១០. សង្គីតិសុត្តវណ្ណនា

២៩៦. ទសសហស្សចក្កវាឡេតិ ពុទ្ធខេត្តភូតេ ទសសហស្សបរិមាណេ ចក្កវាឡេ. តត្ថ ហិ ឥមស្មិំ ចក្កវាឡេ ទេវមនុស្សាយេវ កតាធិការា, ឥតរេសុ ទេវា វិសេសភាគិនោ. តេន វុត្តំ ‘‘ទសសហស្សចក្កវាឡេ ញាណជាលំ បត្ថរិត្វា’’តិ. ញាណជាលបត្ថរណន្តិ ច តេសំ តេសំ សត្តានំ អាសយាទិវិភាវនវសេន ញាណស្ស បវត្តនមេវ. តេនាហ ‘‘លោកំ វោលោកយមានោ’’តិ, សត្តលោកំ ព្យវលោកយមានោ អាសយានុសយចរិតាធិមុត្តិអាទិកេ វិសេសតោ ឱគាហេត្វា បស្សន្តោតិ អត្ថោ. មង្គលំ ភណាបេស្សន្តិ ‘‘តំ តេសំ អាយតិំ វិសេសាធិគមស្ស វិជ្ជាដ្ឋានំ ហុត្វា ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សា’’តិ. តីហិ បិដកេហិ សម្មសិត្វាតិ តិបិដកតោ ឯកកទុកាទិនា សង្គហេតព្ពស្ស សង្គណ្ហនវសេន សម្មសិត្វា វីមំសិត្វា. ញាតុំ ឥច្ឆិតា អត្ថា បញ្ហា, តេ បន ឥមស្មិំ សុត្តេ ឯកកាទិវសេន អាគតា សហស្សំ, ចុទ្ទស ចាតិ អាហ ‘‘ចុទ្ទសបញ្ហាធិកេន បញ្ហសហស្សេន បដិមណ្ឌេត្វា’’តិ. ឯវមិធ សម្បិណ្ឌេត្វា ទស្សិតេ បញ្ហេ បរតោ សុត្តបរិយោសានេ ‘‘ឯកកវសេន ទ្វេ បញ្ហា កថិតា’’តិអាទិនា (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៣៤៩) វិភាគេន បរិគណេត្វា សយមេវ ទស្សេស្សតិ.

ឧព្ភតកនវសន្ធាគារវណ្ណនា

២៩៧. ឧច្ចាធិដ្ឋានតាយ តំ សន្ធាគារំ ភូមិតោ ឧព្ភតំ វិយាតិ ‘‘ឧព្ភតក’’ន្តិ នាមំ លភតិ. តេនាហ ‘‘ឧច្ចត្តា វា ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ. សន្ធាគារសាលាតិ ឯកា មហាសាលា. ឧយ្យោគករណាទីសុ ហិ រាជានោ តត្ថ ឋត្វា ‘‘ឯត្តកា បុរតោ គច្ឆន្តុ, ឯត្តកា បច្ឆា’’តិអាទិនា តត្ថ និសីទិត្វា សន្ធំ ករោន្តិ មរិយាទំ ពន្ធន្តិ, តស្មា តំ ឋានំ ‘‘សន្ធាគារ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឧយ្យោគដ្ឋានតោ ច អាគន្ត្វា យាវ គេហំ គោមយបរិភណ្ឌាទិវសេន បដិជគ្គនំ ករោន្តិ, តាវ ឯកំ ទ្វេ ទិវសេ តេ រាជានោ តត្ថ សន្ថម្ភន្តីតិបិ សន្ធាគារំ, តេសំ រាជូនំ សហ អត្ថានុសាសនអគារន្តិបិ សន្ធាគារន្តិ. យស្មា វា តេ តត្ថ សន្និបតិត្វា ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ កសិតុំ វដ្ដតិ, ឥមស្មិំ កាលេវបិតុ’’ន្តិអាទិនា ឃរាវាសកិច្ចំ សន្ធរន្តិ, តស្មា ឆិទ្ទាវឆិទ្ទំ ឃរាវាសំ តត្ថ សន្ធរន្តីតិបិ សន្ធាគារំ, សា ឯវ សាលាតិ សន្ធាគារសាលា. ទេវតាតិ ឃរទេវតា. និវាសវសេន អនជ្ឈាវុត្ថត្តា ‘‘កេនចិ វា មនុស្សភូតេនា’’តិ វុត្តំ. កម្មករណវសេន បន មនុស្សា តត្ថ និសជ្ជាទីនិ កប្បេសុមេវ. ‘‘សយមេវ បន សត្ថុ ឥធាគមនំ អម្ហាកំ បុញ្ញវសេនេវ, អហោ មយំ បុញ្ញវន្តោ’’តិ ហដ្ឋតុដ្ឋា ឯវំ សម្មា ចិន្តេសុន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘អម្ហេហី’’តិអាទិមាហ.

២៩៨. អដ្ដកាតិ ចិត្តកម្មករណត្ថំ ពទ្ធា មញ្ចកា. មុត្តមត្តាតិ តាវទេវ សន្ធាគារេ នវកម្មស្ស និដ្ឋាបិតភាវមាហ, តេន‘‘អចិរការិត’’ន្តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតិ. អរញ្ញំ អារាមោ អារមិតព្ពដ្ឋានំ ឯតេសន្តិ អរញ្ញារាមា. សន្ថរណំ សន្ថរិ, សព្ពោ សកលោ សន្ថរិ ឯត្ថាតិ សព្ពសន្ថរិ, ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោយំ. តេនាហ ‘‘យថា សព្ពំ សន្ថតំ ហោតិ, ឯវ’’ន្តិ.

២៩៩. សមន្តបាសាទិកោតិ សមន្តតោ សព្ពភាគេន បសាទាវហោ ចាតុរិយសោ. ‘‘អសីតិហត្ថំ ឋានំ គណ្ហាតី’’តិ ឥទំ ពុទ្ធានំ កាយប្បភាយ បកតិយា អសីតិហត្ថេ ឋានេ អភិព្យាបនតោ វុត្តំ. ឥទ្ធានុភាវេន បន អនន្តំ អបរិមាណំ ឋានំ វិជ្ជោតតេវ. នីលបីតលោហិតោទាតមញ្ជដ្ឋបភស្សរវសេន ឆព្ពណ្ណា. សព្ពេ ទិសាភាគាតិ សរីរប្បភាយ ពាហុល្លតោ វុត្តំ.

អព្ភមហិកាទីហិ ឧបក្កិលិដ្ឋំ សុញ្ញំ ន សោភតិ, តារកាចិតំ បន អន្តលិក្ខំ តាសំ បភាហិ សមន្តតោ វិជ្ជោតមានំ វិរោចតីតិ អាហ ‘‘សមុគ្គតតារកំ វិយ គគនតល’’ន្តិ. សព្ពបាលិផុល្លោតិ មូលតោ បដ្ឋាយ យាវ សាខគ្គា ផុល្លោ. ‘‘បដិបាដិយាឋបិតាន’’ន្តិអាទិ បរិកប្បូបមា. តថា ហិ វិយ-សទ្ទគ្គហណំ កតំ. សិរិយា សិរិំ អភិភវមានំ វិយាតិ អត្តនោ សោភាយ តេសំ សោភន្តិ អត្ថោ. ‘‘ភិក្ខូបិ សព្ពេវា’’តិ ឥទំ នេសំ ‘‘អប្បិច្ឆា’’តិអាទិនា វុត្តគុណេសុ លោកិយគុណានំ វសេន យោជេតព្ពំ. ន ហិ តេ សព្ពេវ ទសកថាវត្ថុលាភិនោ. តេន វុត្តំ ‘‘សុត្តន្តំ អាវជ្ជេត្វា…បេ… អរហត្តំ បាបុណិស្សន្តី’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.២៩៦). តស្មា យេ តត្ថ អរិយា, តេ សព្ពេសម្បិ បទានំ វសេន ពោធិតា ហោន្តិ. យេ បន បុថុជ្ជនា, តេ លោកិយគុណទីបកេហិ បទេហីតិ ន តថា ហេដ្ឋា ‘‘អសីតិមហាថេរា’’តិអាទិ វុត្តំ. បុព្ពេ អរហត្តភាគិនោ គហិតា.

រូបកាយស្ស អសីតិអនុព្យញ្ជន-បដិមណ្ឌិត-ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណកាយប្បភាព្យាមប្បភាកេតុមាលាវិចិត្តតាវ (ទី. និ. ២.៣៣; ៣.២០០; ម. និ. ២.៣៨៥) ពុទ្ធវេសោ. ឆព្ពណ្ណា ពុទ្ធរស្មិយោ វិស្សជ្ជេន្តស្ស ភគវតោ កាយស្ស អាលោកិតវិលោកិតាទីសុ បរមុក្កំសគតោ ពុទ្ធាវេណិកោ អច្ចន្តុបសមោ ពុទ្ធវិលាសោ. អស្សន្តិ តស្សំ.

សន្ធាគារានុមោទនបដិសំយុត្តាតិ ‘‘សីតំ ឧណ្ហំ បដិហន្តី’’តិអាទិនា (ចូឡវ. ២៩៥, ៣១៥) នយេន សន្ធាគារគុណូបសញ្ហិតា សន្ធាគារករណបុញ្ញានិសំសភាវិនី. បកិណ្ណកកថាតិ សង្គីតិអនារុឡ្ហា សុណន្តានំ អជ្ឈាសយានុរូបតាយ វិវិធវិបុលហេតូបមាសមាលង្កតា នានានយវិចិត្តា វិត្ថារកថា. តេនាហ ‘‘តទា ហី’’តិអាទិ. អាកាសគង្គំ ឱតារេន្តោ វិយ និរុបក្កិលេសតាយ សុវិសុទ្ធេន, វិបុលោទារតាយ អបរិមេយ្យេន ច អត្ថេន សុណន្តានំ កាយចិត្តបរិឡាហវូបសមនតោ. បថវោជំ អាកឌ្ឍន្តោ វិយ អញ្ញេសំ សុទុក្ករតាយ, មហាសារតាយ វា អត្ថស្ស. មហាជម្ពុំ មត្ថកេ គហេត្វា ចាលេន្តោ វិយ ចាលនបច្ចយដ្ឋានវសេន បុព្ពេនាបរំ អនុសន្ធានតោ. យោជនិយ…បេ… បាយមានោ វិយ ទេសនំ ចតុសច្ចយន្តេ បក្ខិបិត្វា អត្ថវេទធម្មវេទស្សេវ លភាបនេន សាតមធុរធម្មាមតរសូបសំហរណតោ. មធុគណ្ឌន្តិ មធុបដលំ.

៣០០. ‘‘តុណ្ហីភូតំ តុណ្ហីភូត’’ន្តិ ព្យាបនិច្ឆាយំ ឥទំ អាមេឌិតវចនន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘យំ យន្ទិស’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អនុវិលោកេត្វាតិ ឯត្ថ អនុ-សទ្ទោ ‘‘បរី’’តិ ឥមិនា សមានត្ថោ, វិលោកនញ្ចេត្ថ សត្ថុ ចក្ខុទ្វយេនបិ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ ‘‘មំសចក្ខុនា…បេ… តតោ តតោ វិលោកេត្វា’’តិ សង្ខេបតោ វត្វា តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘មំសចក្ខុនា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ហត្ថេន កុច្ឆិតំ កតំ ហត្ថកុក្កុច្ចំ កុកតមេវ កុក្កុច្ចន្តិ កត្វា. ឯវំ បាទកុក្កុច្ចំ ទដ្ឋព្ពំ. និច្ចលា និសីទិំសុ អត្តនោ សុវិនីតភាវេន, ពុទ្ធគារវេន ច. ‘‘អាលោកំ បន វឌ្ឍយិត្វា’’តិអាទិ កទាចិ ភគវា ឯវម្បិ ករោតីតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ. ន ហិ សត្ថុ សាវកានំ វិយ ឯវំ បយោគសម្បាទនីយមេតំ ញាណំ. តិរោហិតវិទូរវត្តនិបិ រូបគតេ មំសចក្ខុនោ បវត្តិយា ឥច្ឆិតត្តា វីមំសិតព្ពំ. អរហត្តុបគំ អរហត្តបទដ្ឋានំ. ចក្ខុតលេសុ និមិត្តំ ឋបេត្វាតិ ភាវនានុយោគសម្បត្តិយា សព្ពេសំ តេសំ ភិក្ខូនំ ចក្ខុតលេសុ លព្ភមានំ សន្តិន្ទ្រិយវិគតថិនមិទ្ធតាការសង្ខាតំ និមិត្តំ អត្តនោ ហទយេ ឋបេត្វា សល្លក្ខេត្វា. កស្មា អាគិលាយតិ កោដិសតសហស្សហត្ថិនាគានំ ពលំ ធារេន្តស្សាតិ ចោទកស្ស អធិប្បាយោ. អាចរិយោ ឯស សង្ខារានំ សភាវោ, យទិទំ អនិច្ចតា. យេ បន អនិច្ចា, តេ ឯកន្តេនេវ ឧទយវយបដិបីឡិតតាយ ទុក្ខា ឯវ, ទុក្ខសភាវេសុ តេសុ សត្ថុ កាយេ ទុក្ខុប្បត្តិយា អយំ បច្ចយោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ភគវតោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. បិដ្ឋិវាតោ ឧប្បជ្ជិ, សោ ច ខោ បុព្ពេ កតកម្មបច្ចយា. ស្វាយមត្ថោ បរមត្ថទីបនិយំ ឧទានដ្ឋកថាយំ អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ភិន្ននិគណ្ឋវត្ថុវណ្ណនា

៣០១. ហេដ្ឋា វុត្តមេវ បាសាទិកសុត្តវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.១៦៤).

៣០២. ស្វាខ្យាតំ ធម្មំ ទេសេតុកាមោតិ ស្វាខ្យាតំ កត្វា ធម្មំ កថេតុកាមោ, សត្ថារា វា ស្វាខ្យាតំ ធម្មំ សយំ ភិក្ខូនំ កថេតុកាមោ. សត្ថារា ទេសិតធម្មមេវ ហិ តតោ តតោ គហេត្វា សាវកា សព្រហ្មចារីនំ កថេន្តិ.

ឯកកវណ្ណនា

៣០៣. សមគ្គេហិ ភាសិតព្ពន្តិ អញ្ញមញ្ញំ សមគ្គេហិ ហុត្វា ភាសិតព្ពំ, សជ្ឈាយិតព្ពញ្ចេវ វណ្ណេតព្ពញ្ចាតិ អត្ថោ. យថា បន សមគ្គេហិ សង្គាយនំ ហោតិ, តម្បិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកវចនេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯកវចនេហីតិ វិរោធាភាវេន សមានវចនេហិ. តេនាហ ‘‘អវិរុទ្ធវចនេហី’’តិអាទិ. សាមគ្គិរសំ ទស្សេតុកាមោតិ យស្មិំ ធម្មេ សង្គាយនេ សាមគ្គិរសានុភវនំ ឥច្ឆិតំ ទេសនាកុសលតាយ, តត្ថ ឯកកទុកតិកាទិវសេន ពហុធា សាមគ្គិរសំ ទស្សេតុកាមោ. សព្ពេ សត្តាតិ អនវសេសា សត្តា, តេ បន ភវភេទតោ សង្ខេបេនេវ ភិន្ទិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘កាមភវាទីសូ’’តិអាទិមាហ. ព្យធិករណានម្បិ ពាហិរត្ថសមាសោ ហោតិ យថា ‘‘ឧរសិលោមោ’’តិ អាហ ‘‘អាហារតោ ឋិតិ ឯតេសន្តិ អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ. តិដ្ឋតិ ឯតេនាតិ ឋិតិ, អាហារោ ឋិតិ ឯតេសន្តិ អាហារដ្ឋិតិកាតិ ឯវំ វា ឯត្ថ សមាសវិគ្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អាហារដ្ឋិតិកាតិ បច្ចយដ្ឋិតិកា, បច្ចយាយត្តវុត្តិកាតិ អត្ថោ. បច្ចយត្ថោ ហេត្ថ អាហារ-សទ្ទោ ‘‘អយំ អាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា កាមច្ឆន្ទស្សឧប្បាទាយា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.១៨៣, ២៣២) វិយ. ឯវញ្ហិ ‘‘សព្ពេ សត្តា’’តិ ឥមិនា អសញ្ញសត្តាបិ បរិគ្គហិតា ហោន្តិ. សា បនាយំ អាហារដ្ឋិតិកតា និប្បរិយាយតោ សង្ខារធម្មោ, ន សត្តធម្មោ. តេនេវាហុ អដ្ឋកថាចរិយា ‘‘សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកាតិ អាគតដ្ឋានេ សង្ខារលោកោ វេទិតព្ពោ’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.១៣៦; បារា. អដ្ឋ. វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា; ឧទា. អដ្ឋ. ៣០; ចូឡនិ. អដ្ឋ. ៦៥; ឧទា. អដ្ឋ. ១៨៦) យទិ ឯវំ ‘‘សព្ពេ សត្តា’’តិ ឥទំ កថន្តិ? បុគ្គលាធិដ្ឋានា ទេសនាតិ នាយំ ទោសោ. យថាហ ភគវា ‘‘ឯកធម្មេ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ សម្មា និព្ពិន្ទមានោ សម្មា វិរជ្ជមានោ សម្មា វិមុច្ចមានោ សម្មា បរិយន្តទស្សាវី សម្មត្តំ អភិសមេច្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ, កតមស្មិំ ឯកធម្មេ? សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ (អ. និ. ១០.២៧) ឯកោ ធម្មោតិ ‘‘សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ យ្វាយំ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ កថាយ សព្ពេសំ សង្ខារានំ បច្ចយាយត្តវុត្តិតាយ អាហារបរិយាយេន សាមញ្ញតោ បច្ចយធម្មោ វុត្តោ, អយំ អាហារោ នាម ឯកោ ធម្មោ. យាថាវតោ ញត្វាតិ យថាសភាវតោ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា. សម្មទក្ខាតោតិ តេនេវ អភិសម្ពុទ្ធាការេន សម្មទេវ ទេសិតោ.

ចោទកោ វុត្តម្បិ អត្ថំ យាថាវតោ អប្បដិបជ្ជមានោ នេយ្យត្ថំ សុត្តបទំ នីតត្ថតោ ទហន្តោ ‘‘សព្ពេ សត្តា’’តិ វចនមត្តេ ឋត្វា ‘‘ននុ ចា’’តិអាទិនា ចោទេតិ. អាចរិយោ អវិបរីតំ តត្ថ យថាធិប្បេតមត្ថំ បវេទេន្តោ ‘‘ន វិរុជ្ឈតី’’តិ វត្វា ‘‘តេសញ្ហិ ឈានំ អាហារោ ហោតី’’តិ អាហ. ឈានន្តិ ឯកវោការភវាវហំ សញ្ញាយ វិរជ្ជនវសេន បវត្តំ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានំ. បាឡិយំ បន ‘‘អនាហារា’’តិ វចនំ អសញ្ញភវេ ចតុន្នំ អាហារានំ អភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បច្ចយាហារស្ស អភាវតោ. ‘‘ឯវំ សន្តេបី’’តិ ឥទំ សាសនេ យេសុ ធម្មេសុ វិសេសតោ អាហារ-សទ្ទោ និរុឡ្ហោ, ‘‘អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ ឯត្ថ យទិ តេ ឯវ គយ្ហន្តិ, អព្យាបិតទោសោ អាបន្នោ. អថ សព្ពោបិ បច្ចយធម្មោ អាហារោតិ អធិប្បេតោ, ឥមាយ អាហារបាឡិយា វិរោធោ អាបន្នោតិ ទស្សេតុំ អារទ្ធំ. ‘‘ន វិរុជ្ឈតី’’តិ យេនាធិប្បាយេន វុត្តំ, តំ វិវរន្តោ ‘‘ឯតស្មិញ្ហិ សុត្តេ’’តិអាទិមាហ. កពឡីការាហារាទីនំ ឱជដ្ឋមករូបាហរណាទិ និប្បរិយាយេន អាហារភាវោ. យថា ហិ កពឡីការាហារោ ឱជដ្ឋមករូបាហរណេន រូបកាយំ ឧបត្ថម្ភេតិ, ឯវំ ផស្សាទយោ ច វេទនាទិអាហរណេន នាមកាយំ ឧបត្ថម្ភេន្តិ, តស្មា សតិបិ ជនកភាវេ ឧបត្ថម្ភកភាវោ ឱជាទីសុ សាតិសយោ លព្ភមានោ មុខ្យោ អាហារដ្ឋោតិ តេ ឯវ និប្បរិយាយេន អាហារលក្ខណា ធម្មា វុត្តា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សង្គីតិសុត្តេ. បរិយាយេន បច្ចយោ អាហារោតិ វុត្តោ សព្ពោ បច្ចយោ ធម្មោ អត្តនោ ផលំ អាហរតីតិ ឥមំ បរិយាយំ លភតីតិ. តេនាហ ‘‘សព្ពធម្មានញ្ហី’’តិអាទិ. តត្ថ សព្ពធម្មានន្តិ សព្ពេសំ សង្ខតធម្មានំ. ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ សុត្តេន (អ. និ. ១០.៦១) សមត្ថេតុំ ‘‘តេនេវាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. អយន្តិ បច្ចយាហារោ.

និប្បរិយាយាហារោបិ គហិតោវ ហោតិ, យាវតា សោបិ បច្ចយភាវេនេវ ជនកោ, ឧបត្ថម្ភកោ ច ហុត្វា តំ តំ ផលំ អាហរតីតិ វត្តព្ពតំ លភតីតិ. តត្ថាតិ បរិយាយាហារោ, និប្បរិយាយាហារោតិ ទ្វីសុ អាហារេសុ. អសញ្ញភវេ យទិបិ និប្បរិយាយាហារោ ន លព្ភតិ, បច្ចយាហារោ បន លព្ភតិ បរិយាយាហារលក្ខណោ. ឥទានិ ឥមមេវត្ថំ វិត្ថារេន ទស្សេតុំ ‘‘អនុប្បន្នេ ហិ ពុទ្ធេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧប្បន្នេ ពុទ្ធេ តិត្ថករមតនិស្សិតានំ ឈានភាវនាយ អសិជ្ឈនតោ ‘‘អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ’’តិ វុត្តំ. សាសនិកា តាទិសំ ឈានំ ន និព្ពត្តេន្តីតិ ‘‘តិត្ថាយតនេ បព្ពជិតា’’តិ វុត្តំ. តិត្ថិយា ហិ ឧបត្តិវិសេសេ វិមុត្តិសញ្ញិនោ, អញ្ញាវិរាគាវិរាគេសុ អាទីនវានិសំសទស្សិនោ វា ហុត្វា អសញ្ញសមាបត្តិំ និព្ពត្តេត្វា អក្ខណភូមិយំ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន សាសនិកា. វាយោកសិណេ បរិកម្មំ កត្វាតិ វាយោកសិណេ បឋមាទីនិ តីណិ ឈានានិ និព្ពត្តេត្វា តតិយជ្ឈានេ ចិណ្ណវសី ហុត្វា តតោ វុដ្ឋាយ ចតុត្ថជ្ឈានាធិគមាយ បរិកម្មំ កត្វា. តេនាហ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា’’តិ. កស្មា បនេត្ថ វាយោកសិណេយេវ បរិកម្មំ វុត្តន្តិ? យទេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ព្រហ្មជាលដីកាយំ (ទី. និ. ដី. ១.៤១) វិត្ថារិតមេវ. ធីតិ ជិគុច្ឆនត្ថេ និបាតោ, តស្មា ធី ចិត្តន្តិ ចិត្តំ ជិគុច្ឆាមីតិ អត្ថោ. ធិព្ពតេតំ ចិត្តន្តិ ឯតំ មម ចិត្តំ ជិគុច្ឆិតំ វត ហោតុ. វតាតិ សម្ភាវនេ, តេន ជិគុច្ឆំ សម្ភាវេន្តោ វទតិ. នាមាតិ ច សម្ភាវនេ ឯវ, តេន ចិត្តស្ស អភាវំ សម្ភាវេតិ. ចិត្តស្ស ភាវាភាវេសុ អាទីនវានិសំសេ ទស្សេតុំ ‘‘ចិត្តញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ខន្តិំ រុចិំ ឧប្បាទេត្វាតិ ‘‘ចិត្តស្ស អភាវោ ឯវ សាធុ សុដ្ឋូ’’តិ ឥមំ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិំ, តត្ថ ច អភិរុចិំ ឧប្បាទេត្វា.

តថា ភាវិតស្ស ឈានស្ស ឋិតិភាគិយភាវប្បត្តិយា អបរិហីនជ្ឈានស្ស តិត្ថាយតនេ បព្ពជិតស្សេវ តថា ឈានភាវនា ហោតីតិ អាហ ‘‘មនុស្សលោកេ’’តិ. បណិហិតោ អហោសីតិ មរណស្ស អាសន្នកាលេ ឋបិតោ អហោសិ. យទិ ឋានាទិនា អាការេន និព្ពត្តេយ្យ, កម្មពលេន យាវ ភេទា តេនេវាការេន តិដ្ឋេយ្យ វាតិ អាហ ‘‘សោ តេន ឥរិយាបថេនា’’តិអាទិ.

ឯវ រូបានម្បីតិ ឯវំ អចេតនានម្បិ. បិ-សទ្ទេន បគេវ សចេតនានន្តិ ទស្សេតិ. កថំ បន អចេតនានំ នេសំ បច្ចយាហារស្ស ឧបកប្បនន្តិ ចោទនំ សន្ធាយ តត្ថ និទស្សនំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា’’តិអាទិមាហ.

យេ ឧដ្ឋានវីរិយេនេវ ទិវសំ វីតិនាមេត្វា តស្ស និស្សន្ទផលមត្តំ កិញ្ចិទេវ លភិត្វា ជីវិកំ កប្បេន្តិ, តេ ឧដ្ឋានផលូបជីវិនោ. យេ បន អត្តនោ បុញ្ញផលមេវ ឧបជីវេន្តិ, តេ បុញ្ញផលូបជីវិនោ. នេរយិកានំ បន នេវ ឧដ្ឋានវីរិយវសេន ជីវិកាកប្បនំ, បុញ្ញផលស្ស បន លេសោបិ នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘យេ បន តេ នេរយិកា…បេ… ន បុញ្ញផលូបជីវីតិ វុត្តា’’តិ. បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស អាហរណេន មនោសញ្ចេតនាហារោតិ វុត្តា, ន យស្ស កស្សចិ ផលស្សាតិ អធិប្បាយេន ‘‘កិំ បញ្ច អាហារា អត្ថី’’តិ ចោទេតិ. អាចរិយោ និប្បរិយាយាហារេ អធិប្បេតេ សិយា តវ ចោទនាយាវសរោ, សា បន ឯត្ថ អនវសរាតិ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ច ន បញ្ចាតិ ឥទំ ន វត្តព្ព’’ន្តិ វត្វា បរិយាយាហារស្សេវ បនេត្ថ អធិប្បេតភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ននុ បច្ចយោ អាហារោតិ វុត្តមេត’’ន្តិ អាហ. តស្មាតិ យស្ស កស្សចិ បច្ចយស្ស ‘‘អាហារោ’’តិ ឥច្ឆិតត្តា. ឥទានិ វុត្តមេវត្ថំ បាឡិយា សមត្ថេន្តោ ‘‘យំ សន្ធាយា’’តិអាទិមាហ.

មុខ្យាហារវសេនបិ នេរយិកានំ អាហារដ្ឋិតិកតំ ទស្សេតុំ ‘‘កពឡីការំ អាហារំ…បេ… សាធេតី’’តិ វុត្តំ. យទិ ឯវំ នេរយិកា សុខបដិសំវេទិនោបិ ហោន្តីតិ? នោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ខេឡោបិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តយោតិ តយោ អរូបាហារា កពឡីការាហារស្ស អភាវតោ. អវសេសានន្តិ អសញ្ញសត្តេហិ អវសេសានំ. កាមភវាទីសុ និព្ពត្តសត្តានំ បច្ចយាហារោ ហិ សព្ពេសំ សាធារណោតិ. ឯតំ បញ្ហន្តិ ‘‘កតមោ ឯកោ ធម្មោ’’តិ ឯវំ ចោទិតមេតំ បញ្ហំ. កថេត្វាតិ វិស្សជ្ជេត្វា.

‘‘តត្ថ តត្ថ…បេ… ទុក្ខំ ហោតី’’តិ ឯតេន យថា ឥធ បឋមស្ស បញ្ហស្ស និយ្យាតនំ, ទុតិយស្ស ឧទ្ធរណំ ន កតំ, ឯវំ ឥមិនា ឯវ អធិប្បាយេន ឥតោ បរេសុ ទុកតិកាទិបញ្ហេសុ តត្ថ តត្ថ អាទិបរិយោសានេសុ ឯវ ឧទ្ធរណនិយ្យាតនានិ កត្វា សេសេសុ ន កតន្តិ ទស្សេតិ. បដិច្ច ឯតស្មា ផលំ ឯតីតិ បច្ចយោ, ការណំ, តទេវ អត្តនោ ផលំ សង្ខរោតីតិ សង្ខារោតិ អាហ ‘‘ឥមស្មិម្បិ…បេ… សង្ខារោតិ វុត្តោ’’តិ. អាហារបច្ចយោតិ អាហរណដ្ឋវិសិដ្ឋោ បច្ចយោ. អាហរណញ្ចេត្ថ ឧប្បាទកត្តប្បធានំ, សង្ខរណំ ឧបត្ថម្ភកត្តប្បធានន្តិ អយមេតេសំ វិសេសោ. តេនាហ ‘‘អយមេត្ថ ហេដ្ឋិមតោ វិសេសោ’’តិ. និប្បរិយាយាហារេ គហិតេ ‘‘សព្ពេ សត្តា’’តិ វុត្តេបិ អសញ្ញសត្តា ន គហិតា ឯវ ភវិស្សន្តីតិ បទេសវិសយោ សព្ព-សទ្ទោ ហោតិ យថា ‘‘សព្ពេ តសន្តិទណ្ឌស្សា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៣០). ន ហេត្ថ ខីណាសវាទីនំ គហណំ ហោតិ. បាកដោ ភវេយ្យ វិសេសសាមញ្ញស្ស វិសយត្តា បញ្ហានំ. នោ ច គណ្ហិំសុ អដ្ឋកថាចរិយា. ធម្មោ នាម នត្ថិ សង្ខតោតិ អធិប្បាយោ. ឥធ ទុតិយបញ្ហេ ‘‘សង្ខារោ’’តិ បច្ចយោ ឯវ កថិតោតិ សម្ពន្ធោ.

យទា សម្មាសម្ពោធិសមធិគតោ, តទា ឯវ សព្ពញេយ្យំ សច្ឆិកតំ ជាតន្តិ អាហ ‘‘មហាពោធិមណ្ឌេ និសីទិត្វា’’តិ. សយន្តិ សាមំយេវ. អទ្ធនិយន្តិ អទ្ធានក្ខមំ ចិរកាលាវដ្ឋាយិ បារម្បរិយវសេន. តេនាហ ‘‘ឯកេន ហី’’តិអាទិ. បរម្បរកថានិយមេនាតិ បរម្បរកថាកថននិយមេន, និយមិតត្ថព្យញ្ជនានុបុព្ពិយា កថាយាតិ អត្ថោ. ឯកកវសេនាតិ ឯកំ ឯកំ បរិមាណំ ឯតស្សាតិ ឯកកោ, បញ្ហោ. តស្ស ឯកកស្ស វសេន. ឯកកំ និដ្ឋិតំ វិស្សជ្ជនន្តិ អធិប្បាយោតិ.

ឯកកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុកវណ្ណនា

៣០៤. ចត្តារោ ខន្ធាតិ តេសំ តាវ នាមនដ្ឋេន នាមភាវំ បឋមំ វត្វា បច្ឆា និព្ពានស្ស វត្តុកាមោ អាហ. តស្សាបិ ហិ តថា នាមភាវំ បរតោ វក្ខតិ. ‘‘នាមំ ករោតិ នាមយតី’’តិ ឯត្ថ យំ នាមករណំ, តំ នាមន្តិ អាហ ‘‘នាមនដ្ឋេនាតិ នាមករណដ្ឋេនា’’តិ, អត្តនោវាតិ អធិប្បាយោ. ឯវញ្ហិ សាតិសយមិទំ តេសំ នាមករណំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘អត្តនោ នាមំ ករោន្តាវ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិអាទិ. ឥទានិ តមត្ថំ ព្យតិរេកមុខេន វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. យស្ស នាមស្ស ករណេនេវ តេ ‘‘នាម’’ន្តិ វុច្ចន្តិ, តំ សាមញ្ញនាមំ, កិត្តិមនាមំ, គុណនាមំ វា ន ហោតិ, អថ ខោ ឱបបាតិកនាមន្តិ បុរិមានិ តីណិ នាមានិ ឧទាហរណវសេន ទស្សេត្វា ‘‘ន ឯវំ វេទនាទីន’’ន្តិ តេ បដិក្ខិបិត្វា ឥតរនាមមេវ នាមករណដ្ឋេន នាមន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘វេទនាទយោ ហី’’តិអាទិមាហ. ‘‘មហាបថវិអាទយោ’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ បថវិអាបាទយោ ឥធ នាមន្តិ អនធិប្បេតា, រូបន្តិ បន អធិប្បេតាតិ? សច្ចមេតំ, ផស្សវេទនាទីនំ វិយ បន បថវិអាទីនំ ឱបបាតិកនាមតាសាមញ្ញេន ‘‘បថវិអាទយោ វិយា’’តិ និទស្សនំ កតំ, ន អរូបធម្មា វិយ រូបធម្មានំ នាមសភាវត្តា. ផស្សវេទនាទីនញ្ហិ អរូបធម្មានំ សព្ពទាបិ ផស្សាទិនាមកត្តា, បថវិអាទីនំ កេសកុម្ភាទិនាមន្តរាបត្តិ វិយ នាមន្តរានាបជ្ជនតោ ច សទា អត្តនាវ កតនាមតាយ ចតុក្ខន្ធនិព្ពានានិ នាមករណដ្ឋេន នាមំ. អថ វា អធិវចនសម្ផស្សោ វិយ អធិវចននាមមន្តរេន យេ អនុបចិតសម្ភារានំ គហណំ ន គច្ឆន្តិ, តេ នាមាយត្តគ្គហណា នាមំ. រូបំ បន វិនាបិ នាមសាធនំ អត្តនោ រុប្បនសភាវេន គហណំ ឧបយាតីតិ រូបំ. តេនាហ ‘‘តេសុ ឧប្បន្នេសូ’’តិអាទិ. ឥធាបិ ‘‘យថាបថវិយា’’តិអាទីសុ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ និទស្សនវសេន អាគតត្តា. ‘‘អតីតេបី’’តិអាទិនា វេទនាទីសុ នាមសញ្ញា និរុឡ្ហា, អនាទិកាលិកា ចាតិ ទស្សេតិ.

ឥតិ អតីតាទិវិភាគវន្តានម្បិ វេទនាទីនំ នាមករណដ្ឋេន នាមភាវោ ឯកន្តិកោ, តព្ពិភាគរហិតេ បន ឯកសភាវេ និច្ចេ និព្ពានេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘និព្ពានំ បន…បេ… នាមនដ្ឋេន នាម’’ន្តិ អាហ. នាមនដ្ឋេនាតិ នាមករណដ្ឋេន. នមន្តីតិ ឯកន្តតោ សារម្មណត្តា តន្និន្នា ហោន្តិ, តេហិ វិនា នប្បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. សព្ពន្តិ ខន្ធចតុក្កំ, និព្ពានញ្ច. យស្មិំ អារម្មណេយេវ វេទនាក្ខន្ធោ បវត្តតិ, តំសម្បយុត្តតាយ សញ្ញាក្ខន្ធាទយោបិ តត្ថ បវត្តន្តីតិ សោ នេ តត្ថ នាមេន្តោ វិយ ហោតិ វិនា អប្បវត្តនតោ. ឯស នយោ សញ្ញាក្ខន្ធាទីសុបីតិ វុត្តំ ‘‘អារម្មណេ អញ្ញមញ្ញំ នាមេន្តី’’តិ. អនវជ្ជធម្មេ មគ្គផលាទិកេ. កាមំ កេសុចិ រូបធម្មេសុបិ អារម្មណាធិបតិភាវោ លព្ភតេវ, និព្ពានេ បនេស សាតិសយោ តស្ស អច្ចន្តសន្តបណីតតាកប្បភាវតោតិ តទេវ អារម្មណាធិបតិបច្ចយតាយ ‘‘អត្តនិ នាមេតី’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ អរិយា សកលម្បិ ទិវសភាគំ តំ អារព្ភ វីតិនាមេន្តាបិ តិត្តិំ ន គច្ឆន្តិ.

‘‘រុប្បនដ្ឋេនា’’តិ ឯតេន រុប្បតីតិ រូបន្តិ ទស្សេតិ. តត្ថ សីតាទិវិរោធិបច្ចយសន្និបាតេ វិសទិសុប្បត្តិ រុប្បនំ. ននុ ច អរូបធម្មានម្បិ វិរោធិបច្ចយសមាគមេ វិសទិសុប្បត្តិ លព្ភតីតិ? សច្ចំ លព្ភតិ, ន បន វិភូតតរំ. វិភូតតរញ្ហេត្ថ រុប្បនំ អធិប្បេតំ សីតាទិគ្គហណតោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘រុប្បតីតិ ខោ ភិក្ខវេ តស្មា ‘រូប’ន្តិ វុច្ចតិ. កេន រុប្បតិ? សីតេនបិ រុប្បតិ, ឧណ្ហេនបិ រុប្បតី’’តិអាទិ (សំ. និ. ៣.៧៩). យទិ ឯវំ កថំ ព្រហ្មលោកេ រូបសមញ្ញាតិ? តត្ថាបិ តំសភាវានតិវត្តនតោ ហោតិយេវ រូបសមញ្ញា. អនុគ្គាហកបច្ចយវសេន វា វិសទិសបច្ចយសន្និបាតេតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. ‘‘យោ អត្តនោ សន្តានេ វិជ្ជមានស្សយេវ វិសទិសុប្បត្តិហេតុភាវោ, តំ រុប្បន’’ន្តិ អញ្ញេ. ឥមស្មិំ បក្ខេ រូបយតិ វិការមាបាទេតីតិ រូបំ. ‘‘សង្ឃដ្ដនេន វិការាបត្តិយំ រុប្បន-សទ្ទោ និរុឡ្ហោ’’តិ កេចិ. ឯតស្មិំ បក្ខេ អរូបធម្មេសុ រូបសមញ្ញាយ បសង្គោ ឯវ នត្ថិ សង្ឃដ្ដនាភាវតោ. ‘‘បដិឃតោ រុប្បន’’ន្តិ អបរេ. ‘‘តស្សាតិ រូបស្សា’’តិ វទន្តិ, នាមរូបស្សាតិ បន យុត្តំ. យថា ហិ រូបស្ស, ឯវំ នាមស្សាបិ វេទនាក្ខន្ធាទិវសេន, មទនិម្មទនាទិវសេន ច វិត្ថារកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៤៥៦) វុត្តា ឯវាតិ. ឥតិ អយំ ទុកោ កុសលត្តិកេន សង្គហិតេ សភាវធម្មេ បរិគ្គហេត្វា បវត្តោតិ.

អវិជ្ជាតិ អវិន្ទិយំ ‘‘អត្តា, ជីវោ, ឥត្ថី, បុរិសោ’’តិ ឯវមាទិកំ វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា. វិន្ទិយំ ‘‘ទុក្ខំ, សមុទយោ’’តិ ឯវមាទិកំ ន វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា. សព្ពម្បិ ធម្មជាតំ អវិទិតករណដ្ឋេន អវិជ្ជា. អន្តរហិតេ សំសារេ សត្តេ ជវាបេតីតិ អវិជ្ជា. អត្ថតោ បន សា ទុក្ខាទីនំ ចតុន្នំ សច្ចានំ សភាវច្ឆាទកោ សម្មោហោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ទុក្ខាទីសុ អញ្ញាណ’’ន្តិ. ភវបត្ថនា នាម កាមភវាទីនំ បត្ថនាវសេន បវត្តតណ្ហា. តេនាហ ‘‘យោ ភវេសុ ភវច្ឆន្ទោ’’តិអាទិ. ឥតិ ‘‘អយំ ទុកោ វដ្ដមូលសមុទាចារទស្សនត្ថំ គហិតោ.

ភវទិដ្ឋីតិ ខន្ធបញ្ចកំ ‘‘អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ គាហេត្វា តំ ‘‘ភវិស្សតី’’តិ គណ្ហនវសេន និវិដ្ឋា សស្សតទិដ្ឋីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ភវោ វុច្ចតី’’តិអាទិ. ភវិស្សតីតិ ភវោ, តិដ្ឋតិ សព្ពកាលំ អត្ថីតិ អត្ថោ. សស្សតន្តិ សស្សតភាវោ. វិភវទិដ្ឋីតិ ខន្ធបញ្ចកមេវ ‘‘អត្តា’’តិ ច ‘‘លោកោ’’តិ ច គហេត្វា តំ ‘‘ន ភវិស្សតី’’តិ គណ្ហនវសេន និវិដ្ឋា ឧច្ឆេទទិដ្ឋីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘វិភវោ វុច្ចតី’’តិអាទិ. វិភវិស្សតិ វិនស្សតិ ឧច្ឆិជ្ជតីតិ វិភវោ, ឧច្ឆេទោ.

យំ ន ហិរីយតីតិ យេន ធម្មេន តំសម្បយុត្តធម្មសមូហោ, បុគ្គលោ វា ន ហិរីយតិ ន លជ្ជតិ, លិង្គវិបល្លាសំ វា កត្វា យោ ធម្មោតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ហិរីយិតព្ពេនាតិ ឧបយោគត្ថេ ករណវចនំ, ហិរីយិតព្ពយុត្តកំ កាយទុច្ចរិតាទិធម្មំ ន ជិគុច្ឆតីតិ អត្ថោ. និល្លជ្ជតាតិ បាបស្ស អជិគុច្ឆនា. យំ ន ឱត្តប្បតីតិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឱត្តប្បិតព្ពេនាតិ បន ហេតុអត្ថេ ករណវចនំ, ឱត្តប្បិតព្ពយុត្តកេន ឱត្តប្បស្ស ហេតុភូតេន កាយទុច្ចរិតាទិនាតិ អត្ថោ. ហិរីយិតព្ពេនាតិ ឯត្ថាបិ វា ឯវមេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អភាយនកអាការោតិ បាបតោ អនុត្តាសនាការោ.

‘‘យំ ហិរីយតី’’តិអាទីសុ អនន្តរទុកេ វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. និយកជ្ឈត្តំ ជាតិអាទិសមុដ្ឋានំ ឯតិស្សាតិ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា. និយកជ្ឈត្តតោ ពហិភាវតោ ពហិទ្ធា បរសន្តានេ សមុដ្ឋានំ ឯតិស្សាតិ ពហិទ្ធា សមុដ្ឋានា. អត្តា ឯវ អធិបតិ អត្តាធិបតិ, អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានត្តា ឯវ អត្តាធិបតិតោ អាគមនតោ អត្តាធិបតេយ្យា. លោកាធិបតេយ្យន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. លជ្ជាសភាវសណ្ឋិតាតិ បាបតោ ជិគុច្ឆនរូបេន អវដ្ឋិតា. ភយសភាវសណ្ឋិតន្តិ តតោ ឧត្តាសនរូបេន អវដ្ឋិតំ. អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានាទិតា ច ហិរោត្តប្បានំ តត្ថ តត្ថ បាកដភាវេន វុត្តា, ន បន តេសំ កទាចិបិ អញ្ញមញ្ញវិប្បយោគតោ. ន ហិ លជ្ជនំ និព្ភយំ, បាបភយំ វា អលជ្ជនំ អត្ថីតិ.

ទុក្ខន្តិ កិច្ឆំ, អនិដ្ឋន្តិ វា អត្ថោ. វិប្បដិកូលគាហិម្ហីតិ ធម្មានុធម្មបដិបត្តិយា វិលោមគាហកេ. តស្សា ឯវ វិបច្ចនីកំ ទុប្បដិបត្តិ សាតំ ឥដ្ឋំ ឯតស្សាតិ វិបច្ចនីកសាតោ, តស្មិំ វិបច្ចនីកសាតេ. ឯវំភូតោ ច ឱវាទភូតេ សាសនក្កមេ ឱវាទកេ ច អាទរភាវរហិតោ ហោតីតិ អាហ ‘‘អនាទរេ’’តិ. តស្ស កម្មន្តិ តស្ស ទុព្ពចស្ស បុគ្គលស្ស អនាទរិយវសេន បវត្តចេតនា ទោវចស្សំ. តស្ស ភាវោតិ តស្ស យថាវុត្តស្ស ទោវចស្សស្ស អត្ថិភាវោ ទោវចស្សតា, អត្ថតោ ទោវចស្សមេវ. តេនេវាហ ‘‘សា អត្ថតោ សង្ខារក្ខន្ធោ ហោតី’’តិ. ចេតនាប្បធានតាយ ហិ សង្ខារក្ខន្ធស្ស ឯវំ វុត្តំ. ឯតេនាការេនាតិ អប្បទក្ខិណគ្គាហិតាការេន. អស្សទ្ធិយទុស្សីល្យាទិបាបធម្មយោគតោ បុគ្គលា បាបា នាម ហោន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យេ តេ បុគ្គលា អស្សទ្ធា’’តិអាទិ វុត្តំ. យាយ ចេតនាយ បុគ្គលោ បាបសម្បវង្កោ នាម ហោតិ, សា ចេតនា បាបមិត្តតា, ចត្តារោបិ វា អរូបិនោ ខន្ធា តទាការប្បវត្តា បាបមិត្តតាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សាបិ អត្ថតោ ទោវចស្សតា វិយ ទដ្ឋព្ពា’’តិ អាហ.

‘‘សុខំ វចោ ឯតស្មិំ បទក្ខិណគ្គាហិម្ហិ អនុលោមសាតេ សាទរេ បុគ្គលេតិ សុព្ពចោតិអាទិនា, ‘‘កល្យាណា សទ្ធាទយោ បុគ្គលា ឯតស្ស មិត្តាតិ កល្យាណមិត្តោ’’តិអាទិនា ច អនន្តរទុកស្ស អត្ថោ ឥច្ឆិតោតិ អាហ សោវចស្សតា…បេ… វុត្តបដិបក្ខនយេន វេទិតព្ពា’’តិ. ឧភោតិ សោវចស្សតា, កល្យាណមិត្តតា ច. តេសំ ខន្ធានំ បវត្តិអាការវិសេសា ‘‘សោវចស្សតា, កល្យាណមិត្តតា’’តិ ច វុច្ចន្តិ, តេ លោកិយាបិ ហោន្តិ លោកុត្តរាបីតិ អាហ ‘‘លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា កថិតា’’តិ.

វត្ថុភេទាទិនា អនេកភេទភិន្នា តំតំជាតិវសេន ឯកជ្ឈំ កត្វា រាសិតោ គយ្ហមានា អាបត្តិយោវ អាបត្តិក្ខន្ធា. តា បន អន្តរាបត្តីនំ អគ្គហណេ បញ្ចបិ អាបត្តិក្ខន្ធា អាបត្តិយោ, តាសំ បន គហណេ សត្តបិ អាបត្តិក្ខន្ធា អាបត្តិយោ. ‘‘ឥមា អាបត្តិយោ, ឯត្តកា អាបត្តិយោ, ឯវញ្ច តេសំ អាបជ្ជនំ ហោតី’’តិ ជាននបញ្ញា អាបត្តិកុសលតាតិ អាហ ‘‘យា តាស’’ន្តិអាទិ. តាសំ អាបត្តីនន្តិ តាសុ អាបត្តីសុ. តត្ថ យំ សម្ភិន្នវត្ថុកាសុ វិយ ឋិតាសុ, ទុវិញ្ញេយ្យវិភាគាសុ ច អាបត្តីសុ អសង្ករតោ វវត្ថាន, អយំ វិសេសតោ អាបត្តិកុសលតាតិ ទស្សេតុំ ទុតិយំ អាបត្តិគ្គហណំ កតំ. សហ កម្មវាចាយាតិ កម្មវាចាយ សហេវ. អាបត្តិតោ វុដ្ឋាបនបយោគតាយ កម្មភូតា វាចា កម្មវាចា, តថាភូតា អនុសាវនវាចា ចេវ ‘‘បស្សិស្សាមី’’តិ ឯវំ បវត្តវាចា ច. តាយ កម្មវាចាយ សទ្ធិំ សមកាលមេវ ‘‘ឥមាយ កម្មវាចាយ ឥតោ អាបត្តិតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ, ហោន្តញ្ច បឋមេ វា តតិយេ វា អនុសាវនេយ្យការប្បត្តេ, ‘សំវរិស្សាមី’តិ វា បទេ បរិយោសិតេ ហោតី’’តិ ឯវំ តំ តំ អាបត្តីហិ វុដ្ឋានបរិច្ឆេទបរិជាននបញ្ញា អាបត្តិវុដ្ឋានកុសលតា. វុដ្ឋានន្តិ ច យថាបន្នាយ អាបត្តិយា យថា តថា អនន្តរាយតាបាទនំ, ឯវំ វុដ្ឋានគ្គហណេនេវ ទេសនាយបិ សង្គហោ សិទ្ធោ ហោតិ.

‘‘ឥតោ បុព្ពេ បរិកម្មំ បវត្តំ, ឥតោ បរំ ភវង្គ មជ្ឈេ សមាបត្តី’’តិ ឯវំ សមាបត្តីនំ អប្បនាបរិច្ឆេទជាននបញ្ញា សមាបត្តិកុសលតា. វុដ្ឋានេ កុសលភាវោ វុដ្ឋានកុសលតា, បគេវ វុដ្ឋាន បរិច្ឆេទករំ ញាណំ. តេនាហ ‘‘យថាបរិច្ឆិន្នសមយវសេនេវា’’តិអាទិ. វុដ្ឋានសមត្ថាតិ វុដ្ឋាបនេ សមត្ថា.

‘‘ធាតុកុសលតា’’តិ ឯត្ថ បថវីធាតុអាទយោ, សុខធាតុអាទយោ, កាមធាតុអាទយោ ច ធាតុយោ ឯតាស្វេវ អន្តោគធាតិ ឯតាសុ កោសល្លេ ទស្សិតេ តាសុបិ កោសល្លំ ទស្សិតមេវ ហោតីតិ ‘‘អដ្ឋារស ធាតុយោ ចក្ខុធាតុ…បេ… មនោវិញ្ញាណធាតូ’’តិ វត្វា ‘‘អដ្ឋារសន្នំ ធាតូនំ សភាវបរិច្ឆេទកា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ សភាវបរិច្ឆេទកាតិ យថាភូតសភាវាវពោធិនី. ‘‘សវនបញ្ញា ធារណបញ្ញា’’តិអាទិនា បច្ចេកំ បញ្ញា-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. ធាតូនំ សវនធារណបញ្ញា សុតមយា, ឥតរា ភាវនាមយា. តត្ថាបិ សម្មសនបញ្ញា លោកិយា. វិបស្សនា បញ្ញា ហិ សា, ឥតរា លោកុត្តរា. លក្ខណាទិវសេន, អនិច្ចាទិវសេន ច មនសិករណំ មនសិការោ, តត្ថ កោសល្លំ មនសិការកុសលតា. តំ បន អាទិមជ្ឈបរិយោសានវសេន តិធា ភិន្ទិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘សម្មសនបដិវេធបច្ចវេក្ខណបញ្ញា’’តិ អាហ. សម្មសនបញ្ញា ហិ តស្សា អាទិ, បដិវេធបញ្ញា មជ្ឈេ, បច្ចវេក្ខណបញ្ញា បរិយោសានំ.

អាយតនានំ គន្ថតោ ច អត្ថតោ ច ឧគ្គណ្ហនវសេន តេសំ ធាតុលក្ខណាទិវិភាគស្ស ជាននបញ្ញា ឧគ្គហជាននបញ្ញា. សម្មសនបដិវេធបច្ចវេក្ខណវិធិនោ ជាននបញ្ញា មនសិការជាននបញ្ញា. យស្មា អាយតនានិបិ អត្ថតោ ធាតុយោវ មនសិការោ ច ឧគ្គណ្ហនាទិវសេន តេសមេវ មនសិការវិធិ, តស្មា ធាតុកុសលតាទិកា តិស្សោបិ កុសលតា ឯកទេសេ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. សវនំ វិយ ឧគ្គណ្ហនបច្ចវេក្ខណានិបិ បរិត្តញាណកត្តុកានីតិ អាហ ‘‘សវន ឧគ្គហណបច្ចវេក្ខណា លោកិយា’’តិ. អរិយមគ្គក្ខណេ សម្មសនមនសិការានំ និប្ផត្តិ បរិនិដ្ឋានន្តិ តេសំ លោកុត្តរតាបរិយាយោបិ លព្ភតីតិ វុត្តំ ‘‘សម្មសនមនសិការា លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា’’តិ. បច្ចយធម្មានំ ហេតុអាទីនំ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នានំ ហេតុបច្ចយាទិភាវេន បច្ចយភាវោ បច្ចយាការោ, សោ បន អវិជ្ជាទីនំ ទ្វាទសន្នំ បដិច្ចសមុប្បាទង្គានំ វសេន ទ្វាទសវិធោតិ អាហ ‘‘ទ្វាទសន្នំ បច្ចយាការាន’’ន្តិ. ឧគ្គហាទិវសេនាតិ ឧគ្គហមនសិការសវនសម្មសនបដិវេធបច្ចវេក្ខណវសេន.

ឋានញ្ចេវ តិដ្ឋតិ ផលំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ការណញ្ច ហេតុបច្ចយភាវេន ករណតោ និប្ផាទនតោ. តេសំ សោតវិញ្ញាណាទីនំ. ឯតស្មិំ ទុកេ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. យេ ធម្មា យស្ស ធម្មស្ស ការណភាវតោ ឋានំ, តេវ ធម្មា តំវិធុរស្ស ធម្មស្ស អការណភាវតោ អដ្ឋានន្តិ បឋមនយេ ផលភេទេន តស្សេវ ធម្មស្ស ឋានាដ្ឋានតា ទីបិតា; ទុតិយនយេ បន អភិន្នេបិ ផលេ បច្ចយធម្មភេទេន តេសំ ឋានាដ្ឋានតា ទីបិតាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. ន ហិ កទាចិ អរិយា ទិដ្ឋិសម្បទា និច្ចគ្គាហស្ស ការណំ ហោតិ, អកិរិយតា បន សិយា តស្ស ការណន្តិ.

ឧជុនោ ភាវោ អជ្ជវំ, អជិម្ហតា អកុដិលតា អវង្កតាតិ អត្ថោតិ តមត្ថំ អនជ្ជវបដិក្ខេបមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘គោមុត្តវង្កតា’’តិអាទិ វុត្តំ. ស្វាយំ អនជ្ជវោ ភិក្ខូនំ យេភុយ្យេន អនេសនាយ, អគោចរចារិតាយ ច ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯកច្ចោ ហិ…បេ… ចរតី’’តិ. អយំ គោមុត្តវង្កតា នាម អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា បដិបត្តិយា វង្កភាវតោ. បុរិមសទិសោតិ បឋមំ វុត្តភិក្ខុសទិសោ. ចន្ទវង្កតា នាម បដិបត្តិយា មជ្ឈដ្ឋានេ វង្កភាវាបត្តិតោ. នង្គលកោដិវង្កតា នាម បរិយោសានេ វង្កភាវាបត្តិតោ. ឥទំ អជ្ជវំ នាម សព្ពត្ថកមេវ ឧជុភាវសិទ្ធិតោ. អជ្ជវតាតិ អាការនិទ្ទេសោ, យេនាការេនស្ស អជ្ជវោ បវត្តតិ, តទាការនិទ្ទេសោតិ អត្ថោ. លជ្ជតីតិ លជ្ជី, ហិរិមា, តស្ស ភាវោ លជ្ជវំ, ហិរីតិ អត្ថោ. លជ្ជា ឯតស្ស អត្ថីតិ លជ្ជី យថា ‘‘មាលី, មាយី’’តិ ច, តស្ស ភាវោ លជ្ជីភាវោ, សា ឯវ លជ្ជា.

បរាបរាធាទីនំ អធិវាសនក្ខមំ អធិវាសនខន្តិ. សុចិសីលតា សោរច្ចំ. សា ហិ សោភនកម្មរតតា, សុដ្ឋុ វា បាបតោ ឱរតភាវោ វិរតតា សោរច្ចំ. តេនាហ ‘‘សុរតភាវោ’’តិ.

‘‘នាមញ្ច រូបញ្ចា’’តិអាទីសុ អយំ អបរោ នយោ – នាមករណដ្ឋេនាតិ អញ្ញំ អនបេក្ខិត្វា សយមេវ អត្តនោ នាមករណសភាវតោតិ អត្ថោ. យញ្ហិ បរស្ស នាមំ ករោតិ, តស្ស ច តទបេក្ខត្តា អញ្ញាបេក្ខំ នាមករណន្តិ នាមករណសភាវតា ន ហោតិ, តស្មា មហាជនស្ស ញាតីនំ, គុណានញ្ច សាមញ្ញនាមាទិការកានំ នាមភាវោ នាបជ្ជតិ. យស្ស ច អញ្ញេហិ នាមំ ករីយតិ, តស្ស ច នាមករណសភាវតា នត្ថីតិ, នត្ថិយេវ នាមភាវោ. វេទនាទីនំ បន សភាវសិទ្ធត្តា វេទនាទិនាមស្ស នាមករណសភាវតោ នាមតា វុត្តា. បថវីអាទិ និទស្សនេន នាមស្ស សភាវសិទ្ធតំយេវ និទស្សេតិ, ន នាមភាវសាមញ្ញំ, និរុឡ្ហត្តា បន នាម-សទ្ទោ អរូបធម្មេសុ ឯវ វត្តតិ, ន បថវីអាទីសូតិ ន តេសំ នាមភាវោ. ន ហិ បថវីអាទិនាមំ វិជហិត្វា កេសាទិនាមេហិ រូបធម្មានំ វិយ វេទនាទិនាមំ វិជហិត្វា អញ្ញេន នាមេន អរូបធម្មានំ វោហរិតព្ពេន បិណ្ឌាការេន បវត្តិ អត្ថីតិ.

អថ វា រូបធម្មា ចក្ខាទយោ រូបាទយោ ច, តេសំ បកាសកបកាសិតព្ពភាវតោ វិនាបិ នាមេន បាកដា ហោន្តិ, ន ឯវំ អរូបធម្មាតិ តេ អធិវចនសម្ផស្សោ វិយ នាមាយត្តគ្គហណីយភាវេន ‘‘នាម’’ន្តិ វុត្តា. បដិឃសម្ផស្សោ ច ន ចក្ខាទីនិ វិយ នាមេន វិនា បាកដោតិ ‘‘នាម’’ន្តិ វុត្តោ, អរូបតាយ វា អញ្ញនាមសភាគត្តា សង្គហិតោយំ, អញ្ញផស្សសភាគត្តា វា. វចនត្ថោបិ ហិ រូបយតីតិ រូបំ, នាមយតីតិ នាមន្តិ ឥធ បច្ឆិមបុរិមានំ សម្ភវតិ. រូបយតីតិ វិនាបិ នាមេន អត្តានំ បកាសេតីតិ អត្ថោ. នាមយតីតិ នាមេន វិនា អបាកដភាវតោ អត្តនោ បកាសកំ នាមំ ករោតីតិ អត្ថោ. អារម្មណាធិបតិបច្ចយតាយាតិ សតិបិ រូបស្ស អារម្មណាធិបតិបច្ចយភាវេ ន តំ បរមស្សាសភូតំ និព្ពានំ វិយ សាតិសយំ នាមនភាវេន បច្ចយោតិ និព្ពានមេវ ‘‘នាម’’ន្តិ វុត្តំ.

‘‘អវិជ្ជា ច ភវតណ្ហា ចា’’តិ អយំ ទុកោ សត្តានំ វដ្ដមូលសមុទាចារទស្សនត្ថោ. សមុទាចរតីតិ ហិ សមុទាចារោ, វដ្ដមូលមេវ សមុទាចារោ វដ្ដមូលសមុទាចារោ, វដ្ដមូលទស្សនេន វា វដ្ដមូលានំ បវត្តិ ទស្សិតា ហោតីតិ វដ្ដមូលានំ សមុទាចារោ វដ្ដមូលសមុទាចារោ, តំទស្សនត្ថោតិ អត្ថោ.

ឯកេកស្មិញ្ច ‘‘អត្តា’’តិ ច ‘‘លោកោ’’តិ ច គហណវិសេសំ ឧបាទាយ ‘‘អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ វុត្តំ, ឯកំ វា ខន្ធំ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា អញ្ញំ អត្តនោ ឧបភោគភូតំ ‘‘លោកោ’’តិ គណ្ហន្តស្ស, អត្តនោ អត្តានំ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា បរស្ស អត្តានំ ‘‘លោកោ’’តិ គណ្ហន្តស្ស វា វសេន ‘‘អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ វុត្តំ.

សហ សិក្ខិតព្ពោ ធម្មោ សហធម្មោ, តត្ថ ភវំ សហធម្មិកំ, តស្មិំ សហធម្មិកេ. ទោវចស្ស-សទ្ទតោ អាយ-សទ្ទំ អនញ្ញត្តំ កត្វា ‘‘ទោវចស្សាយ’’ន្តិ វុត្តំ, ទោវចស្សស្ស វា អយនំ បវត្តិ ទោវចស្សាយំ. អាសេវន្តស្សាបិ អនុសិក្ខនា អជ្ឈាសយេន ភជនាតិ អាហ ‘‘សេវនា…បេ… ភជនា’’តិ. សព្ពតោភាគេន ភត្តិ សម្ភត្តិ.

សហ កម្មវាចាយាតិ អព្ភានតិណវត្ថារកកម្មវាចាយ, ‘‘អហំ ភន្តេ ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិ’’ន្តិអាទិកាយ ច សហេវ. សហេវ ហិ កម្មវាចាយ អាបត្តិវុដ្ឋានញ្ច បរិច្ឆិជ្ជតិ, ‘‘បញ្ញត្តិលក្ខណាយ អាបត្តិយា វា ការណំ វីតិក្កមលក្ខណំ កាយកម្មំ, វចីកម្មំ វា, វុដ្ឋានស្ស ការណំ កម្មវាចា’’តិ ការណេន សហ ផលស្ស ជាននវសេន ‘‘សហ កម្មវាចាយា’’តិ វុត្តំ.‘‘សហ កម្មវាចាយា’’តិ. ឥមិនា នយេន សហ បរិកម្មេនាតិ ឯត្ថាបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ធាតុវិសយា សព្ពាបិ បញ្ញា ធាតុកុសលតា. តទេកទេសា មនសិការកុសលតាតិ អធិប្បាយេន បុរិមបទេបិ សម្មសនបដិវេធបញ្ញា វុត្តា. យស្មា បន និប្បរិយាយតោ វិបស្សនាទិបញ្ញា ឯវ មនសិការកោសល្លំ, តស្មា ‘‘តាសំយេវ ធាតូនំ សម្មសនបដិវេធបច្ចវេក្ខណបញ្ញា’’តិ វុត្តំ.

អាយតនវិសយា សព្ពាបិ បញ្ញា អាយតនកុសលតាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទ្វាទសន្នំ អាយតនានំ ឧគ្គហមនសិការជាននបញ្ញា’’តិ វត្វា បុន ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ទ្វីសុបិ វា បទេសុ វាចុគ្គតាយ អាយតនបាឡិយា, ធាតុបាឡិយា ច មនសិករណំ មនសិការោ. តថា ឧគ្គណ្ហន្តី, មនសិ ករោន្តី, តទត្ថំ សុណន្តី, គន្ថតោ ច អត្ថតោ ច ធារេន្តី, ‘‘ឥទំ ចក្ខាយតនំ នាម, អយំ ចក្ខុធាតុ នាមា’’តិអាទិនា សភាវតោ, គណនតោ ច បរិច្ឆេទំ ជានន្តី ច បញ្ញា ឧគ្គហបញ្ញាទិកា វុត្តា. មនសិការបទេ បន ចតុព្ពិធាបិ បញ្ញា ឧគ្គហោតិ តតោ បវត្តោ អនិច្ចាទិមនសិការោ ‘‘ឧគ្គហមនសិការោ’’តិ វុត្តោ. តស្ស ជាននំ បវត្តនមេវ, ‘‘យថា បវត្តំ វា ឧគ្គហំ, ឯវមេវ បវត្តោ ឧគ្គហោ’’តិ ជាននំ ឧគ្គហជាននំ. ‘‘មនសិការោ ឯវំ បវត្តេតព្ពោ, ឯវញ្ច បវត្តោ’’តិ ជាននំ មនសិការជាននំ. តទុភយម្បិ ‘‘មនសិការកោសល្ល’’ន្តិ វុត្តំ. ឧគ្គហោបិ ហិ មនសិការសម្បយោគតោ មនសិការនិរុត្តិំ លទ្ធុំ អរហតិ. យោ ច មនសិកាតព្ពោ, យោ ច មនសិករណូបាយោ, សព្ពោ សោ ‘‘មនសិការោ’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ, តត្ថ កោសល្លំ មនសិការកុសលតាតិ. សម្មសនំ បញ្ញា, សា មគ្គសម្បយុត្តា អនិច្ចាទិសម្មសនកិច្ចំ សាធេតិ និច្ចសញ្ញាទិបជហនតោ. មនសិការោ សម្មសនសម្បយុត្តោ, សោ តត្ថេវ អនិច្ចាទិមនសិការកិច្ចំ មគ្គសម្បយុត្តោ សាធេតីតិ អាហ ‘‘សម្មសនមនសិការា លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា’’តិ. ‘‘ឥមិនា បច្ចយេនិទំ ហោតី’’តិ ឯវំ អវិជ្ជាទីនំ សង្ខារាទិបច្ចយុប្បន្នស្ស បច្ចយភាវជាននំ បដិច្ចសមុប្បាទកុសលតា.

អធិវាសនំ ខមនំ. តញ្ហិ បរេសំ ទុក្កដំ ទុរុត្តញ្ច បដិវិរោធាករណេន អត្តនោ ឧបរិ អារោបេត្វា វាសនំ ‘‘អធិវាសន’’ន្តិ វុច្ចតិ. អចណ្ឌិក្កន្តិ អកុជ្ឈនំ. ទោមនស្សវសេន បរេសំ អក្ខីសុ អស្សូនំ អនុប្បាទនា អនស្សុរោបោ. អត្តមនតាតិ សកមនតា. ចិត្តស្ស អព្យាបន្នោ សកោ មនោភាវោ អត្តមនតា. ចិត្តន្តិ វា ចិត្តប្បពន្ធំ ឯកត្តេន គហេត្វា តស្ស អន្តរា ឧប្បន្នេន បីតិសហគតមនេន សកមនតា. អត្តមនោ វា បុគ្គលោ, តស្ស ភាវោ អត្តមនតា, សា ន សត្តស្សាតិ បុគ្គលទិដ្ឋិនិវារណត្ថំ ‘‘ចិត្តស្សា’’តិ វុត្តំ. អធិវាសនលក្ខណា ខន្តិ អធិវាសនខន្តិ. សុចិសីលតា សោរច្ចំ. សា ហិ សោភនកម្មរតតា. សុដ្ឋុ បាបតោ ឱរតភាវោ វិរតតា សោរច្ចំ. តេនាហ ‘‘សុរតភាវោ’’តិ.

សខិលោ វុច្ចតិ សណ្ហវាចោ, តស្ស ភាវោ សាខល្យំ, សណ្ហវាចតា. តំ បន ព្យតិរេកមុខេន វិភាវេន្តី យា បាឡិ បវត្តា, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ កតមំ សាខល្យ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អណ្ឌកាតិ សទោសវណេ រុក្ខេ និយ្យាសបិណ្ឌិយោ, អហិច្ឆត្តកាទីនិ វា ឧដ្ឋិតានិ ‘‘អណ្ឌកានី’’តិ វទន្តិ. ផេគ្គុរុក្ខស្ស បន កុថិតស្ស អណ្ឌានិ វិយ ឧដ្ឋិតា ចុណ្ណបិណ្ឌិយោ, គណ្ឋិយោ វា អណ្ឌកា. ឥធ បន ព្យាបជ្ជនកក្កសាទិភាវតោ អណ្ឌកបកតិភាវេន វាចា ‘‘អណ្ឌកា’’តិ វុត្តា. បទុមនាឡំ វិយ សោតំ ឃំសយមានា បវិសន្តី កក្កសា ទដ្ឋព្ពា. កោធេន និព្ពត្តត្តា តស្ស បរិវារភូតា កោធសាមន្តា. បុរេ សំវទ្ធនារី បោរី, សា វិយ សុកុមារា មុទុកា វាចា បោរី វិយាតិ បោរី. តត្ថាតិ ‘‘ភាសិតា ហោតី’’តិ វុត្តាយ កិរិយាយាតិបិ យោជនា សម្ភវតិ, តត្ថ វាចាយាតិ វា. ‘‘សណ្ហវាចតា’’តិអាទិនា តំ វាចំ បវត្តយមានំ ចេតនំ ទស្សេតិ. សម្មោទកស្ស បុគ្គលស្ស មុទុកភាវោ មទ្ទវំ សម្មោទកមុទុកភាវោ. អាមិសេន អលព្ភមានេន, តថា ធម្មេន ចាតិ ទ្វីហិ ឆិទ្ទោ. អាមិសស្ស, ធម្មស្ស ច អលាភេន អត្តនោ បរស្ស ច អន្តរេ សម្ភវន្តស្ស ហិ ឆិទ្ទស្ស វិវរស្ស ភេទស្ស បដិសន្ថរណំ បិទហនំ សង្គណ្ហនំ បដិសន្ថារោ. តំ សរូបតោ, បដិបត្តិតោ ច បាឡិទស្សនមុខេន វិភាវេតុំ ‘‘អភិធម្មេបី’’តិអាទិមាហ. អគ្គំ អគ្គហេត្វាតិ អគ្គំ អត្តនោ អគ្គហេត្វា. ឧទ្ទេសទានន្តិ បាឡិយា, អដ្ឋកថាយ ច ឧទ្ទិសនំ. បាឡិវណ្ណនាតិ បាឡិយា អត្ថវណ្ណនា. ធម្មកថាកថនន្តិ សរភញ្ញសរភណនាទិវសេន ធម្មកថនំ.

ករុណាតិ ករុណាព្រហ្មវិហារមាហ. ករុណាបុព្ពភាគោតិ តស្ស បុព្ពភាគឧបចារជ្ឈានំ វទតិ. បាឡិបទេ បន យា កាចិ ករុណា ‘‘ករុណា’’តិ វុត្តា, ករុណាចេតោវិមុត្តីតិ បន អប្បនាប្បត្តាវ. មេត្តាយបិ ឯសេវ នយោ. សុចិ-សទ្ទតោ ភាវេ យ្យ-ការំ, ឥ-ការស្ស ច ឯ-ការាទេសំ កត្វា អយំ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘សោចេយ្យន្តិ សុចិភាវោ’’តិ. ហោតុ តាវ សុចិភាវោ សោចេយ្យំ, តស្ស បន មេត្តាបុព្ពភាគតា កថន្តិ អាហ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិ.

មុដ្ឋា សតិ ឯតស្សាតិ មុដ្ឋស្សតិ, តស្ស ភាវោ មុដ្ឋស្សច្ចំ, សតិបដិបក្ខោ ធម្មោ, ន សតិយា អភាវមត្តំ. យស្មា បដិបក្ខេ សតិ តស្ស វសេន សតិវិគតា វិប្បវុត្ថា នាម ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សតិវិប្បវាសោ’’តិ. ‘‘អស្សតី’’តិអាទីសុ អ-ការោ បដិបក្ខេ ទដ្ឋព្ពោ, ន សត្តបដិសេធេ. ឧទកេ លាពុ វិយ យេន ចិត្តំ អារម្មណេ បិលវន្តា វិយ តិដ្ឋតិ, ន ឱគាហតិ, សា បិលាបនតា. យេន គហិតម្បិ អារម្មណំ សម្មុស្សតិ ន សរតិ, សា សម្មុស្សនតា. យថា វិជ្ជាបដិបក្ខា អវិជ្ជា វិជ្ជាយ បហាតព្ពតោ, ឯវំ សម្បជញ្ញបដិបក្ខំ អសម្បជញ្ញំ, អវិជ្ជាយេវ.

ឥន្ទ្រិយសំវរភេទោតិ ឥន្ទ្រិយសំវរវិនាសោ. អប្បដិសង្ខាតិ អបច្ចវេក្ខិត្វា អយោនិសោ ច អាហារបរិភោគេ អាទីនវានិសំសេ អវីមំសិត្វា.

អប្បដិសង្ខាយាតិ ឥតិកត្តព្ពតាសុ អប្បច្ចវេក្ខណាយ នាមំ. អញ្ញាណំ អប្បដិសង្ខាត និមិត្តំ. អកម្បនញាណន្តិ តាយ អនភិភវនីយំ ញាណំ, តត្ថ តត្ថ បច្ចវេក្ខណាញាណញ្ចេវ បច្ចវេក្ខណាយ មុទ្ធភូតំ លោកុត្តរញាណញ្ច. និប្បរិយាយតោ មគ្គភាវនា ភាវនា នាម, យា ច តទត្ថា, តទុភយញ្ច ភាវេន្តស្សេវ ឥច្ឆិតព្ពំ, ន ភាវិតភាវនស្សាតិ វុត្តំ ‘‘ភាវេន្តស្ស ឧប្បន្នំ ពល’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘យា កុសលានំ ធម្មានំ អាសេវនា ភាវនា ពហុលីកម្ម’’ន្តិ.

កាមំ សម្បយុត្តធម្មេសុ ថិរភាវោបិ ពលដ្ឋោ ឯវ, បដិបក្ខេហិ បន អកម្បនីយតា សាតិសយំ ពលដ្ឋោតិ វុត្តំ ‘‘អស្សតិយា អកម្បនវសេនា’’តិ. បច្ចនីកធម្មសមនតោ សមថោ សមាធិ. អនិច្ចាទិនា វិវិធេនាការេន ទស្សនតោ វិបស្សនា បញ្ញា. តំ អាការំ គហេត្វាតិ សមាធានាការំ គហេត្វា. យេនាការេន បុព្ពេ អលីនំ អនុទ្ធតំ មជ្ឈិមំ ភាវនាវីថិបដិបន្នំ ហុត្វា ចិត្តំ សមាហិតំ ហោតិ, តំ អាការំ គហេត្វា សល្លក្ខេត្វា. និមិត្តវសេនាតិ ការណវសេន. ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា បគ្គហោវ តំ អាការំ គហេត្វា បុន បវត្តេតព្ពស្ស បគ្គាហស្ស និមិត្តវសេន បគ្គាហនិមិត្តន្តិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ, តស្សត្ថោ សមថេ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពោ. បគ្គាហោ វីរិយំ កោសជ្ជបក្ខតោ ចិត្តស្ស បតិតុំ អទត្វា បគ្គណ្ហនតោ. អវិក្ខេបោ ឯកគ្គតា វិក្ខេបស្ស ឧទ្ធច្ចស្ស បដិបក្ខភាវតោ. បដិសង្ខានកិច្ចនិព្ពត្តិភាវតោ លោកុត្តរធម្មានំ បដិសង្ខានពលភាវោ, តថា បុព្ពេ បវត្តាការសល្លក្ខណវសេន សមថបគ្គាហានំ ឧបរិ បវត្តិសព្ភាវតោ សមថនិមិត្តទុកស្សបិ មិស្សកតា វុត្តា.

យថាសមាទិន្នស្ស សីលស្ស ភេទករោ វីតិក្កមោ. សីលវិនាសកោ អសំវរោ. សម្មាទិដ្ឋិវិនាសិកាតិ ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិ (ម. និ. ១.៤៤១; ២.៩៤; វិភ. ៧៩៣) នយប្បវត្តាយ សម្មាទិដ្ឋិយា ទូសិកា.

សីលស្ស សម្បាទនំ នាម សព្ពភាគតោ តស្ស អនូនតាបាទនន្តិ អាហ ‘‘សម្បាទនតោ បរិបូរណតោ’’តិ. បារិបូរត្ថោ ហិ សម្បទា-សទ្ទោតិ. មានសិកសីលំ នាម សីលវិសោធនវសេន អភិជ្ឈាទិប្បហានំ. ទិដ្ឋិបារិបូរិភូតំ ញាណន្តិ អត្ថិកទិដ្ឋិអាទិសម្មាទិដ្ឋិយា បារិបូរិភាវេន បវត្តំ ញាណំ.

វិសុទ្ធិំ បាបេតុំ សមត្ថន្តិ ចិត្តវិសុទ្ធិអាទិឧបរិវិសុទ្ធិយា បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថំ. សុវិសុទ្ធមេវ ហិ សីលំ តស្សា បទដ្ឋានំ ហោតីតិ. វិសុទ្ធិំ បាបេតុំ សមត្ថំ ទស្សនន្តិ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិំ, បរមត្ថវិសុទ្ធិនិព្ពានញ្ច បាបេតុំ ឧបនេតុំ សមត្ថំ កម្មស្សកតាញាណាទិសម្មាទស្សនំ. តេនាហ ‘‘អភិធម្មេ’’តិអាទិ. ឯត្ថ ច ‘‘ឥទំ អកុសលំ កម្មំ នោ សកំ, ឥទំ បន កម្មំ សក’’ន្តិ ឯវំ ព្យតិរេកតោ អន្វយតោ ច កម្មស្សកតាជាននញាណំ កម្មស្សកតាញាណំ. តេនាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ. ‘‘បរេន កតម្បី’’តិ ឥទំ និទស្សនវសេន វុត្តំ យថា បរេន កតំ, ឯវំ អត្តនា កតម្បិ សកកម្មំ នាម ន ហោតីតិ. អត្តនា វា ឧស្សាហិតេន បរេន កតំបីតិ ឯវំ វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យញ្ហិ តំ បរស្ស ឧស្សាហនវសេន កតំ, តម្បិ សកកម្មំ នាម ហោតីតិ អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ. អត្ថភញ្ជនតោតិ ទិដ្ឋធម្មិកាទិសព្ពអត្ថវិនាសនតោ. អត្ថជននតោតិ ឥធលោកត្ថបរលោកត្ថបរមត្ថានំ ឧប្បាទនតោ. អារព្ភកាលេ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា’’តិ បវត្តម្បិ វចីសច្ចញ្ច លក្ខណានិ បដិវិជ្ឈន្តំ វិបស្សនាញាណំ អនុលោមេតិ តត្ថេវ បដិវិជ្ឈនតោ. បរមត្ថសច្ចញ្ច និព្ពានំ ន វិលោមេតិ ន វិរោធេតិ ឯកន្តេនេវ សម្បាបនតោ.

ញាណទស្សនន្តិ ញាណភូតំ ទស្សនំ, តេន មគ្គំ វទតិ. តំសម្បយុត្តមេវ វីរិយន្តិ បឋមមគ្គសម្បយុត្តំ វីរិយមាហ. សព្ពាបិ មគ្គបញ្ញា ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិយេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. អយមេវ ច នយោ អភិធម្មបាឡិយា (ធ. ស. ៥៥០) សមេតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អភិធម្មេ បនា’’តិ អាទិំ អវោច.

យស្មា សំវេគោ នាម សហោត្តប្បញាណំ, តស្មា សំវេគវត្ថុំ ភយតោ ភាយិតព្ពតោ ទស្សនវសេន បវត្តញាណំ. តេនាហ ‘‘ជាតិភយ’’ន្តិអាទិ. ភាយន្តិ ឯតស្មាតិ ភយំ, ជាតិ ឯវ ភយំ ជាតិភយំ. សំវេជនីយន្តិ សំវិជ្ជិតព្ពំ ភាយិតព្ពំ ឧត្តាសិតព្ពំ. ឋានន្តិ ការណំ, វត្ថូតិ អត្ថោ. សំវេគជាតស្សាតិ ឧប្បន្នសំវេគស្ស. ឧបាយបធានន្តិ ឧបាយេន បវត្តេតព្ពំ វីរិយំ.

កុសលានំ ធម្មានន្តិ សីលាទីនំ អនវជ្ជធម្មានំ. ភាវនាយាតិ ឧប្បាទនេន វឌ្ឍនេន ច. អសន្តុដ្ឋស្សាតិ ‘‘អលំ ឯត្តាវតា, កថំ ឯត្តាវតា’’តិ សង្កោចាបត្តិវសេន ន សន្តុដ្ឋស្ស. ភិយ្យោកម្យតាតិ ភិយ្យោ ភិយ្យោ ឧប្បាទនិច្ឆា. វោសានន្តិ សង្កោចំ អសមត្ថន្តិ. តុស្សនំ តុដ្ឋិ សន្តុដ្ឋិ, នត្ថិ ឯតស្ស សន្តុដ្ឋីតិ អសន្តុដ្ឋិ, តស្ស ភាវោ អសន្តុដ្ឋិតា. វីរិយប្បវាហេ វត្តមានេ អន្តរា ឯវ បដិគមនំ និវត្តនំ បដិវានំ, តំ តស្ស អត្ថីតិ បដិវានី, ន បដិវានី អប្បដិវានី, តស្ស ភាវោ អប្បដិវានិតា. សក្កច្ចកិរិយតាតិ កុសលានំ ករណេ សក្កច្ចកិរិយតា អាទរកិរិយតា. សាតច្ចកិរិយតាតិ សតតមេវ ករណំ. អដ្ឋិតកិរិយតាតិ អន្តរា អដ្ឋបេត្វា ខណ្ឌំ អកត្វា ករណំ. អនោលីនវុត្តិតាតិ ន លីនប្បវត្តិតា. អនិក្ខិត្តឆន្ទតាតិ កុសលច្ឆន្ទស្ស អនិក្ខិបនំ. អនិក្ខិត្តធុរតាតិ កុសលករណេ វីរិយធុរស្ស អនិក្ខិបនំ. អាសេវនាតិ អាទរេន សេវនា. ភាវនាតិ វឌ្ឍនា ព្រូហនា. ពហុលីកម្មន្តិ បុនប្បុនំ ករណំ.

តិស្សោ វិជ្ជាតិ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ, ទិព្ពចក្ខុញាណំ អាសវក្ខយញាណន្តិ ឥមា តិស្សោ វិជ្ជា. បដិបក្ខវិជ្ឈនដ្ឋេន បុព្ពេ និវុត្ថក្ខន្ធាទីនំ វិទិតករណដ្ឋេន វិសិដ្ឋា មុត្តីតិ វិមុត្តិ. ស្វាយំ វិសេសោ បដិបក្ខវិគមនេន, បដិយោគិវិគមនេន ច ឥច្ឆិតព្ពោតិ តទុភយំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យេន វិសេសេន សមាបត្តិយោ បច្ចនីកធម្មេហិ សុដ្ឋុ មុត្តា, តតោ និរាសង្កតាយ អារម្មណេ ច អភិរតា, តំ វិសេសំ ឧបាទាយ តា អធិកំ មុច្ចនតោ, អារម្មណេ អធិមុច្ចនតោ ច អធិមុត្តិយោ នាមាតិ វុត្តំ ‘‘ចិត្តស្ស ច អធិមុត្តី’’តិ. មុត្តត្តាតិ សព្ពសង្ខារេហិ វិសេសេន និស្សដត្តា វិមុត្តិ.

ខយេ ញាណន្តិ សមុច្ឆេទវសេន កិលេសេ ខេបេតីតិ ខយោ, អរិយមគ្គោ, តប្បរិយាបន្នំ ញាណំ ខយេ ញាណំ.បដិសន្ធិវសេនាតិ កិលេសានំ តំតំមគ្គវជ្ឈានំ ឧប្បន្នមគ្គេ ខន្ធសន្តានេ បុន សន្ទហនវសេន. អនុប្បាទភូតេតិ តំតំផលេ. អនុប្បាទបរិយោសានេតិ អនុប្បាទករោ មគ្គោ អនុប្បាទោ, តស្ស បរិយោសានេ, កិលេសានំ វា អនុប្បជ្ជនសង្ខាតេ បរិយោសានេ, ភង្គេតិ អត្ថោតិ.

ទុកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តិកវណ្ណនា

៣០៥. ធម្មតោ អញ្ញោ កត្តា នត្ថីតិ ទស្សេតុំ កត្តុសាធនវសេន ‘‘លុព្ភតីតិ លោភោ’’តិ វុត្តំ. លុព្ភតិ តេន, លុព្ភនមត្តមេតន្តិ ករណភាវសាធនវសេនបិ អត្ថោ យុជ្ជតេវ. ទុស្សតិ មុយ្ហតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អកុសលញ្ច តំ អកោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន ឯកន្តាកុសលភាវតោ មូលញ្ច អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានំ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនតោ, ន អកុសលភាវសាធនតោ. ន ហិ មូលកតោ អកុសលានំ អកុសលភាវោ, កុសលាទីនញ្ច កុសលាទិភាវោ. តថា សតិ មោមូហចិត្តទ្វយេ មោហស្ស អកុសលភាវោ ន សិយា. តេសន្តិ លោភាទីនំ. ‘‘ន លុព្ភតីតិ អលោភោ’’តិអាទិនា បដិបក្ខនយេន.

ទុដ្ឋុ ចរិតានីតិ បច្ចយតោ, សម្បយុត្តធម្មតោ, បវត្តិអាការតោ ច ន សុដ្ឋុ អសម្មា បវត្តិតានិ. វិរូបានីតិ ពីភច្ឆានិ សម្បតិ, អាយតិញ្ច អនិដ្ឋរូបត្តា. កាយេនាតិ កាយទ្វារេន ករណភូតេន. កាយតោតិ កាយទ្វារតោ. ‘‘សុដ្ឋុ ចរិតានី’’តិអាទីសុ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យស្ស សិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមេ កាយសមុដ្ឋានា អាបត្តិ ហោតិ, តំ កាយទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទំ. អវីតិក្កមោ កាយសុចរិតន្តិ វារិត្តសីលស្ស វសេន វទតិ, ចារិត្តសីលស្សបិ វា, យស្ស អករណេ អាបត្តិ ហោតិ. វចីទុច្ចរិតសុចរិតនិទ្ធារណម្បិ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពំ. ឧភយត្ថ បញ្ញត្តស្សាតិ កាយទ្វារេ, វចីទ្វារេ ច បញ្ញត្តស្ស. សិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមោវ មនោទុច្ចរិតំ មនោទ្វារេ បញ្ញត្តស្ស សិក្ខាបទស្ស អភាវតោ, តយិទំ ទ្វារទ្វយេ អកិរិយសមុដ្ឋានាយ អាបត្តិយា វសេន វេទិតព្ពំ. អវីតិក្កមោតិ យថាវុត្តាយ អាបត្តិយា អវីតិក្កមោ មនោសុចរិតំ. ‘‘សព្ពស្សាបិ សិក្ខាបទស្ស អវីតិក្កមោ មនោសុចរិត’’ន្តិ កេចិ. តទុភយញ្ហិ ចារិត្តសីលំ ឧទ្ទិស្សបញ្ញត្តំ សិក្ខាបទំ, តស្ស អវីតិក្កមោ សិយា កាយសុចរិតំ, សិយា វចីសុចរិតន្តិ.

បាណោ អតិបាតីយតិ ឯតាយាតិ បាណាតិបាតោ, តថាបវត្តា ចេតនា, ឯវំ អទិន្នាទានាទយោបីតិ អាហ ‘‘បាណាតិបាតាទយោ បន តិស្សោ ចេតនា’’តិ. វចីទ្វារេបិ ឧប្បន្នា កាយទុច្ចរិតំ ទ្វារន្តរេ ឧប្បន្នស្សាបិ កម្មស្ស សនាមាបរិច្ចាគតោ យេភុយ្យវុត្តិយា, តព្ពហុលវុត្តិយា ច. តេនាហុ អដ្ឋកថាចរិយា –

‘‘ទ្វារេ ចរន្តិ កម្មានិ, ន ទ្វារា ទ្វារចារិនោ;

តស្មា ទ្វារេហិ កម្មានិ, អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតា’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. កាមាវចរកុសលទ្វារកថា);

វចីទុច្ចរិតំ កាយទ្វារេបិ វចីទ្វារេបិ ឧប្បន្នាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ចេតនាសម្បយុត្តធម្មាតិ មនោកម្មភូតាយ ចេតនាយ សម្បយុត្តធម្មា. កាយវចីកម្មភូតាយ បន ចេតនាយ សម្បយុត្តា អភិជ្ឈាទយោ តំ តំ បក្ខិកា វា ហោន្តិ អព្ពោហារិកា វាតិ. ចេតនាសម្បយុត្តធម្មា មនោសុចរិតន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តិវិធស្ស ទុច្ចរិតស្ស អករណវសេន បវត្តា តិស្សោ ចេតនាបិ វិរតិយោបិ កាយសុចរិតំ កាយិកស្ស វីតិក្កមស្ស អករណវសេន បវត្តនតោ, កាយេន បន សិក្ខាបទានំ សមាទិយនេ សីលស្ស កាយសុចរិតភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. ឯសេវ នយោ វចីសុចរិតេ.

កាមបដិសំយុត្តោតិ ឯត្ថ ទ្វេ កាមា វត្ថុកាមោ ច កិលេសកាមោ ច. តត្ថ វត្ថុកាមបក្ខេ អារម្មណករណវសេន កាមេហិ បដិសំយុត្តោ វិតក្កោ កាមវិតក្កោ. កិលេសកាមបក្ខេ បន សម្បយោគវសេន កាមេន បដិសំយុត្តោតិ យោជេតព្ពំ. ‘‘ព្យាបាទបដិសំយុត្តោ’’តិអាទីសុ សម្បយោគវសេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ព្យាបាទវត្ថុបដិសំយុត្តោបិ ព្យាបាទបដិសំយុត្តោតិ គយ្ហមានេ ឧភយថាបិ យោជនា លព្ភតេវ. វិហិំសាបដិសំយុត្តោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. វិហិំសន្តិ ឯតាយ សត្តេ, វិហិំសនំ វា ឯសា សត្តានន្តិ វិហិំសា, តាយ បដិសំយុត្តោ វិហិំសាបដិសំយុត្តោតិ ឯវំ សទ្ទត្ថោ វេទិតព្ពោ. អប្បិយេ អមនាបេ សង្ខារេ អារព្ភ ព្យាបាទវិតក្កប្បវត្តិ អដ្ឋានាឃាតវសេន ទីបេតព្ពា. ព្យាបាទវិតក្កស្ស អវធិំ ទស្សេតុំ ‘‘យាវ វិនាសនា’’តិ វុត្តំ. វិនាសនំ បន បាណាតិបាតោ ឯវាតិ. ‘‘សង្ខារោ’’ ហិ ទុក្ខាបេតព្ពោ នាម នត្ថី’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ យេ ‘‘ទុក្ខាបេតព្ពា’’តិ ឥច្ឆិតា សត្តសញ្ញិតា, តេបិ អត្ថតោ សង្ខារា ឯវាតិ? សច្ចមេតំ, យេ បន ឥន្ទ្រិយពទ្ធា សវិញ្ញាណកតាយ ទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, តស្មា តេ វិហិំសាវិតក្កស្ស វិសយា ឥច្ឆិតា សត្តសញ្ញិតា. យេ បន ន ទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ វុត្តលក្ខណាយោគតោ, តេ សន្ធាយ ‘‘វិហិំសាវិតក្កោ សង្ខារេសុ នុប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. យត្ថ បន ឧប្បជ្ជតិ, យថា ច ឧប្បជ្ជតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមេ សត្តា’’តិអាទិ វុត្តំ.

នេក្ខម្មំ វុច្ចតិ លោភតោ និក្ខន្តត្តា អលោភោ, នីវរណេហិ និក្ខន្តត្តាបិ បឋមជ្ឈានំ, សព្ពាកុសលេហិ និក្ខន្តត្តា សព្ពោ កុសលោ ធម្មោ, សព្ពសង្ខតេហិ បន និក្ខន្តត្តា, និព្ពានំ. ឧបនិស្សយតោ, សម្បយោគតោ, អារម្មណករណតោ ច នេក្ខម្មេន បដិសំយុត្តោតិ នេក្ខម្មបដិសំយុត្តោ. នេក្ខម្មវិតក្កោ សម្មាសង្កប្បោ. ឥទានិ តំ ភូមិវិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘សោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អសុភបុព្ពភាគេតិ អសុភជ្ឈានស្ស បុព្ពភាគេ. អសុភគ្គហណញ្ចេត្ថ កាមវិតក្កស្ស ឧជុវិបច្ចនីកទស្សនត្ថំ កតំ. កាមវិតក្កបដិបក្ខោ ហិ នេក្ខម្មវិតក្កោតិ. ឯវញ្ច កត្វា ឧបរិវិតក្កទ្វយស្ស ភូមិំ ទស្សេន្តេន សបុព្ពភាគានិ មេត្តាករុណាឈានាទីនិ ឧទ្ធដានិ. អសុភជ្ឈានេតិ អសុភារម្មណេ បឋមជ្ឈានេ. អវយវេ ហិ សមុទាយវោហារំ កត្វា និទ្ទិសតិ យថា ‘‘រុក្ខេ សាខា’’តិ. ឈានំ បាទកំ កត្វាតិ និទស្សនមត្តំ. តំ ឈានំ សម្មសិត្វា ឧប្បន្នមគ្គផលកាលេបិ ហិ សោ លោកុត្តរោតិ. ព្យាបាទស្ស បដិបក្ខោ, កិញ្ចិបិ ន ព្យាបាទេតិ ឯតេនាតិ វា អព្យាបាទោ, មេត្តា, តាយ បដិសំយុត្តោ អព្យាបាទបដិសំយុត្តោ. មេត្តាឈានេតិ មេត្តាភាវនាវសេន អធិគតេ បឋមជ្ឈានេ. ករុណាឈានេតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. វិហិំសាយ បដិបក្ខោ, ន វិហិំសន្តិ វា ឯតាយ សត្តេតិ អវិហិំសា, ករុណា.

ននុ ច អលោភាទោសានំ អញ្ញមញ្ញាវិរហតោ តេសំ វសេន ឧប្បជ្ជនកានំ ឥមេសំ នេក្ខម្មវិតក្កាទីនំ អញ្ញមញ្ញំ អសង្ករណតោ វវត្ថានំ ន ហោតីតិ? នោតិ ទស្សេតុំ ‘‘យទា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. អលោភោ សីសំ ហោតីតិ អលោភោ បធានោ ហោតិ. និយមិតបរិណតសមុទាចារាទិវសេន យទា អលោភប្បធានោ នេក្ខម្មគរុកោ ចិត្តុប្បាទោ ហោតិ, តទា លទ្ធាវសរោ នេក្ខម្មវិតក្កោ បតិដ្ឋហតិ. តំសម្បយុត្តស្ស បន អទោសលក្ខណស្ស អព្យាបាទស្ស វសេន យោ តស្សេវ អព្យាបាទវិតក្កភាវោ សម្ភវេយ្យ, សតិ ច អព្យាបាទវិតក្កភាវេ កស្សចិបិ អវិហេឋនជាតិកតាយ អវិហិំសាវិតក្កភាវោ ច សម្ភវេយ្យ, តេ ឥតរេ ទ្វេ. តទន្វយិកាតិ តស្សេវ នេក្ខម្មវិតក្កស្ស អនុគាមិនោ, សរូបតោ អទិស្សនតោ ‘‘តស្មិំ សតិ ហោន្តិ, អសតិ ន ហោន្តី’’តិ តទនុមាននេយ្យា ភវន្តិ. សេសទ្វយេបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘កាមបដិសំយុត្តោ សង្កប្បោ កាមសង្កប្បោ’’តិអាទិនា វិតក្កត្តិកេ វុត្តនយេនេវ (ទី. និ. ៣.២៨៨) វេទិតព្ពោ អត្ថតោ អភិន្នត្តា. យទិ ឯវំ កស្មា បុន ទេសនា កតាតិ? តថា ទេសនាយ ពុជ្ឈនកានំ អជ្ឈាសយវសេន ទេសនាមត្តមេវេតំ.

កាមវិតក្កាទីនំ វិយ ឧប្បជ្ជនាការោ វេទិតព្ពោ ‘‘តាសុ ទ្វេ សត្តេសុបិ សង្ខារេសុបិ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិអាទិនា. តត្ថ ការណមាហ ‘‘តំសម្បយុត្តាយេវ ហិ ឯតា’’តិ. តថេវាតិ យថា នេក្ខម្មវិតក្កាទីនំ ‘‘អសុភបុព្ពភាគេ កាមាវចរោ ហោតី’’តិអាទិនា កាមាវចរាទិភាវោ វុត្តោ, តថេវ តាសម្បិ នេក្ខម្មសញ្ញាទីនម្បិ កាមាវចរាទិភាវោ វេទិតព្ពោ.

កាមបដិសំយុត្តោតិ សម្បយោគវសេន កាមេន បដិសំយុត្តោ. តក្កនវសេន តក្កោ. វិសេសតោ តក្កនវសេន វិតក្កោ. សង្កប្បនបរិកប្បនវសេន សង្កប្បោ. អញ្ញេសុបិ កាមបដិសំយុត្តេសុ ធម្មេសុ វិជ្ជមានេសុ វិតក្កេ ឯវ កាមោបបទោ ធាតុ-សទ្ទោ និរុឡ្ហោ វេទិតព្ពោ វិតក្កស្ស កាមសង្កប្បប្បវត្តិយា សាតិសយត្តា. ឯស នយោ ព្យាបាទធាតុអាទីសុ. សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មា កាមធាតូ ហីនជ្ឈាសយេហិ កាមិតព្ពធាតុភាវតោ កិលេសកាមស្ស អារម្មណសភាវត្តាតិ អត្ថោ. វិហេឋេតីតិ វិពាធតិ. តត្ថាតិ តស្មិំ យថាវុត្តេ កាមធាតុត្តិកេ. សព្ពាកុសលសង្គាហិកាយ កាមធាតុយា ឥតរា ទ្វេ សង្គហេត្វា កថនំ សព្ពសង្គាហិកា កថា. តិស្សោ ធាតុយោ អញ្ញមញ្ញំ អសង្ករតោ កថា អសម្ភិន្នា. ឥតរា ទ្វេ គហិតាវ ហោន្តីតិ ឥតរា ទ្វេ ធាតុយោ គហិតា ឯវ ហោន្តិ សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មា កាមធាតូ’’តិ វុត្តត្តា សាមញ្ញជោតនាយ សវិសយស្ស អតិព្យាបនេន. តតោតិ ឥតរធាតុទ្វយសង្គាហិកាយ កាមធាតុយា. នីហរិត្វាតិ និទ្ធារេត្វា. ទស្សេតីតិ ឯវំ ភគវា ទស្សេតីតិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ព្យាបាទធាតុំ…បេ… កថេសិ. កស្មា? បគេវ អបវាទា អភិនិវិសន្តិ, តតោ បរំ ឧស្សគ្គោ បវត្តតិ, ឋបេត្វា វា អបវាទវិសយំ តំ បរិហរន្តោវ ឧស្សគ្គោ បវត្តតីតិ, ញាយោ ហេស លោកេ និរុឡ្ហោតិ.

ទ្វេ កថាតិ ‘‘សព្ពសង្គាហិកា, អសម្ភិន្នា ចា’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៣០៥) អនន្តរត្តិកេ វុត្តា ទ្វេ កថា. តត្ថ វុត្តនយេន អានេត្វា កថនវសេន វេទិតព្ពា. តស្មា តត្ថ វុត្តអត្ថោ ឥធាបិ អាហរិត្វា វេទិតព្ពោ ‘‘នេក្ខម្មធាតុយា គហិតាយ ឥតរា ទ្វេ គហិតាវ ហោន្តី’’តិអាទិនា.

សុញ្ញតដ្ឋេនាតិ អត្តសុញ្ញតាយ. កាមភវោ កាមោ ឧត្តរបទលោបេន សុញ្ញតដ្ឋេន ធាតុ ចាតិ កាមធាតុ. ព្រហ្មលោកន្តិ បឋមជ្ឈានភូមិសញ្ញិតំ ព្រហ្មលោកំ. ធាតុយា អាគតដ្ឋានម្ហីតិ ‘‘កាមធាតុ រូបធាតូ’’តិអាទិនា ធាតុគ្គហណេ កតេ. ភវេន បរិច្ឆិន្ទិតព្ពាតិ ‘‘កាមភវោ រូបភវោ’’តិអាទិនា ភវវសេន តទត្ថោ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពោ, ន យាយ កាយចិ ធាតុយា វសេន. យទគ្គេន ច ធាតុយា អាគតដ្ឋានេ ភវេន បរិច្ឆេទោ កាតព្ពោ, តទគ្គេន ភវស្ស អាគតដ្ឋានេ ធាតុយា បរិច្ឆេទោ កាតព្ពោ ភវវសេន ធាតុយា បរិច្ឆិជ្ជនតោ. និរុជ្ឈតិ កិលេសវដ្ដមេត្ថាតិ និរោធោ, សា ឯវ សុញ្ញតដ្ឋេន ធាតូតិ និរោធធាតុ, និព្ពានំ. និរុទ្ធេ ច កិលេសវដ្ដេ កម្មវិបាកវដ្ដា និរុទ្ធា ឯវ ហោន្តិ.

ហីនធាតុត្តិកោ អភិធម្មេ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១៤) ហីនត្តិកេន បរិច្ឆិន្ទិតព្ពោតិ វុត្តំ ‘‘ហីនា ធាតូតិ ទ្វាទស អកុសលចិត្តុប្បាទា’’តិ. តេ ហិ លាមកដ្ឋេន ហីនធាតុ. ហីនបណីតានំ មជ្ឈេ ភវាតិ មជ្ឈិមធាតុ, អវសេសា តេភូមកធម្មា. ឧត្តមដ្ឋេន អតប្បកដ្ឋេន ច បណីតធាតុ, នវលោកុត្តរធម្មា.

បញ្ចកាមគុណា វិសយភូតា ឯតស្ស សន្តីតិ បញ្ចកាមគុណិកោ, កាមរាគោ. រូបារូបភវេសូតិ រូបារូបូបបត្តិភវេសុ យថាធិគតេសុ. អនធិគតេសុ បន សោ បត្ថនា នាម ន ហោតីតិ ភវវសេន បត្ថនាតិ ឥមិនាវ គហិតោ. ឈាននិកន្តីតិ រូបារូបជ្ឈានេសុ និកន្តិ. ភវវសេន បត្ថនាតិ ភវេសុ បត្ថនាតិ. ឯវំ ចតូហិបិ បទេហិ យថាក្កមំ មហគ្គតូបបត្តិភវវិសយា, មហគ្គតកម្មភវវិសយា, ភវទិដ្ឋិសហគតា, ភវបត្ថនាភូតា ច តណ្ហា ‘‘ភវតណ្ហា’’តិ វុត្តា. វិភវទិដ្ឋិ វិភវោ ឧត្តរបទលោបេន, វិភវសហគតា តណ្ហា វិភវតណ្ហា. រូបាទិបញ្ចវត្ថុ កាមវិសយា ពលវរាគភូតា តណ្ហា កាមតណ្ហាតិ បឋមនយោ, ‘‘សព្ពេបិ តេភូមកធម្មា កាមនីយដ្ឋេន កាមា’’តិ (មហានិ. ១) វចនតោ តេ អារព្ភ បវត្តា ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តា សព្ពាបិ តណ្ហា កាមតណ្ហាតិ ទុតិយនយោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

អភិធម្មេ បនាតិ បន-សទ្ទោ វិសេសត្ថជោតនោ, តេន បញ្ចកាមគុណិករាគតោ អញ្ញោបិ កាមាវចរធម្មវិសយោ លោភោ អភិធម្មេ (វិភ. ៩១៥) ‘‘កាមតណ្ហា’’តិ អាគតោតិ ឥមំ វិសេសំ ជោតេតិ. តិកន្តរម្បិ សមានំ តណ្ហំយេវ និស្សាយ បវត្តិតទេសនានន្តរតាយ តំ ‘‘វារោ’’តិ វត្តព្ពតំ អរហតីតិ ‘‘ឥមិនា វារេនា’’តិ វុត្តំ. ឥមិនា វារេនាតិ ឥមិនា បរិយាយេនាតិ អត្ថោ. រជនីយដ្ឋេនាតិ កាមនីយដ្ឋេន. បរិយាទិយិត្វាតិ បរិគ្គហេត្វា. តតោតិ កាមតណ្ហាយ. នីហរិត្វាតិ និទ្ធារេត្វា. ឥតរា ទ្វេ តណ្ហាតិ រូបតណ្ហំ, អរូបតណ្ហញ្ច ទស្សេតិ. ឯតេន ‘‘កាមតណ្ហា’’តិ សាធារណវចនមេតំ សព្ពស្សបិ លោភស្ស, តស្ស បន ‘‘រូបតណ្ហា អរូបតណ្ហា’’តិ វិសេសវចនំ យថា កាមគុណិករាគោ រូបរាគោ អរូបរាគោតិ ទស្សេតិ. និរោធតណ្ហាតិ ភវនិរោធេ ភវសមុច្ឆេទេ តណ្ហា. យស្មា ហិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ មនុស្សត្តភាវេ, កាមាវចរទេវត្តភាវេ, រូបាវចរអរូបាវចរត្តភាវេ ឋិតស្ស អត្តនោ សម្មា សមុច្ឆេទោ ហោតីតិ ភវនិរោធំ អារព្ភ បវត្តតិ, តស្មា តំសហគតាបិ តណ្ហា តមេវ អារព្ភ បវត្តតីតិ.

វដ្ដស្មិន្តិ តិវិធេបិ វដ្ដេ. យថា តេ ហិ និស្សរិតុំ អប្បទានវសេន កម្មវិបាកវដ្ដេ តំសមង្គិសត្តំ តេសំ បរាបរុប្បត្តិយា បច្ចយភាវេន សំយោជេន្តិ, ឯវំ កិលេសវដ្ដេបីតិ. សតីតិ បរមត្ថតោ វិជ្ជមានេ. រូបាទិភេទេតិ រូបវេទនាទិវិភាគេ. កាយេតិ ខន្ធសមូហេ. វិជ្ជមានាតិ សតី បរមត្ថតោ ឧបលព្ភមានា. ទិដ្ឋិយា បរិកប្បិតោ ហិ អត្តាទិ បរមត្ថតោ នត្ថិ, ទិដ្ឋិ បន អយំ អត្ថេវាតិ. វិចិនន្តោតិ ធម្មសភាវំ វីមំសន្តោ. កិច្ឆតីតិ កិលមតិ. បរាមសតីតិ បរតោ អាមសតិ. ‘‘សីលេន សុទ្ធិ, វតេន សុទ្ធី’’តិ គណ្ហន្តោ ហិ វិសុទ្ធិមគ្គំ អតិក្កមិត្វា តស្ស បរតោ អាមសតិ នាម. វីសតិវត្ថុកា ទិដ្ឋីតិ រូបាទិ-ធម្មេ, បច្ចេកំ តេ វា និស្សិតំ, តេសំ វា និស្សយភូតំ, សាមិភូតំ វា កត្វា បរិកប្បនវសេន បវត្តិយា វីសតិវត្ថុកា អត្តទិដ្ឋិ វីសតិ. វិមតីតិ ធម្មេសុ សម្មា, មិច្ឆា វា មននាភាវតោ សំសយិតដ្ឋេន អមតិ, អប្បដិបជ្ជនន្តិ អត្ថោ. វិបរិយាសគ្គាហោតិ អសុទ្ធិមគ្គេ ‘‘សុទ្ធិមគ្គោ’’តិ វិបរីតគ្គាហោ.

ចិរបារិវាសិយដ្ឋេនាតិ ចិរបរិវុត្ថតាយ បុរាណភាវេន. អាសវនដ្ឋេនាតិ សន្ទនដ្ឋេន, បវត្តនដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. សវតីតិ បវត្តតិ. អវធិអត្ថោ អា-ការោ, អវធិ ច មរិយាទាភិវិធិភេទតោ ទុវិធោ. តត្ថ មរិយាទោ កិរិយំ ពហិ កត្វា បវត្តតិ យថា ‘‘អា បាដលិបុត្តា វុដ្ឋោ ទេវោ’’តិ. អភិវិធិ កិរិយំ ព្យាបេត្វា បវត្តតិ យថា ‘‘អា ភវគ្គា ភគវតោ យសោ បវត្តោ’’តិ. អភិវិធិអត្ថោ អយំ អា-ការោ វេទិតព្ពោ.

កត្ថចិ ទ្វេ អាសវា អាគតាតិ វិនយបាឡិំ (បារា. ៣៩) សន្ធាយាហ. តត្ថ ហិ ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ, សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយា’’តិ (បារា. ៣៩) ទ្វិធា អាសវា អាគតាតិ. កត្ថចីតិ តិកនិបាតេ អាសវសុត្តេ, (ឥតិវុ. ៥៦; សំ. និ. ៥.១៦៣) អញ្ញេសុ ច សឡាយតនសុត្តាទីសុ (សំ. និ. ៤.៣២១). សឡាយតនសុត្តេសុបិ ហិ ‘‘តយោមេ អាវុសោ អាសវា កាមាសវោ ភវាសវោ អវិជ្ជាសវោ’’តិ តយោ ឯវ អាគតាតិ. និរយំ គមេន្តីតិ និរយគាមិនីយា. យស្មា ឥធ សាសវំ កុសលាកុសលំ កម្មំ អាសវបរិយាយេន ទេសិតំ, តស្មា បញ្ចគតិសំវត្តនីយភាវេន អាសវា អាគតា. ឥមស្មិំ សង្គីតិសុត្តេ តយោ អាគតាតិ. ឯត្ថ យស្មា អញ្ញេសុ ច អា ភវគ្គំ អា គោត្រភុំ បវត្តន្តេសុ មានាទីសុ វិជ្ជមានេសុ អត្តត្តនិយាទិគ្គាហវសេន, អភិព្យាបនមទករណវសេន អាសវសទិសតា ច ឯតេសំយេវ, ន អញ្ញេសំ, តស្មា ឯតេស្វេវ អាសវ-សទ្ទោ និរុឡ្ហោ ទដ្ឋព្ពោ. ន ចេត្ថ ‘‘ទិដ្ឋាសវោ នាគតោ’’តិ ចិន្តេតព្ពំ ភវតណ្ហាយ, ភវទិដ្ឋិយាបិ ភវាសវគ្គហណេនេវ គហិតត្តា. កាមាសវោ នាម កាមនដ្ឋេន, អាសវនដ្ឋេន ច. វុត្តាយេវ អត្ថតោ និន្នានាករណតោ.

កាមេ ឯសតិ គវេសតិ ឯតាយាតិ កាមេសនា, កាមានំ អភិបត្ថនាវសេន, បរិយេដ្ឋិវសេន, បរិភុញ្ជនវសេន វា បវត្តរាគោ. ភវេសនា បន ភវបត្ថនា, ភវាភិរតិភវជ្ឈោសានវសេន បវត្តរាគោ. ទិដ្ឋិគតិកសម្មតស្សាតិ អញ្ញតិត្ថិយេហិ បរិកប្បិតស្ស, សម្ភាវិតស្ស ច. ព្រហ្មចរិយស្សាតិ តបោបក្កមស្ស. តទេកដ្ឋន្តិ តាហិ រាគទិដ្ឋីហិ សហជេកដ្ឋំ. កម្មន្តិ អកុសលកម្មំ. តម្បិ ហិ កាមាទិកេ និព្ពត្តនាធិដ្ឋានាទិវសេន បវត្តំ ‘‘ឯសតី’’តិ វុច្ចតិ. អន្តគ្គាហិកា ទិដ្ឋីតិ និទស្សនមត្តមេតំ. យា កាចិ បន មិច្ឆាទិដ្ឋិ តបោបក្កមហេតុកា ព្រហ្មចរិយេសនា ឯវ.

អាការសណ្ឋានន្តិ វិសិដ្ឋាការាវដ្ឋានំ កថំវិធន្តិ ហិ កេន បការេន សណ្ឋិតំ, សមវដ្ឋិតន្តិ អត្ថោ. សទ្ទត្ថតោ បន វិទហនំ វិសិដ្ឋាការេន អវដ្ឋានំ វិធា, វិធីយតិ វិសទិសាការេន ឋបីយតីតិ វិធា, កោដ្ឋាសោ. វិទហនតោ ហីនាទិវសេន វិវិធេនាការេន ទហនតោ ឧបធារណតោ វិធា, មានោវ. សេយ្យសទិសហីនានំ វសេនាតិ សេយ្យសទិសហីនភាវានំ យាថាវា’ យាថាវភូតានំ វសេន. តយោ មានា វុត្តា សេយ្យស្សេវ ឧប្បជ្ជនកា. ឯស នយោ សទិសហីនេសុបិ. តេនាហ ‘‘អយញ្ហិ មានោ’’តិអាទិ. ឥទានិ យថាឧទ្ទិដ្ឋេ នវវិធេបិ មានេ វត្ថុវិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. រាជូនញ្ចេវ បព្ពជិតានញ្ច ឧប្បជ្ជតិ កស្មា? តេ វិសេសតោ អត្តានំ សេយ្យតោ ទហន្តីតិ. ឥទានិ តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេន្តោ ‘‘រាជា ហី’’តិអាទិមាហ. កោ មយា សទិសោ អត្ថីតិ កោ-សទ្ទោ បដិក្ខេបត្ថោ, អញ្ញោ សទិសោ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ឯតេសំយេវាតិ រាជូនំ, បព្ពជិតានញ្ច. ឧប្បជ្ជតិ សេដ្ឋវត្ថុកត្តា តស្ស. ‘‘ហីនោហមស្មី’’តិ មានេបិ ឯសេវ នយោ.

‘‘កោ មយា សទិសោ អញ្ញោ រាជបុរិសោ អត្ថី’’តិ វា ‘‘មយ្ហំ អញ្ញេហិ សទ្ធិំ កិំ នានាករណ’’ន្តិ វា ‘‘អមច្ចោ តិ នាមាមេវ…បេ… នាមាហ’’ន្តិ វាតិ សទិសស្ស សេយ្យមានាទីនំ តិណ្ណំ បវត្តិអាការទស្សនំ.

ទាសាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ភតិក កម្មករាទីនំ បរាធីនវុត្តិកានំ គហណំ. អាទិ-សទ្ទេន វា គហិតេ ឯវ ‘‘បុក្កុសចណ្ឌាលាទយោបី’’តិ សយមេវ ទស្សេតិ. ននុ ច មានោ នាមាយំ សំបគ្គហរសោ, សោ កថំ ឱមានេ សម្ភវតីតិ? សោបិ អវករណមុខេន វិធានវត្ថុនា បគ្គណ្ហនវសេនេវ បវត្តតីតិ នាយំ វិរោធោ. តេនេវាហ ‘‘កិំ ទាសោ នាម អហន្តិ ឯតេ មានេ ករោតី’’តិ. តថា ហិស្ស យាថាវមានតា វុត្តា.

យាថាវមានា ភវនិកន្តិ វិយ, អត្តទិដ្ឋិ វិយ ច ន មហាសាវជ្ជា, តស្មា តេ ន អបាយគមនីយា. យថាភូតវត្ថុកតាយ ហិ តេ យាថាវមានា. ‘‘អរហត្តមគ្គវជ្ឈា’’តិ ច តស្ស អនវសេសប្បហាយិតាយ វុត្តំ. ទុតិយតតិយមគ្គេហិ ច តេ យថាក្កមំ បហីយន្តិ, យេ ឱឡារិកតរា, ឱឡារិកតមា ច. មានោ ហិ ‘‘អហំ អស្មី’’តិ បវត្តិយា ឧបរិមគ្គេសុ សម្មាទិដ្ឋិយា ឧជុវិបច្ចនីកោ ហុត្វា បហីយតិ. អយាថាវមានា នាម អយថាភូតវត្ថុកតាយ, តេនេវ តេ មហាសាវជ្ជភាវេន បឋមមគ្គវជ្ឈា វុត្តា.

អតតិ សតតំ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ អទ្ធា, កាលោតិ អាហ ‘‘តយោ អទ្ធាតិ តយោ កាលា’’តិ. សុត្តន្តបរិយាយេនាតិ ភទ្ទេករត្តសុត្តាទីសុ (ម. និ. ៣.២៨៣) អាគតនយេន. តត្ថ ហិ ‘‘យោ ចាវុសោ មនោ, យេ ច ធម្មា, ឧភយមេតំ បច្ចុប្បន្នំ, តស្មិំ ចេ បច្ចុប្បន្នេ ឆន្ទរាគបដិពទ្ធំ ហោតិ វិញ្ញាណំ, ឆន្ទរាគបដិពទ្ធត្តា វិញ្ញាណស្ស តទភិនន្ទតិ, តទភិនន្ទន្តោ បច្ចុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ សំហីរតី’’តិ (ម. និ. ៣.២៨៤) អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ សន្ធាយ ឯវំ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘បដិសន្ធិតោ បុព្ពេ’’តិអាទិ. តទន្តរន្តិ តេសំ ចុតិបដិសន្ធីនំ វេមជ្ឈំ បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា, យោ បុព្ពន្តាបរន្តានំ វេមជ្ឈតាយ ‘‘បុព្ពន្តាបរន្តេ កង្ខតិ, (ធ. ស. ១១២៣) បុព្ពន្តាបរន្តេ អញ្ញាណ’’ន្តិ (ធ. ស. ១០៦៧, ១១០៦, ១១២៨) ឯវមាទីសុ ‘‘បុព្ពន្តាបរន្តោ’’តិ ច វុច្ចតិ. ភង្គោ ធម្មោ អតីតំសេន សង្គហិតោតិ អាហ ‘‘ភង្គតោ ឧទ្ធំ អតីតោ អទ្ធា នាមា’’តិ. តថា អនុប្បន្នោ ធម្មោ អនាគតំសេន សង្គហិតោតិ អាហ ‘‘ឧប្បាទតោ បុព្ពេ អនាគតោ អទ្ធា នាមា’’តិ. ខណត្តយេតិ ឧប្បាទោ, ឋិតិ, ភង្គោតិ តីសុ ខណេសុ. យទា ហិ ធម្មោ ហេតុបច្ចយស្ស សមវាយេ ឧប្បជ្ជតិ, យទា ច វេតិ, ឥតិ ទ្វីសុបិ ខណេសុ ឋិតិក្ខណេ វិយ បច្ចុប្បន្នោតិ. ធម្មានញ្ហិ បាកភាវូបាធិកំ បត្តព្ពំ ឧទយោ, វិទ្ធំសភាវូបាធិកំ វយោ, តទុភយវេមជ្ឈំ ឋិតិ. យទិ ឯវំ អទ្ធា នាមាយំ ធម្មោ ឯវ អាបន្នោតិ? ន ធម្មោ, ធម្មស្ស បន អវត្ថាភេទោ, តញ្ច ឧបាទាយ លោកេ កាលសមញ្ញាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អតីតាទិភេទោ ច នាម អយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ លោកេ. តេនេវ វោហារេនាតិ តំ តំ អវត្ថាវិសេសំ ឧបាទាយ ធម្មោ ‘‘អតីតោ អនាគតោ បច្ចុប្បន្នោ’’តិ យេន វោហារេន វោហរីយតិ, ធម្មប្បវត្តិមត្តតាយ ហិ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានោបិ កាលោ តស្សេវ ធម្មស្ស បវត្តិអវត្ថាវិសេសំ ឧបាទាយ តេនេវ វោហារេន ‘‘អតីតោ អទ្ធា’’តិអាទិនា វុត្តោ.

អន្ត-សទ្ទោ លោកេ បរិយោសានេ, កោដិយំ និរុឡ្ហោតិ តទត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អន្តោយេវ អន្តោ’’តិ អាហ, កោដិ អន្តោតិ អត្ថោ. បរភាគោតិ បារិមន្តោ. អមតិ គច្ឆតិ ភវប្បពន្ធោ និដ្ឋានំ ឯត្ថាតិ អន្តោ, កោដិ. អមនំ និដ្ឋានគមនន្តិ អន្តោ, ឱសានំ. សោ បន ‘‘ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សា’’តិ (ម. និ. ៣.៣៩៣; សំ. និ. ២.៥១) វុត្តត្តា ទុក្ខណ្ណវស្ស បារិមន្តោតិ អាហ ‘‘បរភាគោ’’តិ. អម្មតិ បរិភុយ្យតិ ហីឡីយតីតិ អន្តោ, លាមកោ. អម្មតិ ភាគសោ ញាយតីតិ អន្តោ, អំសោតិ អាហ ‘‘កោដ្ឋាសោ អន្តោ’’តិ. សន្តោ បរមត្ថតោ វិជ្ជមានោ កាយោ ធម្មសមូហោតិ សក្កាយោ, ខន្ធា, តេ បន អរិយសច្ចភូតា ឥធាធិប្បេតាតិ វុត្តំ ‘‘បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា’’តិ. បុរិមតណ្ហាតិ យេសំ និព្ពត្តិកា, តន្និព្ពត្តិតោ បគេវ សិទ្ធា តណ្ហា. អប្បវត្តិភូតន្តិ នប្បវត្តតិ តទុភយំ ឯត្ថាតិ តេសំ អប្បវត្តិដ្ឋានភូតំ. យទិ ‘‘សក្កាយោ អន្តោ’’តិអាទិនា អញ្ញមញ្ញំ វិភត្តិតាយ ទុក្ខសច្ចាទយោ គហិតា, អថ កស្មា មគ្គោ ន គហិតោតិ អាហ ‘‘មគ្គោ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ ឧបាយត្តាតិ ឧបាយភាវតោ, សម្បាបកហេតុភាវតោតិ អត្ថោ.

យទិ បន ហេតុមន្តគ្គហណេនេវ ហេតុ គហិតោ ហោតិ, ននុ ឯវំ សក្កាយគ្គហណេនេវ តស្ស ហេតុភូតោ សក្កាយសមុទយោ គហិតោ ហោតីតិ? តស្ស គហណេ សង្ខតទុកោ វិយ, សប្បច្ចយទុកោ វិយ ច ទុកោវាយំ អាបជ្ជតិ, ន តិកោ. យថា បន សក្កាយំ គហេត្វា សក្កាយសមុទយោបិ គហិតោ, ឯវំ សក្កាយនិរោធំ គហេត្វា សក្កាយនិរោធុបាយោ គយ្ហេយ្យ, ឯវំ សតិ ចតុក្កោ អយំ អាបជ្ជេយ្យ, ន តិកោ, តស្មា ហេតុមន្តគ្គហណេន ហេតុគ្គហណំ ន ចិន្តេតព្ពំ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ យុត្តោ សិយា – ឥធ សក្កាយសក្កាយសមុទយា អនាទិកាលិកា, អសតិ មគ្គភាវនាយំ បច្ចយានុបរមេន អបរិយន្តា ច, និព្ពានំ បន អប្បច្ចយត្តា អត្តនោ និច្ចតាយ ឯវ សព្ពទាភាវីតិ អនាទិកាលិកោ, អបរិយន្តោ ច. ឥតិ ឥមានិ តីណិ សច្ចានិ មហាថេរោ ឥមាយ សភាគតាយ ‘‘តយោ អន្តា’’តិ តិកំ កត្វា ទស្សេតិ. អរិយមគ្គោ បន កទាចិ ករហចិ លព្ភមានោ ន តថាតិ តស្ស អតិវិយ ទុល្លភបាតុភាវតំ ទីបេតុំ តិកតោ ពហិកតោតិ អយមេត្ថ អត្តនោមតិ.

ទុក្ខតាតិ ទុក្ខភាវោ, ទុក្ខំយេវ វា យថា ទេវោ ឯវ ទេវតា. ទុក្ខ-សទ្ទោ ចាយំ អទុក្ខសភាវេសុបិ សុខុបេក្ខាសុ កញ្ចិ អនិដ្ឋតាវិសេសំ ឧបាទាយ បវត្តតីតិ តតោ និវត្តេន្តោ សភាវទុក្ខវាចិនា ឯកេន ទុក្ខ-សទ្ទេន វិសេសេត្វា ‘‘ទុក្ខទុក្ខតា’’តិ អាហ. ភវតិ ហិ ឯកន្តតោ តំសភាវេបិ អត្ថេ អញ្ញស្ស ធម្មស្ស យេន កេនចិ សទិសតាលេសេន ព្យភិចារាសង្កាតិ វិសេសិតព្ពតា យថា ‘‘រូបរូបំ តិលតេល’’ន្តិ (វិភ. អដ្ឋ. បកិណ្ណកថា) ច. សង្ខារភាវេនាតិ សង្ខតភាវេន. បច្ចយេហិ សង្ខរីយន្តីតិ សង្ខារា, អទុក្ខមសុខវេទនា. សង្ខរិយមានត្តា ឯវ ហិ អសារកតាយ បរិទុព្ពលភាវេន ភង្គភង្គាភិមុខក្ខណេសុ វិយ អត្តលាភក្ខណេបិ វិពាធប្បត្តា ឯវ ហុត្វា សង្ខារា បវត្តន្តីតិ អាហ ‘‘សង្ខតត្តា ឧប្បាទជរាភង្គបីឡិតា’’តិ. តស្មាតិ យថាវុត្តការណតោ. អញ្ញទុក្ខសភាវវិរហតោតិ ទុក្ខទុក្ខតាវិបរិណាមទុក្ខតាសង្ខាតស្ស អញ្ញស្ស ទុក្ខសភាវស្ស អភាវតោ. វិបរិណាមេតិ បរិណាមេ, វិគមេតិ អត្ថោ. តេនាហ បបញ្ចសូទនិយំ ‘‘វិបរិណាមទុក្ខាតិ នត្ថិភាវោ ទុក្ខ’’ន្តិ. អបរិញ្ញាតវត្ថុកានញ្ហិ សុខវេទនុបរមោ ទុក្ខតោ ឧបដ្ឋាតិ, ស្វាយមត្ថោ បិយវិប្បយោគេន ទីបេតព្ពោ. តេនាហ ‘‘សុខស្ស ហី’’តិអាទិ. បុព្ពេ វុត្តនយោ បទេសនិស្សិតោ វេទនាវិសេសមត្តវិសយត្តាតិ អនវសេសតោ សង្ខារទុក្ខតំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិ ទុតិយនយោ វុត្តោ. ននុ ច ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ (ធ. ប. ២៧៨) វចនតោ សុខទុក្ខវេទនានម្បិ សង្ខារទុក្ខតា អាបន្នាតិ? សច្ចមេតំ, សា បន សាមញ្ញជោតនាអបវាទភូតេន ឥតរទុក្ខតាវចនេន និវត្តីយតីតិ នាយំ វិរោធោ. តេនេវាហ ‘‘ឋបេត្វា ទុក្ខវេទនំ សុខវេទនញ្ចា’’តិ.

មិច្ឆាសភាវោតិ ‘‘ហិតសុខាវហោ មេ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ អាសីសិតោបិ តថា អភាវតោ, អសុភាទីសុយេវ ‘‘សុភ’’ន្តិអាទិវិបរីតប្បវត្តិតោ ច មិច្ឆាសភាវោ, មុសាសភាវោតិ អត្ថោ. មាតុឃាតកាទីសុ បវត្តមានាបិ ហិ ហិតសុខំ ឥច្ឆន្តាវ បវត្តន្តីតិ តេ ធម្មា ‘‘ហិតសុខាវហា មេ ភវិស្សន្តី’’តិ អាសីសិតា ហោន្តិ. តថា អសុភាសុខានិច្ចានត្តេសុ សុភាទិវិបរិយាសទឡ្ហតាយ អានន្តរិយកម្មនិយតមិច្ឆាទិដ្ឋីសុ បវត្តិ ហោតីតិ តេ ធម្មា អសុភាទីសុ សុភាទិវិបរីតប្បវត្តិកា ហោន្តិ. វិបាកទានេ សតិ ខន្ធភេទានន្តរមេវ វិបាកទានតោ និយតោ, មិច្ឆត្តោ ច សោ និយតោ ចាតិ មិច្ឆត្តនិយតោ. អនេកេសុ អានន្តរិយេសុ កតេសុ យំ តត្ថ ពលវំ, តំ វិបច្ចតិ, ន ឥតរានីតិ ឯកន្តវិបាកជនកតាយ និយតតា ន សក្កា វត្តុន្តិ ‘‘វិបាកទានេ សតី’’តិ វុត្តំ. ខន្ធភេទានន្តរន្តិ ចុតិអនន្តរន្តិ អត្ថោ. ចុតិ ហិ មរណនិទ្ទេសេ ‘‘ខន្ធានំ ភេទោ’’តិ (ទី. និ. ២.៣៩០; ម. និ. ១.១២៣; ៣.៣៧៣; វិភ. ១៩៣) វុត្តា, ឯតេន វចនេន សតិ ផលទានេ ចុតិអនន្តរោ ឯវ ឯតេសំ ផលកាលោ, ន អញ្ញោតិ ផលកាលនិយមេន និយតតា វុត្តា ហោតិ, ន ផលទាននិយមេនាតិ និយតផលកាលានំ អញ្ញេសម្បិ ឧបបជ្ជវេទនីយានំ, ទិដ្ឋធម្មវេទនីយានម្បិ និយតតា អាបជ្ជតិ, តស្មា វិបាកធម្មធម្មានំ បច្ចយន្តរវិកលតាទីហិ អវិបច្ចមានានម្បិ អត្តនោ សភាវេន វិបាកធម្មតា វិយ ពលវតា អានន្តរិយេន វិបាកេ ទិន្នេ អវិបច្ចមានានម្បិ អានន្តរិយានំ ផលទានេ និយតសភាវា, អានន្តរិយសភាវា ច បវត្តីតិ អត្តនោ សភាវេន ផលទាននិយមេនេវ និយតតា, អានន្តរិយតា ច វេទិតព្ពា. អវស្សញ្ច និយតសភាវា, អានន្តរិយសភាវា ច តេសំ បវត្តីតិ សម្បដិច្ឆិតព្ពមេតំ អញ្ញស្ស ពលវតោ អានន្តរិយស្ស អភាវេ ចុតិអនន្តរំ ឯកន្តេន ផលទានតោ.

ននុ ឯវំ អញ្ញេសម្បិ ឧបបជ្ជវេទនីយានំ អញ្ញស្មិំ វិបាកទាយកេ អសតិ ចុតិអនន្តរមេវ ឯកន្តេន ផលទានតោ អានន្តរិយសភាវា, និយតសភាវា ច បវត្តិ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ អសមានជាតិកេន ចេតោបណិធិវសេន, ឧបឃាតកេន ច និវត្តេតព្ពវិបាកត្តា អនន្តរេកន្តផលទាយកត្តាភាវា, ន បន អានន្តរិយានំ បឋមជ្ឈានាទីនំ ទុតិយជ្ឈានាទីនិ វិយ អសមានជាតិកំ ផលនិវត្តកំ អត្ថិ សព្ពានន្តរិយានំ អវីចិផលត្តា, ន ច ហេដ្ឋូបបត្តិំ ឥច្ឆតោ សីលវតោ ចេតោបណិធិ វិយ ឧបរូបបត្តិជនកកម្មពលំ អានន្តរិយពលំ និវត្តេតុំ សមត្ថោ ចេតោបណិធិ អត្ថិ អនិច្ឆន្តស្សេវ អវីចិបាតនតោ, ន ច អានន្តរិយុបឃាតកំ កិញ្ចិ កម្មំ អត្ថិ. តស្មា តេសំយេវ អនន្តរេកន្តវិបាកជនកសភាវា បវត្តីតិ. អនេកានិ ច អានន្តរិយានិ កតានិ ឯកន្តេ វិបាកេ និយតត្តា ឧបរតាវិបច្ចនសភាវាសង្កត្តា និច្ឆិតានិ សភាវតោ និយតានេវ. ចុតិអនន្តរំ បន ផលំ អនន្តរំ នាម, តស្មិំ អនន្តរេ និយុត្តានិ, តន្និព្ពត្តនេន អនន្តរករណសីលានិ អនន្តរបយោជនានិ ចាតិ សភាវតោ អានន្តរិយានេវ ច ហោន្តិ. តេសុ បន សមានសភាវេសុ ឯកេន វិបាកេ ទិន្នេ ឥតរានិ អត្តនា កាតព្ពកិច្ចស្ស តេនេវ កតត្តា ន ទុតិយំ តតិយញ្ច បដិសន្ធិំ ករោន្តិ, ន សមត្ថតាវិឃាតត្តាតិ នត្ថិ តេសំ និយតានន្តរិយតានិវត្តីតិ. ន ហិ សមានសភាវំ សមានសភាវស្ស សមត្ថតំ វិហនតីតិ. ឯកស្ស បន អញ្ញានិបិ ឧបត្ថម្ភកានិ ហោន្តីតិ ទដ្ឋព្ពានីតិ. សម្មាសភាវេតិ សច្ចសភាវេ. និយតោ ឯកន្តិកោ អនន្តរមេវ ផលទានេនាតិ សម្មត្តនិយមតោ.ន និយតោតិ ឧភយថាបិ ន និយតោ. អវសេសានំ ធម្មានន្តិ កិលេសានន្តរិយកម្មនិយ្យានិកធម្មេហិ អញ្ញេសំ ធម្មានំ.

តមន្ធការោតិ តមោ អន្ធការោតិ បទវិភាគោ. អវិជ្ជា តមោ នាម អារម្មណស្ស ឆាទនដ្ឋេន. តេនេវាហ ‘‘តមោ វិហតោ, អាលោកោ ឧប្បន្នោ (ម. និ. ១.៣៨៥; បារា. ១២), តមោក្ខន្ធោ បទាលិតោ’’តិ (សំ. និ. ១.១៦៤) ច អាទិ. អវិជ្ជាសីសេន វិចិកិច្ឆា វុត្តា មហតា សម្មោហេន សព្ពកាលំ អវិយុជ្ជនតោ. អាគម្មាតិ បត្វា. កង្ខតីតិ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហំ អតីតមទ្ធាន’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) កង្ខំ ឧប្បាទេតិ សំសយំ អាបជ្ជតិ. អធិមុច្ចិតុំ ន សក្កោតីតិ បសាទាធិមោក្ខវសេន អធិមុច្ចិតុំ ន សក្កោតិ. តេនាហ ‘‘ន សម្បសីទតី’’តិ. យាវត្តកញ្ហិ យស្មិំ វត្ថុស្មិំ វិចិកិច្ឆា ន វិគច្ឆតិ, តាវ តត្ថ សទ្ធាធិមោក្ខោ អនវសរោវ. ន កេវលំ សទ្ធាធិមោក្ខោ, និច្ឆយាធិមោក្ខោបិ តត្ថ ន បតិដ្ឋហតិ ឯវ.

ន រក្ខិតព្ពានីតិ ‘‘ឥមានិ មយា រក្ខិតព្ពានី’’តិ ឯវំ កត្ថចិ រក្ខាកិច្ចំ នត្ថិ បរតោ រក្ខិតព្ពស្សេវ អភាវតោ. សតិយា ឯវ រក្ខិតានីតិ មុដ្ឋស្សច្ចស្ស ពោធិមូលេ ឯវ សវាសនំ សមុច្ឆិន្នត្តា សតិយា រក្ខិតព្ពានិ នាម សព្ពទាបិ រក្ខិតានិ ឯវ. នត្ថិ តថាគតស្ស កាយទុច្ចរិតន្តិ តថាគតស្ស កាយទុច្ចរិតំ នាម នត្ថេវ, យតោ សុបរិសុទ្ធោ កាយសមាចារោ ភគវតោ. នោ អបរិសុទ្ធា, បរិសុទ្ធា ឯវ អបរិសុទ្ធិហេតូនំ កិលេសានំ បហីនត្តា. តថាបិ វិនយេ អបកតញ្ញុតាវសេន សិយា តេសំ អបារិសុទ្ធិលេសោ, ន ភគវតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ន បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ វិហារការំ អាបត្តិន្តិ ឯកវចនវសេន ‘‘អាបត្តិយោ’’តិ ឯត្ថ អាបត្តិ-សទ្ទំ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. អភិធេយ្យានុរូបញ្ហិ លិង្គវចនានិ ហោន្តិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ‘‘មនោទ្វារេ’’តិ ឥទំ តស្សា អាបត្តិយា អកិរិយសមុដ្ឋានតាយ វុត្តំ. ន ហិ មនោទ្វារេ បញ្ញត្តា អាបត្តិ អត្ថីតិ. សឧបារម្ភវសេនាតិ សវត្តព្ពតាវសេន, ន បន ទុច្ចរិតលក្ខណាបត្តិវសេន, យតោ នំ ភគវា បដិក្ខិបតិ. យថា អាយស្មតោ មហាកប្បិនស្សាបិ ‘‘គច្ឆេយ្យំ វាហំ ឧបោសថំ, ន វា គច្ឆេយ្យំ. គច្ឆេយ្យំ វាហំ សង្ឃកម្មំ, ន វា គច្ឆេយ្យ’’ន្តិ (មហាវ. ១៣៧) បរិវិតក្កិតំ. មនោទុច្ចរិតន្តិ មនោទ្វារិកំ អប្បសត្ថំ ចរិតំ. សត្ថារា អប្បសត្ថតាយ ហិ តំ ទុច្ចរិតំ នាម ជាតំ, ន សភាវតោ.

យស្មា មហាការុណិកោ ភគវា សទេវកស្ស លោកស្ស ហិតសុខាយ ឯវ បដិបជ្ជមានោ អច្ចន្តវិវេកជ្ឈាសយតាយ តព្ពិធុរំ ធម្មសេនាបតិនោ ចិត្តុប្បាទំ បដិក្ខិបន្តោ ‘‘ន ខោ តេ…បេ… ឧប្បាទេតព្ព’’ន្តិ អវោច, តស្មា សោ ថេរស្ស ចិត្តុប្បាទោ ភគវតោ ន បាសំសោតិ កត្វា មនោទុច្ចរិតំ នាម ជាតោ, តស្ស ច បដិក្ខេបោ ឧបារម្ភោតិ អាហ ‘‘តស្មិំ មនោទុច្ចរិតេ ឧបារម្ភំ អារោបេន្តោ’’តិ. ភគវតោ បន ឯត្តកម្បិ នត្ថិ, យតោ បវារណាសុត្តេ ‘‘ហន្ទ ទានិ, ភិក្ខវេ, បវារេមិ វោ, ន ច មេ កិញ្ចិ គរហថ កាយិកំ វា វាចសិកំ វា’’តិ (សំ. និ. ១.២១៥) វុត្តោ ភិក្ខុសង្ឃោ ‘‘ន ខោ មយំ ភន្តេ ភគវតោ កិញ្ចិ គរហាម កាយិកំ វា វាចសិកំ វា’’តិ សត្ថុ បរិសុទ្ធកាយសមាចារាទិកំ សិរសា សម្បដិច្ឆិ. អយញ្ហិ លោកនាថស្ស ទុច្ចរិតាភាវោ ពោធិសត្តភូមិយម្បិ ចរិយាចិរានុគតោ អហោសិ, បគេវ ពុទ្ធភូមិយន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនច្ឆរិយញ្ចេត’’ន្តិអាទិមាហ.

ពុទ្ធានំយេវ ធម្មា គុណា, ន អញ្ញេសន្តិ ពុទ្ធធម្មា. តថា ហិ តេ ពុទ្ធានំ អាវេណិកធម្មាតិ វុច្ចន្តិ. តត្ថ ‘‘នត្ថិ តថាគតស្ស កាយទុច្ចរិត’’ន្តិអាទិនា កាយវចីមនោទុច្ចរិតាភាវវចនំ យថាធិការំ កាយកម្មាទីនំ ញាណានុបរិវត្តិតាយ លទ្ធគុណកិត្តនំ, ន អាវេណិកធម្មន្តរទស្សនំ. សព្ពស្មិញ្ហិ កាយកម្មាទិកេ ញាណានុបរិវត្តិនិ កុតោ កាយទុច្ចរិតាទីនំ សម្ភវោ. ‘‘ពុទ្ធស្ស អប្បដិហតញាណ’’ន្តិអាទិនា វុត្តានិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណតោ វិសុំយេវ តីណិ ញាណានិ ចតុយោនិបញ្ចគតិបរិច្ឆេទកញាណានិ វិយា’’តិ វទន្តិ. ឯកំយេវ ហុត្វា តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណំ នាម សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ. នត្ថិ ឆន្ទស្ស ហានីតិ សត្តេសុ ហិតឆន្ទស្ស ហានិ នត្ថិ. នត្ថិ វីរិយស្ស ហានីតិ ខេមបវិវេកវិតក្កានុគតស្ស វីរិយស្ស ហានិ នត្ថិ. ‘‘នត្ថិ ទវាតិ ខិឌ្ឌាធិប្បាយេន កិរិយា នត្ថិ. នត្ថិ រវាតិ សហសា កិរិយា នត្ថី’’តិ វទន្តិ, សហសា បន កិរិយា ទវា ‘‘អញ្ញំ ករិស្សាមី’’តិ អញ្ញករណំ រវា. ខលិតន្តិ វិរជ្ឈនំ ញាណេន អប្ផុដំ. សហសាតិ វេគាយិតត្តំ តុរិតកិរិយា. អព្យាវដោ មនោតិ និរត្ថកោ ចិត្តសមុទាចារោ. អកុសលចិត្តន្តិ អញ្ញាណុបេក្ខមាហ, អយញ្ច ទីឃភាណកានំ បាឋោ អាកុលោ វិយ. អយំ បន បាឋោ អនាកុលោ –

អតីតំសេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតញាណំ, អនាគតំសេ, បច្ចុប្បន្នំសេ. ឥមេហិ តីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតស្ស ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សព្ពំ កាយកម្មំ ញាណបុព្ពង្គមំ ញាណានុបរិវត្តិ, សព្ពំ វចីកម្មំ, សព្ពំ មនោកម្មំ. ឥមេហិ ឆហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតស្ស ពុទ្ធស្ស ភគវតោ នត្ថិ ឆន្ទស្ស ហានិ, នត្ថិ ធម្មទេសនាយ, នត្ថិ វីរិយស្ស, នត្ថិ សមាធិស្ស, នត្ថិ បញ្ញាយ, នត្ថិ វិមុត្តិយា. ឥមេហិ ទ្វាទសហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតស្ស ពុទ្ធស្ស ភគវតោ នត្ថិ ទវា, នត្ថិ រវា, នត្ថិ អប្ផុដំ, នត្ថិ វេគាយិតត្តំ, នត្ថិ អព្យាវដមនោ, នត្ថិ អប្បដិសង្ខានុបេក្ខាតិ.

តត្ថ អប្បដិសង្ខានុបេក្ខាតិ អញ្ញាណុបេក្ខា. សេសំ វុត្តនយមេវ. ឯត្ថ ច តថាគតស្ស អាជីវបារិសុទ្ធិំ កាយវចីមនោសមាចារបារិសុទ្ធិយាវ សង្គហេត្វា សមាចារត្តយវសេន មហាថេរេន តិកោ ទេសិតោ.

កិញ្ចនាតិ កិញ្ចិក្ខា. ឥមេ បន រាគាទយោ បលិពុន្ធនដ្ឋេន កិញ្ចនា វិយាតិ កិញ្ចនា. តេនាហ ‘‘កិញ្ចនាតិ បលិពោធា’’តិ.

អនុទហនដ្ឋេនាតិ អនុ អនុ ទហនដ្ឋេន. រាគាទយោ អរូបធម្មា ឥត្តរក្ខណា កថំ អនុទហន្តីតិ អាសង្កំ និវត្តេតុំ ‘‘តត្ថ វត្ថូនី’’តិ វុត្តំ, ទដ្ឋព្ពានីតិ វចនសេសោ. តត្ថាតិ តស្មិំ រាគាទីនំ អនុទហនដ្ឋេ. វត្ថូនីតិ សាសនេ, លោកេ ច បាកដត្តា បច្ចក្ខភូតានិ ការណានិ. រាគោ ឧប្បន្នោ តិខិណករោ ហុត្វា. តស្មា តំសមុដ្ឋានា តេជោធាតុ អតិវិយ តិខិណភាវេន សទ្ធិំ អត្តនា សហជាតធម្មេហិ ហទយប្បទេសំ ឈាបេសិ យថា តំ ពាហិរា តេជោធាតុ សនិស្សយំ. តេន សា ភិក្ខុនី សុបតោ វិយ ព្យាធិ ឈាយិត្វា មតា. តេនាហ ‘‘តេនេវ ឈាយិត្វា កាលមកាសី’’តិ. ទោសស្ស និស្សយានំ ទហនតា បាកដា ឯវាតិ ឥតរំ ទស្សេតុំ ‘‘មោហវសេន ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អតិវត្តិត្វាតិ អតិក្កមិត្វា.

កាមំ អាហុនេយ្យគ្គិអាទយោ តយោ អគ្គី ព្រាហ្មណេហិ ឥច្ឆិតា សន្តិ, តេ បន តេហិ ឥច្ឆិតមត្តា, ន សត្តានំ តាទិសា អត្ថសាធកា. យេ បន សត្តានំ អត្ថសាធកា, តេ ទស្សេតុំ ‘‘អាហុនំ វុច្ចតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អាទរេន ហុននំ បូជនំ អាហុនន្តិ សក្ការោ ‘‘អាហុន’’ន្តិ វុច្ចតិ, តំ អាហុនំ អរហន្តិ. តេនាហ ភគវា ‘‘អាហុនេយ្យាតិ ភិក្ខវេ មាតាបិតូនមេតំ អធិវចន’’ន្តិ (ឥតិវុ. ១០៦). យទគ្គេន ច តេ បុត្តានំ ពហុការតាយ អាហុនេយ្យាតិ តេសុ សម្មាបដិបត្តិ នេសំ ហិតសុខាវហា, តទគ្គេន តេសុ មិច្ឆាបដិបត្តិ អហិតទុក្ខាវហាតិ អាហ ‘‘តេសុ…បេ… និព្ពត្តន្តី’’តិ. ស្វាយមត្ថោតិ យោ មាតាបិតូនំ អត្តនោ ឧបរិ វិប្បដិបន្នានំ បុត្តានំ អនុទហនស្ស បច្ចយភាវេន អនុទហនដ្ឋោ, សោ អយមត្ថោ. មិត្តវិន្ទកវត្ថុនាតិ មិត្តវិន្ទកស្ស នាម មាតរិ វិប្បដិបន្នស្ស បុរិសស្ស តាយ ឯវ វិប្បដិបត្តិយា ចិរតរំ កាលំ អាបាយិកទុក្ខានុភវនទីបនេន វត្ថុនា វេទិតព្ពោ.

ឥទានិ តមត្ថំ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ បវត្តំ វិភាវេតុំ ‘‘មិត្តវិន្ទកោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ធនលោភេន, ន ធម្មច្ឆន្ទេនាតិ អធិប្បាយោ. អកុតោភយំ កេនចិ អនុដ្ឋាបនីយតាយ. និវារេសិ សមុទ្ទបយាតា នាម ពហ្វន្តរាយាតិ អធិប្បាយេន. អន្តរំ កត្វាតិ អតិក្កមនវសេន ទ្វិន្នំ បាទានំ អន្តរេ កត្វា.

នាវា អដ្ឋាសិ តស្ស បាបកម្មពលេន វាតស្ស អវាយនតោ. ឯកទិវសំ រក្ខិតឧបោសថកម្មានុភាវេន សម្បត្តិំ អនុភវន្តោ. យថា បុរិមាហិ បរតោ មា អគមាសីតិ វុត្តោ, ឯវំ អបរាបរាហិបីតិ អាហ ‘‘តាហិ ‘បរតោ បរតោ មា អគមាសី’តិ វុច្ចមានោ’’តិ. ខុរចក្កធរន្តិ ខុរធារូបមចក្កធរំ ឯកំ បុរិសំ. ឧបដ្ឋាសិ បាបកម្មស្ស ពលេន.

ចតុព្ភីតិ ចតូហិ អច្ឆរាសទិសីហិ វិមានបេតីហិ, សម្បត្តិំ អនុភវិត្វាតិ វចនសេសោ. អដ្ឋជ្ឈគមាតិ រូបាទិកាមគុណេហិ តតោ វិសិដ្ឋតរា អដ្ឋ វិមានបេតិយោ អធិគច្ឆិ. អត្រិច្ឆន្តិ អត្រិច្ឆាសង្ខាតេន អតិលោភេន សមន្នាគតត្តា អត្រ អត្រ កាមគុណេ ឥច្ឆន្តោ. ចក្កន្តិ ខុរចក្កំ. អាសទោតិ អនត្ថាវហភាវេន អាសាទេតិ.

សោតិ គេហសាមិកោ ភត្តា. បុរិមនយេនេវាតិ អនុទហនស្ស បច្ចយតាយ.

អតិចារិនីតិ សាមិកំ អតិក្កមិត្វា ចារិនី មិច្ឆាចារិនី. រត្តិំ ទុក្ខន្តិ អត្តនោ បាបកម្មានុភាវសមុបដ្ឋិតេន សុនខេន ខាទិតព្ពតាទុក្ខំ. វញ្ចេត្វាតិ តំ អជានាបេត្វាវ ការណដ្ឋានគមនំ សន្ធាយ វុត្តំ. បដបដន្តីតិ បដបដា កត្វា. អនុរវទស្សនញ្ហេតំ. មុដ្ឋិយោគោ កិរាយំ តស្ស សុនខន្តរធានស្ស, យទិទំ ខេឡបិណ្ឌំ ភូមិយំ និដ្ឋុភិត្វា បាទេន ឃំសនំ. តេន វុត្តំ ‘‘សោ តថា អកាសិ.សុនខា អន្តរធាយិំសូ’’តិ.

ទក្ខិណាតិ ចត្តារោ បច្ចយា ទិយ្យមានា ទក្ខន្តិ ឯតេហិ ហិតសុខានីតិ. តំ ទក្ខិណំ អរហតីតិ ទក្ខិណេយ្យោ, ភិក្ខុសង្ឃោ. រេវតីវត្ថុ វិមានវត្ថុបេតវត្ថូសុ (វិ. វ. ៨៦១ អាទយោ) តេសំ អដ្ឋកថាយញ្ច (វិ. វ. ៩៧៧-៩៨០; បេ. វ. អដ្ឋ. ៧១៤-៧៣៦) អាគតនយេន វេទិតព្ពំ.

‘‘តិវិធេន រូបសង្គហោ’’តិ ឯត្ថ ននុ សង្គហោ ឯកវិធោវ, សោ កស្មា ‘‘ចតុព្ពិធោ’’តិ វុត្តោតិ? ‘‘សង្គហោ’’តិ អត្ថំ អវត្វា អនិទ្ធារិតត្ថស្ស សទ្ទស្សេវ វុត្តត្តា. ‘‘តិវិធេន រូបសង្គហោ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. រូបកណ្ឌ-តិកេ) បទេសុ សង្គហ-សទ្ទោ តាវ អត្តនោ អត្ថវសេន ចតុព្ពិធោតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. អត្ថោបិ វា អនិទ្ធារិតវិសេសោ សាមញ្ញេន គហេតព្ពតំ បត្តោ ‘‘តិវិធេន រូបសង្គហោ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. រូបកណ្ឌ-តិកេ) ‘‘សង្គហោ’’តិ វុត្តោតិ ន កោចិ ទោសោ. និទ្ធារិតេ ហិ វិសេសេ តស្ស ឯកវិធតា សិយា, ន តតោ បុព្ពេតិ. ‘‘ជាតិសង្គហោ’’តិ វុត្តេបិ ជាតិ-សទ្ទស្ស សាបេក្ខសទ្ទត្តា អត្តនោ ជាតិយា សង្គហោតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតេវ សម្ពន្ធារហស្ស អញ្ញស្ស អវុត្តត្តា យថា ‘‘មាតាបិតុ ឧបដ្ឋាន’’ន្តិ (ខុ. បា. ៥.៦; សុ. និ. ២៦៥). អដ្ឋកថាយំ បន យថាធិប្បេតមត្ថំ អបរិបុណ្ណំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ជាតិសង្គហោ’’ ឥច្ចេវ វុត្តំ. សមានជាតិកានំ សង្គហោ, សមានជាតិយា វា សង្គហោ សជាតិសង្គហោ. សញ្ជាយតិ ឯត្ថាតិ សញ្ជាតិ, សញ្ជាតិយា សង្គហោ សញ្ជាតិសង្គហោ, សញ្ជាតិទេសេន សង្គហោតិ អត្ថោ. កិរិយាយ ឯវរូបាយ សង្គហោ កិរិយាសង្គហោ. រូបក្ខន្ធគណនន្តិ ‘‘រូបក្ខន្ធោ’’តិ គណនំ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ រុប្បនសភាវត្តា. តីហិ កោដ្ឋាសេហិ រូបគណនាតិ វក្ខមានេហិ តីហិ ភាគេហិ រូបស្ស សង្គហោ, គណេតព្ពតាតិ អត្ថោ.

រូបាយតនំ និបស្សតិ បច្ចក្ខតោ វិជានាតីតិ និទស្សនំ, ចក្ខុវិញ្ញាណំ, និទស្សតីតិ វា និទស្សនំ, ទដ្ឋព្ពភាវោ, ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស គោចរភាវោ, តស្ស ច រូបាយតនតោ អនញ្ញត្តេបិ អញ្ញេហិ ធម្មេហិ រូបាយតនំ វិសេសេតុំ អញ្ញំ វិយ កត្វា ‘‘សហ និទស្សនេនាតិ សនិទស្សន’’ន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ធម្មសភាវសាមញ្ញេន ហិ ឯកីភូតេសុ ធម្មេសុ យោ នានត្តករោ សភាវោ, សោ អញ្ញោ វិយ កត្វា ឧបចរិតុំ យុត្តោ. ឯវញ្ហិ អត្ថវិសេសាវពោធោ ហោតីតិ. ចក្ខុបដិហននសមត្ថតោតិ ចក្ខុនោ ឃដ្ដនសមត្ថតាយ. ឃដ្ដនំ វិយ ច ឃដ្ដនំ ទដ្ឋព្ពំ. ទុតិយេន អត្ថវិកប្បេន ទដ្ឋព្ពភាវសង្ខាតំ នាស្ស និទស្សនន្តិ អនិទស្សនន្តិ យោជនា. ឯត្ថ ច ទសន្នំ អាយតនានំ យថារហំ សយំ, និស្សយវសេន ច សម្បត្តានំ, អសម្បត្តានញ្ច បដិមុខភាវោ អញ្ញមញ្ញបតនំ បដិហននំ, យេន ព្យាបារាទិវិការបច្ចយន្តរសន្និធានេ ចក្ខាទីនំ វិសយេសុ វិការុប្បត្តិ. តត្ថ ព្យាបារោ ចក្ខាទីនំ សវិសយេសុ អាវិច្ឆន្នំ, រូបាទីនំ ឥដ្ឋានិដ្ឋតា, តត្ថ ច ចិត្តស្ស អាភុជនន្តិ ឥមេ អាទិសទ្ទសង្គហិតា. តេហិ វិការប្បត្តិយា បច្ចយន្តរព្យាបារតោ អញ្ញន្តិ កត្វា អនុគ្គហូបឃាតោ វិការោ. ឧបនិស្សយោ បន អប្បធានស្ស បច្ចយោ ឥធ គហិតោ. ការណការណម្បិ ការណមេវាតិ គយ្ហមានេ សិយា តស្សាបិ សង្គហោតិ. វុត្តប្បការន្តិ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណសង្ខាត’’ន្តិ វុត្តប្បការំ. នាស្ស បដិឃោតិ ឯត្ថាបិ ‘‘វុត្តប្បការ’’ន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. អវសេសំ សោឡសវិធំ សុខុមរូបំ.

សង្ខរោន្តីតិ សម្បិណ្ឌេន្តិ. ចេតនា ហិ អាយូហនរសតាយ យថា សម្បយុត្តធម្មេ យថាសកំ កិច្ចេសុ សំវិទហន្តី វិយ អភិសន្ទហន្តី វត្តមានា តេនេវ កិច្ចវិសេសេន តេ សម្បិណ្ឌេន្តី វិយ ហោតិ, ឯវំ អត្តនោ វិបាកធម្មេបិ បច្ចយសមវាយេ សង្ខរោន្តី សម្បិណ្ឌេន្តី វិយ ហោតិ. តេនាហ ‘‘សហជាត…បេ… រាសី ករោន្តី’’តិ. អភិសង្ខរោតីតិ អភិវិសិដ្ឋំ កត្វា សង្ខរោតិ. បុញ្ញាភិសង្ខារោ ហិ អត្តនោ ផលំ ឥតរស្ស ផលតោ អតិវិយ វិសិដ្ឋំ ភិន្នំ កត្វា សង្ខរោតិ បច្ចយតោ, សភាវតោ, បវត្តិអាការតោ ច សយំ ឥតរេហិ វិសិដ្ឋសភាវត្តា. ឯស នយោ ឥតរេហិបិ. បុជ្ជភវផលនិព្ពត្តនតោ, អត្តនោ សន្តានស្ស បុននតោ ច បុញ្ញោ.

មហាចិត្តចេតនានន្តិ អសង្ខ្យេយ្យាយុនិប្ផាទនាទិមហានុភាវតាយ មហាចិត្តេសុ បវត្តចេតនានំ. អដ្ឋេវ ចេតនា ហោន្តិ, យា កាមាវចរា កុសលា. ‘‘តេរសបី’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ‘‘នវា’’តិ វត្តព្ពំ. ន ហិ ភាវនា ញាណរហិតា យុត្តាតិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ. កសិណបរិកម្មំ ករោន្តស្សាតិ កសិណេសុ ឈានបរិកម្មំ ករោន្តស្ស. ‘‘បថវី បថវី’’តិអាទិ ភាវនា ហិ កសិណបរិកម្មំ. តស្ស ហិ បរិកម្មស្ស សុបគុណភាវតោ អនុយុត្តស្ស តត្ថ អាទរាករណេន សិយា ញាណរហិតចិត្តំ. ឈានបច្ចវេក្ខណាយបិ ឯសេវ នយោ. កេចិ មណ្ឌលករណម្បិ ភាវនំ ភជាបេន្តិ.

ទានវសេន បវត្តចិត្តចេតសិកធម្មា ទានំ, តត្ថ ព្យាបារភូតា អាយូហនចេតនា ទានំ អារព្ភ, ទានញ្ច អធិកិច្ច ឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តា. ឯវំ ឥតរេសុបិ. អយំ សង្ខេបទេសនាតិ អយំ បុញ្ញាភិសង្ខារេ សង្ខេបតោ អត្ថទេសនា, អត្ថវណ្ណនាតិ អត្ថោ.

សោមនស្សចិត្តេនាតិ អនុមោទនាបវត្តិទស្សនមត្តមេតំ ទដ្ឋព្ពំ. ឧបេក្ខាសហគតេនាបិ ហិ អនុស្សរតិ ឯវាតិ. កាមំ និច្ចសីលំ, ឧបោសថសីលំ, និយមសីលម្បិ សីលមេវ, បរិបុណ្ណំ បន សព្ពង្គសម្បន្នំ សីលំ ទស្សេតុំ ‘‘សីលបូរណត្ថាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. នយទស្សនំ វា ឯតំ, តស្មា ‘‘និច្ចសីលំ, ឧបោសថសីលំ, និយមសីលំ សមាទិយិស្សាមី’’តិ វិហារំ គច្ឆន្តស្ស, សមាទិយិត្វា សមាទិន្នសីលេ ច តស្មិំ, ‘‘សាធុ សុដ្ឋូ’’តិ អាវជ្ជន្តស្ស, តំ សីលំ សោធេន្តស្ស ច បវត្តា ចេតនា សីលមយាតិ ឯវមេត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា.

បុព្ពេ សមថវសេន ភាវនានយោ គហិតោតិ ឥទានិ សម្មសននយេន តំ ទស្សេតុំ ‘‘បដិសម្ភិទាយំ វុត្តេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អនិច្ចតោតិ អនិច្ចភាវតោ. ទុក្ខតោ, អនត្តតោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ យេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា នាមរូបភាវេន បរិគ្គហិតា, តេ យស្មា ទ្វារារម្មណេហិ សទ្ធិំ ទ្វារប្បវត្តធម្មវសេន វិភាគំ លភន្តិ, តស្មា ទ្វារឆក្កាទិវសេន ឆ ឆក្កា គហិតា. យស្មា បន លក្ខណេសុ អនត្តលក្ខណំ ទុព្ពិភាវំ, តស្មា តស្ស វិភាវនាយ ឆ ធាតុយោ គហិតា. តតោ យេសុ កសិណេសុ ឥតោ ពាហិរកានំ អត្តាភិនិវេសោ, តានិ ឥមេសំ ឈានានំ អារម្មណភាវេន ឧបដ្ឋានាការមត្តានិ, ឥមានិ បន តានិ ឈានានីតិ ទស្សនត្ថំ ទស កសិណានិ គហិតានិ. តតោ ទុក្ខានុបស្សនាយ បរិវារភាវេន បដិក្កូលាការវសេន ទ្វត្តិំស កោដ្ឋាសា គហិតា. បុព្ពេ ខន្ធវសេន សង្ខេបតោ ឥមេ ធម្មា គហិតា, ឥទានិ នាតិសង្ខេបវិត្ថារនយេន ច មនសិ កាតព្ពាតិ ទស្សនត្ថំ ទ្វាទសាយតនានិ, អដ្ឋារស ធាតុយោ ច គហិតា. តេសុ ឥមេ ធម្មា សតិបិ សុញ្ញានិរីហអព្យាបារភាវេ ធម្មសភាវតោ អាធិបច្ចភាវេន បវត្តន្តីតិ អនត្តភាវវិភាវនត្ថំ ឥន្ទ្រិយានិ គហិតានិ. ឯវំ អនេកភេទភិន្នាបិ ឥមេ ធម្មា ភូមិត្តយបរិយាបន្នតាយ តិវិធាវ ហោន្តីតិ ទស្សនត្ថំ តិស្សោ ធាតុយោ គហិតា. ឯត្តាវតា និមិត្តំ ទស្សេត្វា បវត្តំ ទស្សេតុំ កាមភវាទយោ នវ ភវា គហិតា. ឯត្តកេ អភិញ្ញេយ្យវិសេសេ បវត្តមនសិការកោសល្លេន សណ្ហសុខុមេសុ និព្ពត្តិតមហគ្គតធម្មេសុ មនសិការោ បវត្តេតព្ពោតិ ទស្សនត្ថំ ឈានអប្បមញ្ញារូបានិ គហិតានិ. តត្ថ ឈានានិ នាម វុត្តាវសេសារម្មណានិ រូបាវចរជ្ឈានានិ. បុន បច្ចយបច្ចយុប្បន្នវិភាគតោ ឥមេ ធម្មា វិភជ្ជ មនសិកាតព្ពាតិ ទស្សនត្ថំ បដិច្ចសមុប្បាទង្គានិ គហិតានិ. បច្ចយាការមនសិការោ ហិ សុខេន, សុដ្ឋុតរញ្ច លក្ខណត្តយំ វិភាវេតិ, តស្មា សោ បច្ឆតោ គហិតោ. ឯវំ ឯតេ សម្មសនីយភាវេន គហិតា ខន្ធាទិវសេន កោដ្ឋាសតោ បញ្ចវីសតិវិធា, បភេទតោ បន អតីតាទិភេទំ អនាមសិត្វា គយ្ហមានា ទ្វីហិ ឩនានិ ទ្វេសតានិ ហោន្តិ. ឥទំ តាវេត្ថ បាឡិវវត្ថានំ, អត្ថវិចារំ បន ឥច្ឆន្តេហិ បរមត្ថមញ្ជូសាយំ វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ន បុញ្ញោតិ អបុញ្ញោ. តស្ស បុញ្ញ-សទ្ទេ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សន្តានស្ស ឥញ្ជនហេតូនំ នីវរណាទីនំ សុវិក្ខម្ភនតោ រូបតណ្ហាសង្ខាតស្ស ឥញ្ជិតស្ស អភាវតោ អនិញ្ជំ, អនិញ្ជមេវ ‘‘អានេញ្ជ’’ន្តិ វុត្តំ. តថា ហិ រូបារម្មណំ រូបនិមិត្តារម្មណំ សព្ពម្បិ ចតុត្ថជ្ឈានំ និប្បរិយាយេន ‘‘អានេញ្ជ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

ចត្តារោ មគ្គដ្ឋា, ហេដ្ឋិមា តយោ ផលដ្ឋាតិ ឯវំ សត្តវិធោ. តិស្សោ សិក្ខាតិ អធិសីលាទិកា តិស្សោ សិក្ខា. តាសុ ជាតោតិ វា សេក្ខោ, អរិយបុគ្គលោ ហិ អរិយាយ ជាតិយា ជាយមានោ សិក្ខាសុ ជាយតិ, ន យោនិយំ. សិក្ខនសីលោតិ វា សេក្ខោ. បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ វា កថាយ សេក្ខស្ស អយន្តិ អញ្ញាសាធារណមគ្គផលត្តយធម្មា សេក្ខបរិយាយេន វុត្តា. អសេក្ខោតិ ច យត្ថ សេក្ខភាវាសង្កា អត្ថិ, តត្ថាយំ បដិសេធោតិ លោកិយនិព្ពានេសុ អសេក្ខភាវនាបត្តិ ទដ្ឋព្ពា. សីលសមាធិបញ្ញាសង្ខាតា ហិ សិក្ខា អត្តនោ បដិបក្ខកិលេសេហិវិប្បមុត្តា បរិសុទ្ធា ឧបក្កិលេសានំ អារម្មណភាវម្បិ អនុបគមនតោ ឯតា ‘‘សិក្ខា’’តិ វត្តុំ យុត្តា អដ្ឋសុបិ មគ្គផលេសុ វិជ្ជន្តិ, តស្មា ចតុមគ្គហេដ្ឋិមផលត្តយសមង្គិនោ វិយ អរហត្តផលសមង្គីបិ តាសុ សិក្ខាសុ ជាតោតិ ច តំសមង្គិនោ អរហតោ ឥតរេសំ វិយ សេក្ខត្តេ សតិ សេក្ខស្ស អយន្តិ ច សិក្ខា សីលំ ឯតស្សាតិ ច ‘‘សេក្ខោ’’តិ វត្តព្ពោ សិយាតិ តន្និវត្តនត្ថំ អសេក្ខោតិ យថាវុត្តសេក្ខភាវបដិសេធោ កតោ. អរហត្តផលេ ហិ បវត្តមានា សិក្ខា បរិនិដ្ឋិតសិក្ខាកិច្ចត្តា ន សិក្ខាកិច្ចំ ករោន្តិ, កេវលំ សិក្ខាផលភាវេនេវ បវត្តន្តិ, តស្មា ន តា សិក្ខាវចនំ អរហន្តិ, នាបិ តំសមង្គី សេក្ខវចនំ, ន ច ‘‘សិក្ខនសីលោ, សិក្ខាសុ ជាតោ’’តិ ច វត្តព្ពតំ អរហតិ. ហេដ្ឋិមផលេសុ បន សិក្ខា សកទាគាមិមគ្គវិបស្សនាទីនំ ឧបនិស្សយភាវតោ សិក្ខាកិច្ចំ ករោន្តីតិ សិក្ខាវចនំ អរហន្តិ, តំសមង្គិនោ ច សេក្ខវចនំ, ‘‘សិក្ខនសីលា, សិក្ខាសុ ជាតា’’តិ ច វត្តព្ពតំ អរហន្តិ.

‘‘សិក្ខតីតិ សេក្ខោ’’តិ ច អបរិយោសិតសិក្ខោ ទស្សិតោតិ. អនន្តរមេវ ‘‘ខីណាសវោ’’តិ អាទិំ វត្វា ‘‘ន សិក្ខតីតិ អសេក្ខោ’’តិ វុត្តត្តា បរិយោសិតសិក្ខោ ទស្សិតោ, ន សិក្ខារហិតោ តស្ស តតិយបុគ្គលភាវេន គហិតត្តា. វុទ្ធិប្បត្តសិក្ខោ វា អសេក្ខោតិ ឯតស្មិំ អត្ថេ សេក្ខធម្មេសុ ឯវ ឋិតស្ស កស្សចិ អរិយស្ស អសេក្ខភាវាបត្តីតិ អរហត្តមគ្គធម្មា វុទ្ធិប្បត្តា, យថាវុត្តេហិ ច អត្ថេហិ សេក្ខោតិ កត្វា តំសមង្គិនោ អគ្គមគ្គដ្ឋស្ស អសេក្ខភាវោ អាបន្នោតិ? ន តំសទិសេសុ តព្ពោហារតោ. អរហត្តមគ្គតោ ហិ និន្នានាករណំ អរហត្តផលំ ឋបេត្វា បរិញ្ញាទិកិច្ចករណំ, វិបាកភាវញ្ច, តស្មា តេ ឯវ សេក្ខធម្មា ‘‘អគ្គផលធម្មភាវំ អាបន្នា’’តិ សក្កា វត្តុំ, កុសលសុខតោ ច វិបាកសុខំ សន្តតរតាយ បណីតតរន្តិ, វុទ្ធិប្បត្តា ច តេ ធម្មា ហោន្តីតិ តំសមង្គី ‘‘អសេក្ខោ’’តិ វុច្ចតីតិ.

ជាតិមហល្លកោតិ ជាតិយា វុឌ្ឍតរោ អទ្ធគតោ វយោអនុប្បត្តោ. សោ ហិ រត្តញ្ញុតាយ យេភុយ្យេន ជាតិធម្មកុលធម្មបទេសុ ថាវរិយប្បត្តិយា ជាតិថេរោ នាម. ថេរករណា ធម្មាតិ សាសនេ ថិរភាវករា គុណា បដិបក្ខនិម្មទនកា. ថេរោតិ វក្ខមានេសុ ធម្មេសុ ថិរភាវប្បត្តោ. សីលវាតិ បាសំសេន សាតិសយេន សីលេន សមន្នាគតោ, សីលសម្បន្នោតិ អត្ថោ, ឯតេន ទុស្សីល្យសង្ខាតស្ស ពាល្យស្ស អភាវមាហ. សុត្តគេយ្យាទិ ពហុ សុតំ ឯតេនាតិ ពហុស្សុតោ, ឯតេនាស្ស សុតវិរហសង្ខាតស្ស ពាល្យស្ស អភាវំ, បដិសង្ខានពលេន ច បតិដ្ឋិតភាវំ វទតិ. ‘‘ចតុន្នំ ឈានានំ លាភី’’តិ ឥមិនា នីវរណាទិសង្ខាតស្ស ពាល្យស្ស អភាវំ, ភាវនាពលេន ច បតិដ្ឋិតភាវំ កថេតិ. ‘‘អាសវានំ ខយា’’តិអាទិនា អវិជ្ជាសង្ខាតស្ស ពាល្យស្ស សព្ពសោ អភាវំ, ខីណាសវត្ថេរភាវេន បតិដ្ឋិតភាវញ្ចស្ស ទស្សេតិ. ន ចេត្ថ សមុទាយេ វាក្យបរិសមាបនំ, អថ ខោ បច្ចេកំ វាក្យបរិសមាបនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ វុត្តេសុ ធម្មេសូ’’តិអាទិមាហ. ថេរនាមកោ វា ‘‘ថេរោ’’តិ ឯវំ នាមកោ វា.

អនុគ្គហវសេន, បូជាវសេន វា អត្តនោ សន្តកំ បរស្ស ទីយតិ ឯតេនាតិ ទានំ, បរិច្ចាគចេតនា. ទានមេវ ទានមយំ. បទបូរណមត្តំ មយ-សទ្ទោ. បុញ្ញញ្ច តំ យថាវុត្តេនត្ថេន កិរិយា ច កម្មភាវតោតិ បុញ្ញកិរិយា. បរេសំ បិយមនាបតាសេវនីយតាទីនំ អានិសំសានំ. បុព្ពេ…បេ… វសេនេវាតិ សង្ខារត្តិកេ (ទី. និ. ៣.៣០៥; ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៣០៥) វុត្តទានមយសីលមយភាវនាមយចេតនាវសេនេវ. ឥមានិ វេទិតព្ពានីតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ បុញ្ញកិរិយវត្ថូសុ. កាយេន ករោន្តស្សាតិ អត្តនោ កាយេន បរិច្ចាគបយោគំ បវត្តេន្តស្ស. តទត្ថន្តិ ទានត្ថំ. ‘‘ឥមំ ទេយ្យធម្មំ ទេហី’’តិ វាចំ និច្ឆារេន្តស្ស. ទានបារមិំ អាវជ្ជេត្វា វាតិ យថា កេវលំ ‘‘អន្នទានាទីនិ ទេមី’’តិ ទានកាលេ តំ ទានមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ ហោតិ, ឯវំ ‘‘ឥមំ ទានមយំ សម្មាសម្ពោធិយា បច្ចយោ ហោតូ’’តិ ទានបារមិំ អាវជ្ជេត្វា ទានកាលេបិ ទានសីសេនេវ បវត្តិតត្តា. វត្តសីសេ ឋត្វាតិ ‘‘ឯតំ ទានំ នាម មយ្ហំ កុលវំសោ កុលតន្តិ កុលបវេណី កុលចារិត្ត’’ន្តិ ចារិត្តសីលេ ឋត្វា ទទតោ ចារិត្តសីលមយំ. យថា ទេយ្យធម្មបរិច្ចាគវសេន បវត្តមានាបិ ទានចេតនា វត្តសីសេ ឋត្វា ទទតោ សីលមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ ហោតិ បុព្ពាភិសង្ខារស្ស, អបរភាគចេតនាយ ច តថា បវត្តត្តា, ឯវំ ទេយ្យធម្មេ ខយតោ, វយតោ សម្មសនំ បដ្ឋបេត្វា ទទតោ ភាវនាមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ ហោតិ បុព្ពភាគចេតនាយ, ទេយ្យធម្មេ អបរភាគចេតនាយ ច តថា បវត្តត្តា.

អបចីតិចេតនា អបចិតិសហគតំ អបចីយតិ ឯតាយាតិ យថា នន្ទីរាគោ ឯវ នន្ទីរាគសហគតា, យថាវុត្តាយ វា អបចិតិយា សហគតំ សហបវត្តន្តិ អបចិតិសហគតំ. អបចាយនវសេន បវត្តំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ. វយសា គុណេហិ ច វុឌ្ឍតរានំ វត្តបដិបត្តីសុ ព្យាវដោ ហោតិ យាយ ចេតនាយ, សា វេយ្យាវច្ចំ, វេយ្យាវច្ចមេវ វេយ្យាវច្ចសហគតំ. វេយ្យាវច្ចសង្ខាតាយ វា វត្តបដិបត្តិយា សមុដ្ឋាបនវសេនេវ សហគតំ បវត្តន្តិ វេយ្យាវច្ចសហគតំ, តថាបវត្តំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ. អត្តនោ សន្តានេ បត្តំ បុញ្ញំ អនុប្បទីយតិ ឯតេនាតិ បត្តានុប្បទានំ. តថា បរេន អនុប្បទិន្នតាយ បត្តំ អព្ភនុមោទតិ ឯតេនាតិ បត្តព្ភនុមោទនំ. អននុប្បទិន្នំ បន កេវលំ អព្ភនុមោទីយតិ ឯតេនាតិ អព្ភនុមោទនំ. ធម្មំ ទេសេតិ ឯតាយាតិ ទេសនា, ទេសនាវ ទេសនាមយំ. សុណាតិ ឯតេនាតិ សវនំ, សវនមេវ សវនមយំ. ទិដ្ឋិយា ញាណស្ស ឧជុគមនំ ទិដ្ឋិជុគតំ. សព្ពត្ថ ‘‘បុញ្ញកិរិយវត្ថូ’’តិ បទំ អបេក្ខិត្វា នបុំសកលិង្គតា.

បូជាវសេន សាមីចិកិរិយា អបចាយនំ អបចិតិ. វយសា គុណេហិ ច ជេដ្ឋានំ គិលានានញ្ច តំតំកិច្ចករណំ វេយ្យាវច្ចំ. អយមេតេសំ វិសេសោតិ អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. ចត្តារោ បច្ចយេ ទត្វា សព្ពសត្តានន្តិ ច ឯកទេសតោ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសោ, យំ កិញ្ចិ ទេយ្យធម្មំ ទត្វា, បុញ្ញំ វា កត្វា ‘‘កតិបយានំ, ឯកស្សេវ វា បត្តិ ហោតូ’’តិ បរិណាមនម្បិ បត្តានុប្បទានមេវ. តំ ន មហប្ផលំ តណ្ហាយ បរាមដ្ឋត្តា. បរេសំ ទេសេតិ ហិតផរណេន មុទុចិត្តេនាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឯវន្តិ ឯវំ ឥមំ ធម្មំ សុត្វា ពហុស្សុតោ ហុត្វា បរេ ធម្មទេសនាយ អនុគ្គណ្ហិស្សាមីតិ ហិតផរណេន មុទុចិត្តេន ធម្មំ សុណាតិ. ឯវញ្ហិស្ស សវនំ អត្តនោ, បរេសញ្ច សម្មាបដិបត្តិយា បច្ចយភាវតោ មហប្ផលំ ភវិស្សតីតិ. សព្ពេសន្តិ សព្ពេសម្បិ ទសន្នំ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនំ. និយមលក្ខណន្តិ មហប្ផលភាវស្ស និយាមកសភាវំ. ទិដ្ឋិយា ឧជុភាវេនេវាតិ ‘‘អត្ថិ, នត្ថី’’តិ អន្តទ្វយស្ស ទុរសមុស្សារិតតាយ ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិ (ម. និ. ២.៩៤; ៣.១៣៦; វិភ. ៧៩៣) នយប្បវត្តាយ សម្មាទិដ្ឋិយា ឧជុកមេវ បវត្តិយា. ទានាទីសុ ហិ យំ កិញ្ចិ ឥមាយ ឯវ សម្មាទិដ្ឋិយា បរិសោធិតំ មហាជុតិកំ មហាវិប្ផារំ ភវតិ.

បុរិមេហេវ តីហីតិ បាឡិយំ អាគតេហេវ តីហិ. សីលមយេ បុញ្ញកិរិយវត្ថុម្ហិ សង្គហំ គច្ឆន្តិ ចារិត្តសីលភាវតោ. ទានមយេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ ទានសភាវត្តា, ទានវិសយត្តា ច. កាមំ ទេសនា ធម្មទានសភាវតោ ទានមយេ សង្គហំ គច្ឆតីតិ វត្តុំ យុត្តា, កុសលធម្មាសេវនភាវតោ បន វិមុត្តាយតនសីសេ ឋត្វា បវត្តិតា វិយ សវនេន សទ្ធិំ ភាវនាមយេ សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ វុត្តំ. ‘‘ទិដ្ឋិជុគតំ ភាវនាមយេ’’តិ កេចិ. ទិដ្ឋិជុគតេ ឯវ ច អត្តនា កតស្ស បុញ្ញស្ស អនុស្សរណំ, តស្ស ច បរេសំ អត្ថាយ បរិណាមនំ, គុណបសំសា, អញ្ញេហិ ករិយមានាយ បុញ្ញកិរិយាយ, សម្មាបដិបត្តិយា ច អនុមោទនំ សរណគមនន្តិ ឯវំ អាទយោ បុញ្ញវិសេសា សង្គហំ គច្ឆន្តិ ទិដ្ឋិជុកម្មវសេនេវ តេសំ ឥជ្ឈនតោ.

បរស្ស បដិបត្តិយា សោធនត្ថោ អនុយោគោ ចោទនា, សា យានិ និស្សាយ បវត្តតិ, តានិ ចោទនាវត្ថូនិ ទិដ្ឋសុតបរិសង្កិតានិ. តេនាហ ‘‘ចោទនាការណានី’’តិ. ទិដ្ឋេនាតិ ច ហេតុម្ហិ ករណវចនំ, ទិដ្ឋេន ហេតុនាតិ អត្ថោ. កិំ បន តំ ទិដ្ឋន្តិ អាហ ‘‘វីតិក្កម’’ន្តិ. ទិស្វាតិ ច ទស្សនហេតូតិ អយមេត្ថ អត្ថោ យថា ‘‘បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា’’តិ. ‘‘សុតេនា’’តិអាទីសុបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បរស្សាតិ បរតោ, បរស្ស វា វចនំ សុត្វា.ទិដ្ឋបរិសង្កិតេនាតិ ទិដ្ឋានុគតេន បរិសង្កិតេន, តថា បរិសង្កិតេន វា វីតិក្កមេន. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ចោទេតិ វត្ថុសន្ទស្សនេន វា សំវាសប្បដិក្ខេបេន វា សាមីចិប្បដិក្ខេបេន វា. ឥមស្មិំ បន អត្ថេ វិត្ថារិយមានេ អតិប្បបញ្ចោ ហោតីតិ អាហ ‘‘អយមេត្ថ សង្ខេបោ’’តិ. វិត្ថារំ បន ឥច្ឆន្តានំ តស្ស អធិគមុបាយំ ទស្សេន្តោ ‘‘វិត្ថារោ បន…បេ… វេទិតព្ពោ’’តិ អាហ.

កាមូបបត្តិយោតិ កាមេហិ ឧបបន្នតា, សមន្នាគតតាតិ អត្ថោ. សមន្នាគមោ ច តេសំ បដិសេវនំ, សមធិគមោ ចាតិ អាហ ‘‘កាមូបសេវនា កាមបដិលាភា វា’’តិ. បច្ចុបដ្ឋិតកាមាតិ ទុតិយតតិយរាសីនំ វិយ សយំ, បរេហិ ច អនិម្មិតា. ឧដ្ឋានកម្មផលូបជីវិភាវតោ បន តទុភយវសេន បច្ចុបដ្ឋិតា កាមា ឯតេសន្តិ បច្ចុបដ្ឋិតកាមា. តេ បន តេសំ យេភុយ្យេន និពទ្ធានិ ហោន្តីតិ ‘‘និពទ្ធកាមា’’តិ វុត្តំ. ចតុទេវលោកវាសិនោតិ ចាតុមហារាជិកតោ បដ្ឋាយ យាវ តុសិតា ទេវា. វិនិបាតិកាតិ អាបាយិកា. បរនិម្មិតា កាមា ឯតេសន្តិ បរនិម្មិតកាមា.

បកតិសេវនវសេនាតិ អនុមានតោ ជាននំ វទតិ, ន បច្ចក្ខតោ. វសំ វត្តេន្តីតិ យថារុចិ បាតព្យតំ អាបជ្ជន្តិ. ‘‘មេថុនំ បដិសេវន្តី’’តិ ឥទំ បន កេចិវាទបដិសេធនត្ថំ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘កេចិ បនា’’តិអាទិ. តេ ‘‘យាមានំ អញ្ញមញ្ញំ អាលិង្គិតមត្តេន, តុសិតានំ ហត្ថាមសនមត្តេន, និម្មានរតីនំ ហសិតមត្តេន, បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ឱលោកិតមត្តេន កាមកិច្ចំ ឥជ្ឈតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘ឥតរេសំ ទ្វិន្នំ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិយា វា’’តិ វទន្តិ តាទិសស្ស កាមេសុ វិរជ្ជនស្ស តេសុ អភាវតោ, កាមានញ្ច ឧត្តរុត្តរិ បណីតបណីតតរបណីតតមភាវតោ. កេវលំ បន និស្សន្ទាភាវោ តេសំ វត្តព្ពោ. កាមកិច្ចន្តិ តង្ខណិកបរិឡាហូបសមាវហំ ផស្សសុខំ. កាមាតិ កាមូបភោគា. បាកតិកា ឯវាតិ ហេដ្ឋិមេហិ ឯកសទិសា ឯវ. ឯកសង្ខាតន្តិ ឯករូបំ សមានរូបន្តិ, សមញ្ញាតំ សមានភាវន្តិ វា អត្ថោ.

សុខបដិលាភាតិ សុខសមធិគមា. ហេដ្ឋាតិ បឋមជ្ឈានភូមិតោ ហេដ្ឋា មនុស្សេសុ, ទេវេសុ វា. បឋមជ្ឈានសុខន្តិ កុសលបឋមជ្ឈានំ. ភូមិវសេនបិ ហេដ្ឋុបរិភាវោ លព្ភតេវ ព្រហ្មកាយិកេសុ, ព្រហ្មបុរោហិតេសុ វា កុសលជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា ព្រហ្មបុរោហិតេសុ, មហាព្រហ្មេសុ វា វិបាកសុខានុភវនស្ស លព្ភនតោ. ឯត្ថ ច ទុតិយតតិយជ្ឈានភូមិវសេន ទុតិយតតិយសុខូបបត្តីនំ វុច្ចមានត្តា បឋមជ្ឈានភូមិវសេនេវ បឋមជ្ឈានសុខូបបត្តិ វុត្តា. តិន្តាតិ តេមិតា, ឈានសុខេន ចេវ ឈានសមុដ្ឋានបណីតរូបផុដ្ឋកាយេន ច បណីតា វិត្តាតិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘សមន្តតោ តិន្តា’’តិអាទិ. យស្មា កុសលសុខតោ វិបាកសុខំ សន្តតរតាយ បណីតតរំ ពហុលញ្ច បវត្តតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឥទម្បិ វិបាកជ្ឈានសុខំ ឯវ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. តេសន្តិ អាភស្សរានំ. សប្បីតិកស្ស សុខស្ស អតិវិយ ឧឡារភាវតោ តេន អជ្ឈោត្ថតចិត្តានំ ភវលោភោ មហា ឧប្បជ្ជតិ. សន្តមេវាតិ វិតក្កវិចារសង្ខោភបីតិឧព្ពិលាវិវិគមេន អតិវិយ ឧបសន្តំយេវ. តថា សន្តភាវេនេវ ហិ តំ អត្តនោ បច្ចយេហិ បធានភាវំ នីតតាយ ‘‘បណីត’’ន្តិ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘បណីតមេវា’’តិ. អតប្បកេន សុខបារមិប្បត្តេន សុខេន សំយុត្តាយ តុសាយ បីតិយា ឥតា បវត្តាតិ តុសិតា. យស្មា តេ តតោ ឧត្តរិ សុខស្ស អភាវតោ ឯវ ន បត្ថេន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘តតោ…បេ… សន្តុដ្ឋា ហុត្វា’’តិ. តតិយជ្ឈានសុខន្តិ តតិយជ្ឈានវិបាកសុខំ.

សត្ត អរិយបញ្ញាតិ អដ្ឋមកតោ បដ្ឋាយ សត្តន្នំ អរិយានំ តេសំ តេសំ អាវេណិកបញ្ញា. ឋបេត្វា លោកុត្តរំ បញ្ញំ អវសេសា បញ្ញា នាម. សព្ពាបិ តេភូមិកា បញ្ញា ‘‘សេក្ខា’’តិបិ ន វត្តព្ពា, ‘‘អសេក្ខា’’តិបិ ន វត្តព្ពាតិ នេវសេក្ខានាសេក្ខា, បុថុជ្ជនបញ្ញា.

យោគវិហិតេសូតិ បញ្ញាវិហិតេសុ បញ្ញាបរិណាមិតេសុ ឧបាយបញ្ញាយ សម្បាទិតេសុ. កម្មាយតនេសូតិ ឯត្ថ កម្មមេវ កម្មាយតនំ, កម្មញ្ច តំ អាយតនញ្ច អាជីវាទីនន្តិ វា កម្មាយតនំ. ឯស នយោ សិប្បាយតនេសុបិ. តត្ថ ច ទុវិធំ កម្មំ ហីនញ្ច វឌ្ឍកិកម្មាទិ, ឧក្កដ្ឋញ្ច កសិវាណិជ្ជាទិ. សិប្បម្បិ ទុវិធំ ហីនញ្ច នឡការសិប្បាទិ, ឧក្កដ្ឋញ្ច មុទ្ទគណនាទិ. វិជ្ជាវ វិជ្ជាដ្ឋានំ, តំ ធម្មិកមេវ នាគមណ្ឌលបរិត្តផុធមនកមន្តសទិសំ វេទិតព្ពំ. តានិ បនេតានិ ឯកច្ចេ បណ្ឌិតា ពោធិសត្តសទិសា មនុស្សានំ ផាសុវិហារំ អាកង្ខន្តា នេវ អញ្ញេហិ ករិយមានានិ បស្សន្តិ, ន វា កតានិ ឧគ្គណ្ហន្តិ. ន ករោន្តានំ សុណន្តិ, អថ ខោ អត្តនោ ធម្មតាយ ចិន្តាយ ករោន្តិ. បញ្ញវន្តេហិ អត្តនោ ធម្មតាយ ចិន្តាយ កតានិបិ អញ្ញេហិ ឧគ្គណ្ហិត្វា ករោន្តេហិ កតសទិសានេវ ហោន្តិ. កម្មស្សកតន្តិ ‘‘ឥទំ កម្មំ សត្តានំ សកំ, ឥទំ នោ សក’’ន្តិ ឯវំ ជាននញាណំ. សច្ចានុលោមិកន្តិ វិបស្សនាញាណំ. តញ្ហិ សច្ចបដិវេធស្ស អនុលោមនតោ ‘‘សច្ចានុលោមិក’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឥទានិស្ស បវត្តនាការំ ទស្សេតុំ ‘‘រូបំ អនិច្ចន្តិ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ វា-សទ្ទេន អនិយមត្ថេន ទុក្ខានត្តលក្ខណានិបិ គហិតានេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ នានន្តរិយកភាវតោ. យញ្ហិ អនិច្ចំ, តំ ទុក្ខំ. យំ ទុក្ខំ, តទនត្តាតិ [(សិជ្ឈនតោ) អធិកបាឋោ វិយ ទិស្សតិ]. យំ ឯវរូបន្តិ យំ ឯវំ ហេដ្ឋា និទ្ទិដ្ឋសភាវំ. ‘‘អនុលោមិកំ ខន្តិ’’ន្តិអាទីនិ បញ្ញាវេវចនានិ. សា ហិ ហេដ្ឋា វុត្តានំ កម្មាយតនាទីនំ បញ្ចន្នំ ការណានំ អបច្ចនីកទស្សនេន អនុលោមនតោ, តថា សត្តានំ ហិតចរិយាយ មគ្គសច្ចស្ស, បរមត្ថសច្ចស្ស ច និព្ពានស្ស អវិលោមនតោ អនុលោមេតីតិ ច អនុលោមិកា. សព្ពានិបិ ឯតានិ ការណានិ ខមតិ សហតិ ទដ្ឋុំ សក្កោតីតិ ខន្តិ. បស្សតីតិ ទិដ្ឋិ. រោចេតីតិ រុចិ. មុនាតីតិ មុតិ. បេក្ខតីតិ បេក្ខា. តេ ច កម្មាយតនាទយោ ធម្មា និជ្ឈាយមានា ឯតាយ និជ្ឈានំ ខមន្តីតិ ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិ. បរតោ អសុត្វា បដិលភតីតិ អញ្ញស្ស ឧបទេសវចនំ អសុត្វា សយមេវ ចិន្តេន្តោ បដិលភតិ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ ចិន្តាមយា បញ្ញា នាម វុច្ចតិ. សា បនេសា អភិញ្ញាតានំ ពោធិសត្តានមេវ ឧប្បជ្ជតិ. តត្ថាបិ សច្ចានុលោមិកញាណំ ទ្វិន្នមេវ ពោធិសត្តានំ អន្តិមភវិកានំ, សេសបញ្ញា សព្ពេសម្បិ បូរិតបារមីនំ មហាបញ្ញានំ ឧប្បជ្ជតិ.

បរតោ សុត្វា បដិលភតីតិ កម្មាយតនាទីនិ បរេន ករិយមានានិ, បរេន កតានិ វា ទិស្វាបិ បរស្ស កថយមានស្ស វចនំ សុត្វាបិ អាចរិយសន្តិកេ ឧគ្គហេត្វាបិ បដិលទ្ធា សព្ពា បរតោ សុត្វា បដិលទ្ធនាមាតិ វេទិតព្ពា. សមាបន្នស្សាតិ សមាបត្តិសមង្គិស្ស, និទស្សនមត្តមេតំ. វិបស្សនាមគ្គបញ្ញា ហិ ឥធ ‘‘ភាវនាបញ្ញា’’តិ វិសេសតោ ឥច្ឆិតាតិ.

អាវុធំ នាម បដិបក្ខវិមថនត្ថំ ឥច្ឆិតព្ពំ, រាគាទិសទិសោ ច បដិបក្ខោ នត្ថិ, តស្ស ច វិមថនំ ពុទ្ធវចនមេវាតិ ‘‘សុតមេវ អាវុធ’’ន្តិ វត្វា ‘‘តំ អត្ថតោ តេបិដកំ ពុទ្ធវចន’’ន្តិ អាហ. ឥទានិ តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘តំ ហី’’តិ អាទិំ វត្វា ‘‘សុតាវុធោ’’តិអាទិនា (អ. និ. ៧.៦៧) សុត្តបទេន សមត្ថេតិ. តត្ថ អកុសលំ បជហតីតិ តទង្គាទិវសេន អកុសលំ បរិច្ចជតិ. កុសលំ ភាវេតីតិ សមថវិបស្សនាទិកុសលំ ធម្មំ ឧប្បាទេតិ វឌ្ឍេតិ ច. សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតីតិ តេន អកុសលប្បហានេន, តាយ ច កុសលភាវនាយ រាគាទិសំកិលេសតោ វិសុទ្ធំ អត្តភាវំ បវត្តេតិ.

វិវេកដ្ឋកាយានន្តិ គណសង្គណិកំ វជ្ជេត្វា តតោ អបកឌ្ឍិតកាយានំ. ស្វាយំ កាយវិវេកោ ន កេវលំ ឯកាកីភាវោ, អថ ខោ បឋមជ្ឈានាទិ នេក្ខម្មយោគតោតិ អាហ ‘‘នេក្ខម្មាភិរតាន’’ន្តិ. ចិត្តវិវេកោតិ កិលេសសង្គណិកំ បហាយ តតោ ចិត្តស្ស វិវិត្តតា. សា បន ឈានវិមោក្ខាទីនំ វសេន ហោតីតិ អាហ ‘‘បរិសុទ្ធចិត្តានំ បរមវោទានប្បត្តាន’’ន្តិ. ឧបធិវិវេកោតិ និព្ពានំ. តទធិគមេន ហិ បុគ្គលស្ស និរុបធិតា. តេនាហ ‘‘និរុបធីនំ បុគ្គលាន’’ន្តិ, វិសង្ខារគតានំ អធិគតនិព្ពានានំ, ផលសមាបត្តិសមង្គីនញ្ចាតិ អត្ថោ. សុតម្បិ អវស្សយដ្ឋេនេវ អាវុធំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អយម្បី’’តិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘តញ្ហិ និស្សាយា’’តិ. កាមញ្ចេត្ថ សុតបវិវេកាបិ បញ្ញាវសេនេវ យថាធិប្បេតអាវុធត្តសាធកា, បញ្ញា បន សុតេន, ឯកច្ចបវិវេកេន វា វិនាបិ ឥធាធិប្បេតអាវុធត្តសាធនីតិ តតោ បញ្ញា សាមត្ថិយទស្សនត្ថំ វិសុំ អាវុធភាវេន វុត្តា. តេនាហ ‘‘យស្ស សា អត្ថិ, សោ ន កុតោចី’’តិអាទិ.

នាញ្ញាតំ អវិទិតំ ធម្មន្តិ អនមតគ្គេ សំសារវដ្ដេ ន អញ្ញាតំ អវិទិតំ អមតធម្មំ, ចតុសច្ចធម្មមេវ វា ជានិស្សាមីតិ បដិបន្នស្ស ឥមិនា បុព្ពាភោគេន ឧប្បន្នំ ឥន្ទ្រិយំ. យំ បាឡិយំ សង្គហវារេ ‘‘នវ ឥន្ទ្រិយានិ ហោន្តី’’តិ វុត្តំ, តំ បុព្ពាភោគសិទ្ធំ បវត្តិអាការវិសេសំ ទីបេតុំ វុត្តំ, អត្ថតោ បន មគ្គសម្មាទិដ្ឋិ ឯវ សាតិ អាហ ‘‘សោតាបត្តិមគ្គញាណស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ. អញ្ញិន្ទ្រិយន្តិ អាជាននកឥន្ទ្រិយំ, បឋមមគ្គេន ញាតមរិយាទំ អនតិក្កមិត្វា តេសំយេវ តេន មគ្គេន ញាតានំ ចតុសច្ចធម្មានំ ជាននកឥន្ទ្រិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘អញ្ញាភូតំ អាជាននភូតំ ឥន្ទ្រិយ’’ន្តិ. អាជានាតីតិ អញ្ញោ, អញ្ញស្ស ភូតំ, អាជាននវសេន វា ភូតន្តិ អញ្ញភូតំ.អញ្ញាតាវីសូតិ ជានិតព្ពំ ចតុអរិយសច្ចំ អាជានិត្វា ឋិតេសុ. តេនាហ ‘‘ជាននកិច្ចបរិយោសានប្បត្តេសូ’’តិ, បរិញ្ញាទិភេទស្ស ជាននកិច្ចស្ស បរិនិដ្ឋានប្បត្តេសុ.

មំសចក្ខុ ចក្ខុបសាទោតិ មំសចក្ខុ នាម ចតស្សោ ធាតុយោ, វណ្ណោ, គន្ធោ, រសោ, ឱជា, សម្ភវោ, សណ្ឋានំ, ជីវិតំ, ភាវោ, កាយប្បសាទោ, ចក្ខុបសាទោតិ ឯវំ ចុទ្ទសសម្ភារោ មំសបិណ្ឌោ.

កសិណាលោកំ វឌ្ឍេត្វា តត្ថ រូបទស្សនតោ ‘‘ទិព្ពចក្ខុ អាលោកនិស្សិតំ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ. ទិព្ពចក្ខុបញ្ញាវិនិមុត្តា ឯវ លោកិយបញ្ញា បញ្ញាចក្ខូតិ អយមត្ថោ អវុត្តសិទ្ធោ ទិព្ពចក្ខុស្ស វិសុំ គហិតត្តាតិ វុត្តំ ‘‘បញ្ញាចក្ខុ លោកិយលោកុត្តរបញ្ញា’’តិ.

អធិកំ វិសិដ្ឋំ សីលន្តិ អធិសីលំ. សិក្ខិតព្ពតោតិ អាសេវិតព្ពតោ. អធិសីលំ នាម អនវសេសកាយិកវាចសិកសំវរភាវតោ, មគ្គសីលស្ស បទដ្ឋានភាវតោ ច. អធិចិត្តំ មគ្គសមាធិស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ. អធិបញ្ញា មគ្គបញ្ញាយ អធិដ្ឋានភាវតោ. ឥទានិ នេសំ អធិសីលាទិភាវំ ការណេន បដិបាទេតុំ ‘‘អនុប្បន្នេបិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អនុប្បន្នេតិ អប្បវត្តេ. អធិសីលមេវ និព្ពានាធិគមស្ស បច្ចយភាវតោ. សមាបន្នាតិ ឯត្ថ ‘‘និព្ពានំ បត្ថយន្តេនា’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ.

‘‘កល្យាណការី កល្យាណំ, បាបការី ច បាបកំ;

អនុភោតិ ទ្វយម្បេតុំ, អនុពន្ធញ្ហិ ការក’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.២៥៦);

ឯវំ អតីតេ, អនាគតេ ច វដ្ដមូលកទុក្ខសល្លក្ខណវសេន សំវេគវត្ថុតាយ វិមុត្តិអាកង្ខាយ បច្ចយភូតា កម្មស្សកតាបញ្ញា អធិបញ្ញា’’តិ វទន្តិ. លោកិយសីលាទីនំ អធិសីលាទិភាវោ បរិយាយេនាតិ និប្បរិយាយមេវ តំ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ.

បញ្ចទ្វារិកកាយោតិ បញ្ចទ្វារេសុ កាយោ ផស្សាទិធម្មសមូហោ. កាយោ ច សោ ភាវិតភាវេន ភាវនា ចាតិ កាយភាវនា នាម. យស្មា ខីណាសវានំ អគ្គមគ្គាធិគមនេន សព្ពសំកិលេសា បហីនាតិ បហីនកាលតោ បដ្ឋាយ សព្ពសោ អាសេវនាភាវតោ នត្ថិ តេសំ ភាវិនិយាបិ ចក្ខុសោតវិញ្ញេយ្យា ធម្មា, បគេវ កាឡកា, តស្មា បញ្ចទ្វារិកកាយោ សុភាវិតោ ឯវ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ខីណាសវស្ស ហិ…បេ… សុភាវិតោ ហោតី’’តិ. ន អញ្ញេសំ វិយ ទុព្ពលា ទុព្ពលភាវករានំ កិលេសានំ សព្ពសោ បហីនត្តា.

វិបស្សនា ទស្សនានុត្តរិយំ អនិច្ចានុបស្សនាទិវសេន សង្ខារានំ សម្មទេវ ទស្សនតោ. មគ្គោ បដិបទានុត្តរិយំ តទុត្តរិបដិបទាយ អភាវតោ. ផលំ វិមុត្តានុត្តរិយំ អកុប្បភាវតោ. ផលំ វា ទស្សនានុត្តរិយំ ទិវសម្បិ និព្ពានំ បច្ចក្ខតោ ទិស្វា បវត្តនតោ. និព្ពានំ វិមុត្តានុត្តរិយំ សព្ពសង្ខតវិនិស្សដត្តា. ទស្សន-សទ្ទំ កម្មសាធនំ គហេត្វា និព្ពានស្ស ទស្សនានុត្តរិយតា វុត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តតោ ឧត្តរញ្ហិ ទដ្ឋព្ពំ នាម នត្ថី’’តិ អាហ. នត្ថិ ឥតោ ឧត្តរន្តិ អនុត្តរំ, អនុត្តរមេវ អនុត្តរិយន្តិ អាហ ‘‘ឧត្តមំ ជេដ្ឋក’’ន្តិ.

សេសោតិ វុត្តាវសេសោ បញ្ចកនយេន, ចតុក្កនយេន ច តិវិធោ សមាធិ, ឥមិនា ឯវ ច សមាធិត្តយាបទេសេន សុត្តន្តេសុបិ បញ្ចកនយោ អាគតោ ឯវាតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ បរមត្ថមញ្ជូសាយំ វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. ដី. ១.៣៨) វុត្តមេវ, តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

អាគច្ឆតិ នាមំ ឯតស្មាតិ អាគមនំ, តតោ អាគមនតោ.សគុណតោតិ សរសតោ. អារម្មណតោតិ អារម្មណធម្មតោ. អនត្តតោ អភិនិវិសិត្វាតិ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនត្តា’’តិ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា. អនត្តតោ ទិស្វាតិ បឋមំ សង្ខារានំ ‘‘អនត្តា’’តិ អនត្តលក្ខណំ បដិវិជ្ឈិត្វា. អនត្តតោ វុដ្ឋាតីតិ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាយ អនត្តាការតោ បវត្តាយ មគ្គវុដ្ឋានំ បាបុណាតិ. អសុញ្ញតត្តការកានំ កិលេសានំ អភាវាតិ អត្តាភិនិវេសបច្ចយានំ ទិដ្ឋេកដ្ឋានំ កិលេសានំ វិក្ខម្ភនតោ វិបស្សនា សុញ្ញតា នាម អត្តសុញ្ញតាយ យាថាវតោ គហណតោ. ននុ ឯវំ វិបស្សនាយ សគុណតោ សុញ្ញតា, ន អាគមនតោតិ និប្បរិយាយតោ នត្ថីតិ? សច្ចមេតំ នាមលាភេ, ន បន នាមទានេតិ នាយំ ទោសោ. អថ វា សុត្តន្តកថា នាម បរិយាយកថា, ន អភិធម្មកថា វិយ និប្បរិយាយាតិ ភិយ្យោបិ ន កោចិ ទោសោ.

យស្មា សគុណតោ, អារម្មណតោ ច នាមលាភេ សង្ករោ ហោតិ ឯកស្សេវ នាមន្តរលាភសម្ភវតោ. អាគមនតោ បន នាមលាភេ សង្ករោ នត្ថិ នាមន្តរលាភាភាវតោ, អសម្ភវតោ ច, តស្មា ‘‘អបរោ’’តិអាទិ វុត្តំ. និមិត្តការកកិលេសាភាវាតិ និច្ចនិមិត្តាទិគ្គាហកបច្ចយានំ កិលេសានំ វិក្ខម្ភនតោ. កាមញ្ចាយំ វិបស្សនា និច្ចនិមិត្តាទិំ ឧគ្ឃាដេន្តី បវត្តតិ, សង្ខារនិមិត្តស្ស បន អវិស្សជ្ជនតោ ន និប្បរិយាយតោ អនិមិត្តនាមំ លភតីតិ. បរិយាយេន បនេតំ វុត្តំ. តថា ហិ និប្បរិយាយទេសនត្តា អភិធម្មេ មគ្គស្ស អនិមិត្តនាមំ ឧទ្ធដំ. សុត្តេ ច –

‘‘អនិមិត្តញ្ច ភាវេហិ, មានានុសយមុជ្ជហ;

តតោ មានាភិសមយា, ឧបសន្តោ ចរិស្សសី’’តិ. (សុ. និ. ៣៤៤; សំ. និ. ១.២១២);