្ភាវនត្ថិកតាសង្ខាតា បាបា លាមកា ឥច្ឆា ឯតស្សាតិ បាបិច្ឆោ. មិច្ឆា វិបរីតា ទិដ្ឋិ ឯតស្សាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ. ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’ន្តិ (ម. និ. ១៨៧, ២០២, ៤២៧; ៣.២៧, ២៩; ឧទា. ៥៥; មហានិ. ២០; នេត្តិ. ៥៨) ឯវំ អត្តនា អត្តាភិនិវិដ្ឋតាយ សតា ទិដ្ឋិ សន្ទិដ្ឋិ, តមេវ បរាមសតីតិ សន្ទិដ្ឋិបរាមាសី. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សយំ ទិដ្ឋិ សន្ទិដ្ឋី’’តិ វត្ថុវសេន អត្ថោ វុត្តោ. អា ពាឡ្ហំ វិយ ធីយតីតិ អាធានន្តិ អាហ ‘‘ទឡ្ហំ សុដ្ឋុ ឋបិត’’ន្តិ. យថាគហិតំ គាហំ បដិនិស្សជ្ជនសីលោ បដិនិស្សគ្គី, តប្បដិក្ខេបេន ទុប្បដិនិស្សគ្គី. បដិសេធត្ថោ ហិ អយំ ទុ-សទ្ទោ យថា ‘‘ទុប្បញ្ញោ, (ម. និ. ១.៤៤៩) ទុស្សីលោ’’តិ (អ. និ. ៥.២១៣; ១០.៧៥; បារា. ១៩៥; ធ. ប. ៣០៨) ច.

បរិសុទ្ធបបដិកប្បត្តកថាវណ្ណនា

៦៤. ឥធ និគ្រោធ តបស្សីតិ យថានុក្កន្តំ បុរិមបាឡិំ និគមនវសេន ឯកទេសេន ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ឯវំ ភគវា’’តិអាទិ. គហិតលទ្ធិន្តិ ‘‘អចេលកាទិភាវោ សេយ្យោ, តេន ច សំសារសុទ្ធិ ហោតី’’តិ ឯវំ គហិតលទ្ធិំ. រក្ខិតំ តបន្តិ តាយ លទ្ធិយា សមាទិយិត្វា រក្ខិតំ អចេលកវតាទិតបំ. ‘‘សព្ពមេវ សំកិលិដ្ឋ’’ន្តិ ឥមិនា យំ វក្ខតិ បរិសុទ្ធបាឡិវណ្ណនាយំ ‘‘លូខតបស្សិនោ ចេវ ធុតង្គធរស្ស ច វសេន យោជនា វេទិតព្ពា’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៦៤), តស្ស បរិកប្បិតរូបស្ស លូខស្ស តបស្សិនោតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោតិ ទស្សេតិ. ‘‘បរិសុទ្ធបាឡិទស្សនត្ថ’’ន្តិ ច ឥមិនា តិត្ថិយានំ វសេន បាឡិ យេវេត្ថ លព្ភតិ, ន បន តទត្ថោតិ ទស្សេតិ. វុត្តវិបក្ខវសេនាតិ វុត្តស្ស អត្ថស្ស បដិបក្ខវសេន, បដិក្ខេបវសេនាតិ អត្ថោ. តស្មិំ ឋានេតិ ហេតុអត្ថេ ភុម្មន្តិ តស្ស ហេតុអត្ថេន ករណវចនេន អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ សោ តេនា’’តិអាទិមាហ. ឧត្តរិ វាយមមានោតិ យថាសមាទិន្នេហិ ធុតធម្មេហិ អបរិតុដ្ឋោ, អបរិយោសិតសង្កប្បោ ច ហុត្វា ឧបរិ ភាវនានុយោគវសេន សម្មាវាយាមំ ករោន្តោ.

៦៩. ឥតោ បរន្តិ ឥតោ យថាវុត្តនយតោ បរំ. អគ្គភាវំ វា សារភាវំ វាតិ តបោជិគុច្ឆាយ អគ្គភាវំ វា សារភាវំ វា អជានន្តោ. ‘‘អយមេវស្ស អគ្គភាវោ សារភាវោ’’តិ មញ្ញមានោ ‘‘អគ្គប្បត្តា, សារប្បត្តា ចា’’តិ អាហ.

បរិសុទ្ធតចប្បត្តាទិកថាវណ្ណនា

៧០. យមនំ សំយមនំ យាមោ, ហិំសាទីនំ អករណវសេន ចតុព្ពិធោ យាមោវ ចាតុយាមោ, សោ ឯវ សំវរោ, តេន សំវុតោ គុត្តសព្ពទ្វារោ ចាតុយាមសំវរសំវុតោ. តេនាហ ‘‘ចតុព្ពិធេន សំវរេន បិហិតោ’’តិ. អតិបាតនំ ហិំសនន្តិ អាហ ‘‘បាណំ ន ហនតី’’តិ. លោភចិត្តេន ភាវិតំ សម្ភាវិតន្តិ កត្វា ភាវិតំ នាម បញ្ច កាមគុណា. អយញ្ច តេសុ តេសំយេវ សមុទាចារោ មគ្គោដ្ឋាបកំ វិយាតិ អាហ ‘‘តេសំ សញ្ញាយា’’តិ.

ឯតន្តិ អភិហរណំ, ហីនាយ អនាវត្តនញ្ច. តេនាហ ‘‘សោ អភិហរតីតិ អាទិលក្ខណ’’ន្តិ. អភិហរតីតិ អភិពុទ្ធិំ នេតិ. តេនាហ ‘‘ឧបរូបរិ វឌ្ឍេតី’’តិ. ចក្កវត្តិនាបិ បព្ពជិតស្ស អភិវាទនាទិ ករីយតេវាតិ បព្ពជ្ជា សេដ្ឋា គុណវិសេសយោគតោ, ទោសវិរហិតតោ ច, យតោ សា បណ្ឌិតបញ្ញត្តា វុត្តា. គិហិភាវោ បន និហីនោ តទុភយាភាវតោតិ អាហ ‘‘ហីនាយ គិហិភាវត្ថាយា’’តិ.

៧១. តចប្បត្តាតិ តចំ បត្តា, តចសទិសា ហោតីតិ អត្ថោ.

៧៤. តិត្ថិយានំ វសេនាតិ តិត្ថិយានំ សមយវសេន. នេសន្តិ តិត្ថិយានំ. តន្តិ ទិព្ពចក្ខុំ. សីលសម្បទាតិ សព្ពាការសម្បន្នំ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ. តចសារសម្បត្តិតោតិ តចតបោជិគុច្ឆាយាសារសម្បត្តិតោ. វិសេសភាវន្តិ វិសេសសភាវំ.

អចេលកបាឡិមត្តម្បីតិ អចេលកបាឡិអាគតត្ថមត្តម្បិ នត្ថិ, តស្មា មយំ អនស្សាម វិនដ្ឋាតិ អត្ថោ. អ-ការោ វា និបាតមត្តំ, នស្សាមាតិ វិនស្សាម. កុតោ បរិសុទ្ធបាឡីតិ កុតោ ឯវ អម្ហេសុ បរិសុទ្ធបាឡិអាគតបដិបត្តិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. សុតិវសេនាបីតិ សោតបថាគមនមត្តេនាបិ ន ជានាម.

និគ្រោធស្សបជ្ឈាយនវណ្ណនា

៧៥. អស្សាតិ សន្ធានស្ស គហបតិស្ស. កក្ខឡន្តិ ផរុសំ. ទុរាសទវចនន្តិ អវត្តព្ពវចនំ. យស្មា ផរុសវចនំ យំ ឧទ្ទិស្ស បយុត្តំ, តស្មិំ ខមាបិតេ ខមាបកស្ស បដិបាកតិកំ ហោតិ, តស្មា ‘‘អយំ មយី’’តិអាទិ វុត្តំ.

៧៦. ពោធត្ថាយ ធម្មំ ទេសេតិ, ន អត្តនោ ពុទ្ធភាវឃោសនត្ថាយ. វាទត្ថាយាតិ បរវាទភញ្ជនវាទត្ថាយ. រាគាទិសមនត្ថាយ ធម្មំ ទេសេតិ, ន អន្តេវាសិកម្យតាយ. ឱឃនិត្ថរណត្ថាយាតិ ចតុរោឃនិត្ថរណត្ថាយ ធម្មំ ទេសេតិ សព្ពសោ ឱរបារាតិណ្ណមាវហត្តា ទេសនាយ. សព្ពកិលេសបរិនិព្ពានត្ថាយ ធម្មំ ទេសេតិ កិលេសានំ លេសេនបិ ទេសនាយ អបរាមដ្ឋភាវតោ.

ព្រហ្មចរិយបរិយោសានាទិវណ្ណនា

៧៧. ឥទំ សព្ពម្បីតិ សត្តវស្សតោ បដ្ឋាយ យាវ ‘‘សត្តាហ’’ន្តិ បទំ, ឥទំ សព្ពម្បិ វចនំ. អសឋោ បន អមាយាវី ឧជុជាតិកោ តិក្ខបញ្ញោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូតិ អធិប្បាយោ. សោ ហិ តំមុហុត្តេនេវ អរហត្តំ បត្តុំ សក្ខិស្សតីតិ. វង្កវង្កោតិ កាយវង្កាទីហិបិ វង្កេហិ វង្កោ ជិម្ហោ កុដិលោ. ‘‘សឋំ បនាហំ អនុសាសិតុំ ន សក្កោមី’’តិ ន ឥទំ ភគវា កិលាសុភាវេនេវ វទតិ, អថ ខោ តស្ស អភាជនភាវេនេវ.

៧៨. បកតិយា អាចរិយោតិ យោ ឯវ តុម្ហាកំ ឥតោ បុព្ពេ បកតិយា អាចរិយោ អហោសិ, សោ ឯវ ឥទានិបិ បុព្ពាចិណ្ណវសេន អាចរិយោ ហោតុ, ន មយំ តុម្ហេ អន្តេវាសិកេ កាតុកាមាតិ អធិប្បាយោ. ន មយំ តុម្ហាកំ ឧទ្ទេសេន អត្ថិកា, ធម្មតន្តិ មេវ បន តុម្ហេ ញាបេតុកាមម្ហាតិ អធិប្បាយោ. អាជីវតោតិ ជីវិកាយ វុត្តិតោ. អកុសលាតិ កោដ្ឋាសំ បត្តាតិ អកុសលាតិ តំ តំ កោដ្ឋាសតំយេវ ឧបគតា. កិលេសទរថសម្បយុត្តាតិ កិលេសទរថសហិតា តំសម្ពន្ធនតោ. ជាតិជរាមរណានំ ហិតាតិ ជាតិជរាមរណិយា. សំកិលេសោ ឯត្ថ អត្ថិ, សំកិលេសេ វា និយុត្តាតិ សំកិលេសិកា. វោទានំ វុច្ចតិ វិសុទ្ធិ, តស្ស បច្ចយភូតត្តា វោទានិយា. តថាភូតា ចេតេ វោទាបេន្តីតិ អាហ ‘‘សត្តេ វោទាបេន្តី’’តិ. សិខាប្បត្តា បញ្ញាយ បារិបូរិវេបុល្លតា មគ្គផលវសេនេវ ឥច្ឆិតព្ពាតិ អាហ ‘‘មគ្គបញ្ញា…បេ… វេបុល្លត’’ន្តិ. ឧភោបិ វា ឯតានិ បារិបូរិវេបុល្លានិ. យា ហិ តស្ស បារិបូរី, សា ឯវ វេបុល្លតាតិ. តតោតិ សំកិលេសធម្មប្បហានវោទានធម្មាភិពុទ្ធិហេតុ.

៧៩. ‘‘យថា មារេនា’’តិ នយិទំ និទស្សនវសេន វុត្តំ, អថ ខោ តថាភាវកថនមេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘មារោ កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. អថាតិ មារេន តេសំ បរិយុដ្ឋានប្បត្តិតោ បច្ឆា អញ្ញាសីតិ យោជនា. កស្មា បន ភគវា បគេវ ន អញ្ញាសីតិ? អនាវជ្ជិតត្តា. មារំ បដិពាហិត្វាតិ មារេន តេសុ កតំ បរិយុដ្ឋានំ វិធមេត្វា, ន តេសំ សតិ បយោជនេ ពុទ្ធានំ ទុក្ករំ. សោតិ មគ្គផលុប្បត្តិហេតុ. តេសំ បរិព្ពាជកានំ.

ផុដ្ឋាតិ បរិយុដ្ឋានវសេន ផុដ្ឋា. យត្រាតិ និទ្ធារណេ ភុម្មន្តិ អាហ ‘‘យេសូ’’តិ. អញ្ញាណត្ថន្តិ អាជាននត្ថំ, ឧបសគ្គមត្តញ្ចេត្ថ អា-ការោតិ អាហ ‘‘ជាននត្ថ’’ន្តិ, វីមំសនត្ថន្តិ អត្ថោ. ចិត្តំ នុប្បន្នន្តិ ‘‘ជានាម តាវស្ស ធម្ម’’ន្តិ អាជាននត្ថំ ‘‘ព្រហ្មចរិយំ ចរិស្សាមា’’តិ ឯកស្មិំ ទិវសេ ឯកវារម្បិ តេសំ ចិត្តំ នុប្បន្នំ. សត្តាហោ បន វុច្ចមានោ ឯតេសំ កិំ ករិស្សតីតិ យោជនា. សត្តាហំ បូរេតុន្តិ សត្តាហំ ព្រហ្មចរិយំ បូរេតុំ, ព្រហ្មចរិយវសេន វា សត្តាហំ បូរេតុន្តិ អត្ថោ. បរវាទភិន្ទនន្តិ បរវាទមទ្ទនំ. សកវាទសមុស្សាបនន្តិ សកវាទបគ្គណ្ហនំ. វាសនាយាតិ សច្ចសម្បដិវេធវាសនាយ. នេសន្តិ ច បករណវសេន វុត្តំ. តទញ្ញេសម្បិ ហិ ភគវតោ សម្មុខា, បរម្បរាយ ច ទេវមនុស្សានំ សុណន្តានំ វាសនាយ បច្ចយោ ឯវាតិ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ ន វិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

ឧទុម្ពរិកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា.

៣. ចក្កវត្តិសុត្តវណ្ណនា

អត្តទីបសរណតាវណ្ណនា

៨០. ឧត្តានំ វុច្ចតិ បាកដំ, តប្បដិក្ខេបេន អនុត្តានំ អបាកដំ, បដិច្ឆន្នំ, អបចុរំ, ទុវិញ្ញេយ្យញ្ច. អនុត្តានានំ បទានំ វណ្ណនា អនុត្តានបទវណ្ណនា. ឧត្តានបទវណ្ណនាយ បយោជនាភាវតោ អនុត្តានគ្គហណំ. ‘‘មាតុលា’’តិ ឥត្ថិលិង្គវសេន លទ្ធនាមោ ឯកោ រុក្ខោ, តស្សា អាសន្នប្បទេសេ មាបិតត្តា នគរម្បិ ‘‘មាតុលា’’ ត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. តេន វុត្តំ ‘‘មាតុលាយន្តិ ឯវំ នាមកេ នគរេ’’តិ. អវិទូរេតិ តស្ស នគរស្ស អវិទូរេ.

កាមញ្ចេត្ថ សុត្តេ ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, រាជា ទឡ្ហនេមិ នាម អហោសី’’តិអាទិនា អតីតវំសទីបិកា កថា អាទិតោ បដ្ឋាយ អាគតា, ‘‘អឌ្ឍតេយ្យវស្សសតាយុកានំ មនុស្សានំ វស្សសតាយុកា បុត្តា ភវិស្សន្តី’’តិអាទិនា បន សវិសេសំ អនាគតត្ថបដិសំយុត្តា កថា អាគតាតិ វុត្តំ ‘‘អនាគតវំសទីបិកាយ សុត្តន្តកថាយា’’តិ. អនាគតត្ថទីបនញ្ហិ អច្ឆរិយំ, តត្ថាបិ អនាគតស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បដិបត្តិកិត្តនំ អច្ឆរិយតមំ. សមាគមេនាតិ សន្និបាតេន.

‘‘ភត្តគ្គំ អមនាប’’ន្តិអាទិ កេវលំ តេសំ បរិវិតក្កមត្តំ. អមនាបន្តិ អមនុញ្ញំ. ពុទ្ធេសុ កតោ អប្បកោបិ អបរាធោ អប្បកោ ការោ វិយ គរុតរវិបាកោតិ អាហ ‘‘ពុទ្ធេហិ សទ្ធិំ…បេ… សទិសំ ហោតី’’តិ. តត្រាតិ តស្មិំ មាតុលនគរស្ស សមីបេ, តស្សំ វា បរិសាយំ.

អត្តទីបាតិ ឯត្ថ កាមំ យោ បរោ ន ហោតិ, សោ អត្តាតិ សសន្តានោ ‘‘អត្តា’’តិ វុច្ចតិ, ហិតសុខេសិភាវេន បន អត្តនិព្ពិសេសត្តា ធម្មោ ឥធ ‘‘អត្តា’’តិ អធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘អត្តា នាម លោកិយលោកុត្តរោ ធម្មោ’’តិ. ទ្វិធា អាបោ គតោ ឯត្ថាតិ ទីបោ, ឱឃេន អនជ្ឈោត្ថតោ ភូមិភាគោ. ឥធ បន កាមោឃាទីហិ អនជ្ឈោត្ថរណីយត្តា ទីបោ វិយាតិ ទីបោ, អត្តា ទីបោ បតិដ្ឋា ឯតេសន្តិ អត្តទីបា. តេនាហ ‘‘អត្តានំ ទីប’’ន្តិអាទិ. ទីបភាវោ ចេត្ថ បដិសរណតាតិ អាហ ‘‘ឥទំ តស្សេវ វេវចន’’ន្តិ. អញ្ញសរណបដិក្ខេបវចនន្តិ អញ្ញសរណភាវបដិក្ខេបវចនំ. ឥទញ្ហិ ន អញ្ញំ សរណំ កត្វា វិហរណស្សេវ បដិក្ខេបវចនំ, អថ ខោ អញ្ញស្ស សរណសភាវស្សេវ បដិក្ខេបវចនំ តប្បដិក្ខេបេ ច តេន ឥតរស្សាបិ បដិក្ខេបសិទ្ធិតោ. តេនាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. ឥទានិ តមេវត្ថំ សុត្តន្តរេន សាធេតុំ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិ. យទិ ឯត្ថ បាកតិកោ អត្តា ឥច្ឆិតោ, កថំ តស្ស ទីបសរណភាវោ, តស្មា អធិប្បាយិកោ ឯត្ថ អត្តា ភវេយ្យាតិ បុច្ឆតិ ‘‘កោ បនេត្ថ អត្តា នាមា’’តិ. ឥតរោ យថាធិប្បេតំ អត្តានំ ទស្សេន្តោ ‘‘លោកិយលោកុត្តរោ ធម្មោ’’តិ. ទុតិយវារោបិ បឋមវារស្សេវ បរិយាយភាវេន ទេសិតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ.

គោចរេតិ ភិក្ខូនំ គោចរដ្ឋានភូតេ. តេនាហ ‘‘ចរិតុំ យុត្តដ្ឋានេ’’តិ. សកេតិ កថំ បនាយំ ភិក្ខូនំ សកោតិ អាហ ‘‘បេត្តិកេ វិសយេ’’តិ. បិតិតោ សម្មាសម្ពុទ្ធតោ អាគតត្តា ‘‘អយំ តុម្ហាកំ គោចរោ’’តិ តេន ឧទ្ទិដ្ឋត្តា បេត្តិកេ វិសយេតិ. ចរន្តន្តិ សាមិអត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘អយមេវត្ថោ’’តិ, ចរន្តានន្តិ ច អត្ថោ, តេនាយំ វិភត្តិវិបល្លាសេនបិ វចនវិបល្លាសេនបីតិ ទស្សេតិ. កិលេសមារស្ស ឱតារាលាភេនេវ ឥតរមារានម្បិ ឱតារាលាភោ វេទិតព្ពោ. អយំ បនត្ថោតិ គោចរេ ចរណំ សន្ធាយាហ, វត្ថុ បន ព្យតិរេកមុខេន អាគតំ.

សកុណេ ហន្តីតិ សកុណគ្ឃិ, មហាសេនសកុណោ. អជ្ឈប្បត្តាតិ អភិភវនវសេន បត្តា ឧបគតា. ន ម្យាយន្តិ មេ អយំ សកុណគ្ឃិ នាលំ អភវិស្ស. នង្គលកដ្ឋករណន្តិ នង្គលេន កសិតប្បទេសោ. លេឌ្ឌុដ្ឋានន្តិ លេឌ្ឌូនំ ឧដ្ឋបិតដ្ឋានំ. សកេ ពលេតិ អត្តនោ ពលហេតុ. អបត្ថទ្ធាតិ អវគាឡ្ហត្ថម្ភា សញ្ជាតត្ថម្ភា. អស្សរមានាតិ អវ្ហាយន្តី.

មហន្តំ លេឌ្ឌុន្តិ នង្គលេន ភិន្នដ្ឋានេ សុក្ខតាយ តិខិណសិង្គអយោឃនសទិសំ មហន្តំ លេឌ្ឌុំ. អភិរុហិត្វាតិ តស្ស អធោភាគេន អត្តនា បវិសិត្វា និលីនយោគ្គប្បទេសំ សល្លក្ខេត្វា តស្សុបរិ ចង្កមន្តោ អស្សរមានោ អដ្ឋាសិ. ‘‘ឯហិ ខោ’’តិអាទិ តស្ស អស្សរមានាការទស្សនំ. សន្នយ្ហាតិ វាតគ្គហណវសេន ឧភោ បក្ខេ សមំ ឋបេត្វា. បច្ចុបាទីតិ បាវិសិ. តត្ថេវាតិ យត្ថ បុព្ពេ លាបោ ឋិតោ, តត្ថេវ លេឌ្ឌុម្ហិ. ឧរន្តិ អត្តនោ ឧរប្បទេសំ. បច្ចតាឡេសីតិ បតិ អតាឡេសិ សារម្ភវសេន វេគេន គន្ត្វា បហរណតោ វិធារេន្តី បតាឡេសិ. អារម្មណន្តិ បច្ចយំ. ‘‘អវសរ’’ន្តិ កេចិ.

‘‘កុសលាន’’ន្តិ ឯវំ បវត្តាយ ទេសនាយ កោ អនុសន្ធិ? យថាអនុសន្ធិ ឯវ. អាទិតោ ហិ ‘‘អត្តទីបា, ភិក្ខវេ, វិហរថា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៨០) យេវ អត្តធម្មបរិយាយេន លោកិយលោកុត្តរធម្មា គហិតា, តេ យេវេត្ថ កុសលគ្គហណេន គហិតាតិ. អនវជ្ជលក្ខណានន្តិ អវជ្ជបដិបក្ខសភាវានំ. ‘‘អវជ្ជរហិតសភាវាន’’ន្តិ កេចិ. តត្ថ បុរិមេ អត្ថវិកប្បេ វិបាកធម្មធម្មា ឯវ គហិតា, ទុតិយេ បន វិបាកធម្មាបិ. យទិ ឯវំ, កថំ តេសំ សមាទាយ វត្តនន្តិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘វិបាកធម្មា សីលាទិ វិយ សមាទាយ វត្តិតព្ពា’’តិ. សមាទានន្តិ បន អត្តនោ សន្តានេ សម្មា អាទានំ បច្ចយវសេន បវត្តិ យេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. វិបាកធម្មា ហិ បច្ចយវិសេសេហិ សត្តសន្តានេ សម្មទេវ អាហិតា អាយុអាទិសម្បត្តិវិសេសភូតា ឧបរូបរិកុសលវិសេសុប្បត្តិយា ឧបនិស្សយា ហោន្តីតិ វទន្តិ. បុញ្ញំ បវឌ្ឍតីតិ ឯត្ថ បុញ្ញន្តិ ឧត្តរបទលោបេនាយំ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘បុញ្ញផលំ វឌ្ឍតី’’តិ. បុញ្ញផលន្តិ ច ឯកទេសសរូបេកសេសេន វុត្តំ ‘‘បុញ្ញញ្ច បុញ្ញផលញ្ច បុញ្ញផល’’ន្តិ អាហ ‘‘ឧបរូបរិ បុញ្ញម្បិ បុញ្ញវិបាកោបិ វេទិតព្ពោ’’តិ.

‘‘មាតាបិតូន’’ន្តិអាទិ និទស្សនមត្តំ, តស្មា អញ្ញម្បិ ឯវរូបំ ហេតូបនិស្សយំ កុសលំ ទដ្ឋព្ពំ. សិនេហវសេនាតិ ឧបនិស្សយភូតស្ស សិនេហស្ស វសេន, ន សម្បយុត្តស្ស. ន ហិ សិនេហសម្បយុត្តំ នាម កុសលំ អត្ថិ. មុទុមទ្ទវចិត្តន្តិ មេត្តាវសេន អតិវិយ មទ្ទវន្តំ ចិត្តំ. យថា មត្ថកប្បត្តំ វដ្ដគាមិកុសលំ ទស្សេតុំ ‘‘មាតាបិតូនំ …បេ… មុទុមទ្ទវចិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ មត្ថកប្បត្តមេវ វិវដ្ដគាមិកុសលំ ទស្សេតុំ ‘‘ចត្តារោ សតិ…បេ… ពោធិបក្ខិយធម្មា’’តិ វុត្តំ. តទញ្ញេបិ បន ទានសីលាទិធម្មា វដ្ដស្ស ឧបនិស្សយភូតា វដ្ដគាមិកុសលំ វិវដ្ដស្ស ឧបនិស្សយភូតា វិវដ្ដគាមិកុសលន្តិ វេទិតព្ពា. បរិយោសានន្តិ ផលវិសេសាវហតាយ ផលទាយ កោដិ សិខាប្បត្តិ, ទេវលោកេ ច បវត្តិសិរិវិភវោតិ បរិយោសានំ ‘‘មនុស្សលោកេ’’តិ វិសេសិតំ, មនុស្សលោកវសេនេវ ចាយំ ទេសនា អាគតាតិ. មគ្គផលនិព្ពានសម្បត្តិ បរិយោសានន្តិ យោជនា. វិវដ្ដគាមិកុសលស្ស វិបាកំ សុត្តបរិយោសានេ ទស្សិស្សតិ ‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សង្ខោ នាម រាជា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.១០៨).

ទឡ្ហនេមិចក្កវត្តិរាជកថាវណ្ណនា

៨១. ឥធាតិ ឥមស្មិំ ‘‘កុសលានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មាន’’ន្តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.១១០) សុត្តទេសនាយ អារទ្ធដ្ឋានេ វដ្ដវិវដ្ដគាមិភាវេន សាធារណេ កុសលគ្គហណេ. តត្ថ វដ្ដគាមិកុសលានុសន្ធិវសេន ‘‘ភូតបុព្ពំ ភិក្ខវេ’’តិ ទេសនំ អារភិ, អារភន្តោ ច ទេសិយមានមត្តំ. ធម្មបដិគ្គាហកានំ ភិក្ខូនំ សង្ខេបតោ ឯវំ ទីបេត្វា អារភីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ភិក្ខវេ’’តិអាទិ វុត្តំ, បឋមំ តថា អទីបេន្តោបិ ភគវា អត្ថតោ ទីបេតិ វិយាតិ អធិប្បាយោ.

៨២. ឦសកម្បីតិ អប្បមត្តកម្បិ. អវសក្កិតន្តិ ឱគតភដ្ឋំ. នេមិអភិមុខន្តិ នេមិប្បទេសស្ស សម្មុខា. ពន្ធិំសុ ចក្ករតនស្ស ឱសក្កិតានោសក្កិតភាវំ ជានិតុំ. តទេតន្តិ យថាវុត្តដ្ឋានា ចវនំ. អតិពលវទោសេតិ រញ្ញោ ពលវតិ អនត្ថេ ឧបដ្ឋិតេ សតិ.

អប្បមត្តោតិ រញ្ញោ អាណាយ បមាទំ អករោន្តោ.

ឯកសមុទ្ទបរិយន្តមេវាតិ ជម្ពុទីបមេវ សន្ធាយ វទតិ. សោ ឧត្តរតោ អស្សកណ្ណបព្ពតេន បរិច្ឆិន្នំ ហុត្វា អត្តានំ បរិក្ខិបិត្វា ឋិតឯកសមុទ្ទបរិយន្តោ. បុញ្ញិទ្ធិវសេនាតិ ចក្កវត្តិភាវាវហាយ បុញ្ញិទ្ធិយា វសេន.

៨៣. ឯវំ កត្វាតិ កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា. សុកតំ កម្មន្តិ ទសកុសលកម្មបថមេវ វទតិ.

‘‘ទសវិធំ, ទ្វាទសវិធ’’ន្តិ ច វុត្តវិភាគោ បរតោ អាគមិស្សតិ. បូរេន្តេនេវាតិ បូរេត្វា ឋិតេនេវ. និទ្ទោសេតិ ចក្កវត្តិវត្តស្ស បដិបក្ខភូតានំ ទោសានំ អបគមនេ និទ្ទោសេ. ចក្កវត្តីនំ វត្តេតិ ចក្កវត្តិរាជូហិ វត្តិតព្ពវត្តេ. ភាវិនិ ភូតេ វិយ ហិ ឧបចារោ យថា ‘‘អគមា រាជគហំ ពុទ្ធោ’’តិ (សុ. និ. ៤១០). អធិគតចក្កវត្តិភាវាបិ ហិ តេ តត្ថ វត្តន្តេវាតិ តថា វុត្តំ.

ចក្កវត្តិអរិយវត្តវណ្ណនា

៨៤. អញ្ញថា វត្តិតុំ អទេន្តោ សោ ធម្មោ អធិដ្ឋានំ ឯតស្សាតិ តទធិដ្ឋានំ, តេន តទធិដ្ឋានេន ចេតសា. សក្ករោន្តោតិ អាទរកិរិយាវសេន ករោន្តោ. តេនាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. គរុំ ករោន្តោតិ បាសាណច្ឆត្តំ វិយ គរុករណវសេន គរុំ ករោន្តោ. តេនេវាហ ‘‘តស្មិំ គារវុប្បត្តិយា’’តិ. មានេន្តោតិ សម្ភាវនាវសេន មនេន បិយាយន្តោ. តេនាហ ‘‘តមេវា’’តិអាទិ. ឯវំ បូជយតោ អបចាយតោ ឯវញ្ច យថាវុត្តសក្ការាទិសម្ភវោតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘តំ អបទិសិត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ធម្មាធិបតិភូតោ អាគតភាវេនា’’តិ ឥមិនា យថាវុត្តធម្មស្ស ជេដ្ឋកភាវេន បុរិមបុរិមតរអត្តភាវេសុ សក្កច្ច សមុបចិតភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘ធម្មវសេនេវ សព្ពកិរិយានំ ករណេនា’’តិ ឯតេន ឋាននិសជ្ជាទីសុ យថាវុត្តធម្មនិន្នបោណបព្ភារភាវំ ទស្សេតិ. អស្សាតិ រក្ខាវរណគុត្តិយា. បរំ រក្ខន្តោ អញ្ញំ ទិដ្ឋធម្មិកាទិអនត្ថតោ រក្ខន្តោ តេនេវ បរត្ថសាធនេន ខន្តិអាទិគុណេន អត្តានំ តតោ ឯវ រក្ខតិ. មេត្តចិត្តតាតិ មេត្តចិត្តតាយ. និវាសនបារុបនគេហាទីនំ សីតុណ្ហាទិបដិពាហនេន អាវរណំ. អន្តោ ជនស្មិន្តិ អព្ភន្តរភូតេ បុត្តទារាទិជនេ.

‘‘សីលសំវរេ បតិដ្ឋាបេហី’’តិ ឥមិនា រក្ខំ ទស្សេតិ, ‘‘វត្ថគន្ធមាលាទីនិ ទេហី’’តិ ឥមិនា អាវរណំ, ឥតរេន គុត្តិំ. ភត្តវេតនសម្បទានេនបីតិ បិ-សទ្ទេន សីលសំវរេ បតិដ្ឋាបនាទីនិ សម្បិណ្ឌេតិ. ឯសេវ នយោ ឥតោ បរេសុបិ បិ-សទ្ទគ្គហណេសុ. និគមោ និវាសោ ឯតេសន្តិ នេគមា, ឯវំ ជានបទាតិ អាហ ‘‘និគមវាសិនោ’’តិអាទិ.

នវវិធា មានមទាតិ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិ (សំ. និ. ៤.១០៨; ធ. ស. ១១២១; វិភ. ៨៦៦; មហានិ. ២១, ១៧៨) នយប្បវត្តិយា នវវិធា មានសង្ខាតា មទា. មានោ ឯវ ហេត្ថ បមជ្ជនាការេន បវត្តិយា មានមទោ. សោភនេ កាយិកវាចសិកកម្មេ រតោតិ សូរតោ ឧ-ការស្ស ទីឃំ កត្វា, តស្ស ភាវោ សោរច្ចំ, កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ, សព្ពំ វា កាយវចីសុចរិតំ. សុដ្ឋុ ឱរតោតិ សោរតោ, តស្ស ភាវោ សោរច្ចំ, យថាវុត្តមេវ សុចរិតំ. រាគាទីនន្តិ រាគទោសមោហមានាទីនំ. ទមនាទីហីតិ ទមនសមនបរិនិព្ពាបនេហិ. ឯកមត្តានន្តិ ឯកំ ចិត្តំ, ឯកច្ចំ អត្តនោ ចិត្តន្តិ អត្ថោ. រាគាទីនញ្ហិ បុព្ពភាគិយំ ទមនាទិបច្ចេកំ ឥច្ឆិតព្ពំ, ន មគ្គក្ខណេ វិយ ឯកជ្ឈំ បដិសង្ខានមុខេន បជហនតោ. ឯកមត្តានន្តិ វា វិវេកវសេន ឯកំ ឯកាកិនំ អត្តានំ. កាលេ កាលេតិ តេសំ សន្តិកំ ឧបសង្កមិតព្ពេ កាលេ កាលេ.

ឥធ ឋត្វាតិ ‘‘ឥទំ ខោ, តាត, ត’’ន្តិ ឯវំ និគមនវសេន វុត្តដ្ឋានេ ឋត្វា. វត្តន្តិ អរិយចក្កវត្តិវត្តំ. សមានេតព្ពន្តិ ‘‘ទសវិធំ, ទ្វាទសវិធ’’ន្តិ ច ហេដ្ឋា វុត្តគណនាយ ច សមានំ កាតព្ពំ អនូនំ អនធិកំ កត្វា ទស្សេតព្ពំ. អធម្មរាគស្សាតិ អយុត្តដ្ឋានេ រាគស្ស. វិសមលោភស្សាតិ យុត្តដ្ឋានេបិ អតិវិយ ពលវភាវេន បវត្តលោភស្ស.

ចក្ករតនបាតុភាវវណ្ណនា

៨៥. វត្តមានស្សាតិ បរិបុណ្ណេ ចក្កវត្តិវត្តេ វត្តមានស្ស, នោ អបរិបុណ្ណេតិ អាហ ‘‘បូរេត្វា វត្តមានស្សា’’តិ. កិត្តាវតា បនស្ស បារិបូរី ហោតីតិ? តត្ថ ‘‘កតាធិការស្ស តាវ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន ទ្វាទសហិបិ សំវច្ឆរេហិ បូរតិ, បញ្ចវីសតិយា, បញ្ញាសាយ វា សំវច្ឆរេហិ. អយញ្ច ភេទោ ធម្មច្ឆន្ទស្សបិ តិក្ខមជ្ឈមុទុតាវសេន, ឥតរស្ស តតោ ភិយ្យោបី’’តិ វទន្តិ.

ទុតិយាទិចក្កវត្តិកថាវណ្ណនា

៩០. អត្តនោ មតិយាតិ បរម្បរាគតំ បុរាណំ តន្តិំ បវេណិំ លង្ឃិត្វា អត្តនោ ឥច្ឆិតាការេន. តេនាហ ‘‘បោរាណក’’ន្តិអាទិ.

ន បព្ពន្តីតិ សមិទ្ធិយា ន បូរេន្តិ, ផីតា ន ហោន្តីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ន វឌ្ឍន្តី’’តិ. តថា ចាហ ‘‘កត្ថចិ សុញ្ញា ហោន្តី’’តិ. តត្ថ តត្ថ រាជកិច្ចេ រញ្ញា អមា សហ វត្តន្តីតិ អមច្ចា, យេហិ វិនា រាជកិច្ចំ នប្បវត្តតិ. បរម្បរាគតា ហុត្វា រញ្ញោ បរិសាយ ភវាតិ បារិសជ្ជា. តេនាហ ‘‘បរិសាវចរា’’តិ. តស្មិំ ឋានន្តរេ ឋបិតា ហុត្វា រញ្ញោ អាយំ, វយញ្ច យាថាវតោ គណេន្តីតិ គណកា. ជាតិកុលសុតាចារាទិវសេន បុថុត្តំ គតត្តា មហតី មត្តា ឯតេសន្តិ មហាមត្តា, តេ បន មហានុភាវា អមច្ចា ឯវាតិ អាហ ‘‘មហាអមច្ចា’’តិ. យេ រញ្ញោ ហត្ថានីកាទីសុ អវដ្ឋិតា, តេ អនីកដ្ឋាតិ អាហ ‘‘ហត្ថិអាចរិយាទយោ’’តិ. មន្តំ បញ្ញំ អសិតា ហុត្វា ជីវន្តីតិ មន្តស្សាជីវិនោ, មតិសជីវាតិ អត្ថោ, យេ តត្ថ តត្ថ រាជកិច្ចេ ឧបទេសទាយិនោ. តេនាហ ‘‘មន្តា វុច្ចតិ បញ្ញា’’តិអាទិ.

អាយុវណ្ណាទិបរិហានិកថាវណ្ណនា

៩១. ពលវលោភត្តាតិ ‘‘ឥមស្មិំ លោកេ ឥទានិ ទលិទ្ទមនុស្សា នាម ពហូ, តេសំ សព្ពេសំ ធនេ អនុប្បទិយមានេ មយ្ហំ កោសស្ស បរិក្ខយោ ហោតី’’តិ ឯវំ ឧប្បន្នពលវលោភត្តា. ឧបរូបរិភូមីសូតិ ឆកាមសគ្គសង្ខាតាសុ ឧបរូបរិកាមភូមីសុ. កម្មស្ស ផលំ អគ្គំ នាម, តំ បនេត្ថ ឧទ្ធគាមីតិ អាហ ‘‘ឧទ្ធំ អគ្គំ អស្សា’’តិ. សគ្គេ និយុត្តា, សគ្គប្បយោជនាតិ វា សោវគ្គិកា. ទសន្នំ វិសេសានន្តិ ទិព្ពអាយុវណ្ណយសសុខអាធិបតេយ្យានញ្ចេវ ទិព្ពរូបាទីនញ្ច ផលវិសេសានំ. វណ្ណគ្គហណេន ចេត្ថ សកោ អត្តភាវវណ្ណោ គហិតោ, រូបគ្គហណេន ពហិទ្ធា រូបារម្មណំ.

៩២. សុដ្ឋុ និសិទ្ធន្តិ យថាយំ ឥមិនា អត្តភាវេន អទិន្នំ អាទាតុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ សម្មទេវ តតោ និសេធិតំ កត្វា. មូលហតន្តិ ជីវិតា វោរោបនេន មូលេ ឯវ ហតំ.

៩៦. រាគវសេន ចរណំ ចរិត្តំ, ចរិត្តមេវ ចារិត្តំ, មេថុនន្តិ អធិប្បាយោ, តំ បន ‘‘បរេសំ ទារេសូ’’តិ វុត្តត្តា ‘‘មិច្ឆាចារ’’ន្តិ អាហ.

១០០. បច្ចនីកទិដ្ឋីតិ ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិកាយ (ម. និ. ១.៤៤១; ២.៩៤; វិភ. ៧៩៣) សម្មាទិដ្ឋិយា បដិបក្ខភូតា ទិដ្ឋិ.

១០១. មាតុច្ឆាទិកា ឧបរិ សយមេវ វក្ខតិ. អតិពលវលោភោតិ អតិវិយ ពលវា ពហលកិលេសោ, យេន អកាលេ, អទេសេ ច បវត្តតិ. មិច្ឆាធម្មោតិ មិច្ឆា វិបរីតោ អវិសភាគវត្ថុកោ លោភធម្មោ. តេនាហ ‘‘បុរិសាន’’ន្តិអាទិ.

តស្ស ភាវោតិ យេន មេត្តាករុណាបុព្ពង្គមេន ចិត្តេន បុគ្គលោ ‘‘មត្តេយ្យោ’’តិ វុច្ចតិ, សោ តស្ស យថាវុត្តចិត្តុប្បាទោ, តំសមុដ្ឋានា ច កិរិយា មត្តេយ្យតា. តេនាហ ‘‘មាតរិ សម្មា បដិបត្តិយា ឯតំ នាម’’ន្តិ. យា សម្មា បជ្ជិតព្ពេ សម្មា អប្បដិបត្តិ, សោបិ ទោសោ អគារវកិរិយាទិភាវតោ. វិប្បដិបត្តិយំ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ អាហ ‘‘តស្សា អភាវោ ចេវ តប្បដិបក្ខតា ច អមត្តេយ្យតា’’តិ. កុលេ ជេដ្ឋានន្តិ អត្តនោ កុលេ វុទ្ធានំ មហាបិតុចូឡបិតុជេដ្ឋកភាតិកាទីនំ.

ទសវស្សាយុកសមយវណ្ណនា

១០៣. ‘‘យ’’ន្តិ ឥមិនា សមយោ អាមដ្ឋោ, ភុម្មត្ថេ ចេតំ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘យស្មិំ សមយេ’’តិ. អលំ បតិនោតិ អលំបតេយ្យា. តស្សា បរិយត្តតា ភរិយាភាវេនាតិ អាហ ‘‘ទាតុំ យុត្តា’’តិ. អគ្គរសានីតិ មធុរភាវេន, ភេសជ្ជភាវេន ច អគ្គភូតរសានិ.

ទិប្បិស្សន្តីតិ បដិបក្ខភាវេន សមុជ្ជលិស្សន្តិ. តេនាហ ‘‘កុសលន្តិបិ ន ភវិស្សតី’’តិ. អហោ បុរិសោតិ មាតាទីសុបិ ឦទិសោ, អញ្ញេសំ កេសំ កិំ វិស្សជ្ជេស្សតិ, អហោ តេជវបុរិសោតិ.

គេហេ មាតុគាមំ វិយាតិ អត្តនោ គេហេ ទាសិភរិយាភូតមាតុគាមំ វិយ. មិស្សីភាវន្តិ មាតាទីសុ ភរិយាយ វិយ ចារិត្តសង្ករំ.

ពលវកោបោតិ ហន្តុកាមតាវសេន ឧប្បត្តិយា ពលវកោបោ. អាឃាតេតីតិ អាហនតិ, អត្តនោ កក្ខឡផរុសភាវេន ចិត្តំ វិពាធតីតិ អត្ថោ. និស្សយទហនរសោ ហិ ទោសោ. ព្យាបាទេតីតិ វិនាសេតិ, មនោបទូសនតោ មនស្ស បកោបនតោ. តិព្ពន្តិ តិក្ខំ, សា បនស្ស តិក្ខតា សរីរេ អវហន្តេបិ សិនេហវត្ថុំ លង្ឃិត្វាបិ បវត្តិយា វេទិតព្ពាតិ អាហ ‘‘បិយមានស្សបី’’តិអាទិ.

១០៤. កប្បវិនាសោ កប្បោ ឧត្តរបទលោបេន, អន្តរាវ កប្បោ អន្តរកប្បោ. តណ្ហាទិភេទោ កប្បោ ឯតស្ស អត្ថីតិ កប្បោ, សត្តលោកោតិ អាហ ‘‘អន្តរាវ លោកវិនាសោ’’តិ. ស្វាយំ អន្តរកប្បោ កតិវិធោ, កថញ្ចស្ស សម្ភវោ, កិំ គតិកោតិ អន្តោគធំ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘អន្តរកប្បោ ច នាមា’’តិអាទិ. លោភុស្សទាយាតិ លោភាធិកាយ បជាយ វត្តមានាយ.