ឆក្កវណ្ណនា

៣២៣. អត្តានំ អធិ អជ្ឈត្តា,អធិ-សទ្ទោ សមាសវិសយេ អធិការត្ថំ, បវត្តិអត្ថញ្ច គហេត្វា បវត្តតីតិ អត្តានំ អធិកិច្ច ឧទ្ទិស្ស បវត្តា អជ្ឈត្តា; អជ្ឈត្តេសុ ភវានិ អជ្ឈត្តិកានីតិ និយកជ្ឈត្តេសុបិ អព្ភន្តរានិ ចក្ខាទីនិ វុច្ចន្តិ, តានិ បន យេន អជ្ឈត្តភាវេន ‘‘អជ្ឈត្តិកានី’’តិ វុច្ចន្តិ, តមត្ថំ បាកដំ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អជ្ឈត្តិកានី’’តិ អាហ. សទ្ទត្ថតោ បន អជ្ឈត្តជ្ឈត្តានិយេវ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តិកានិ យថា ‘‘វេនយិកោ’’តិ (ម. និ. ១.២៤៦; អ. និ. ៨.១១; បារា. ៨) ទដ្ឋព្ពំ. តតោ អជ្ឈត្តតោតិ តតោ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តតោ, យានិ អជ្ឈត្តិកានិ វុត្តានិ. អជ្ឈត្តិកានញ្ហិ បដិយោគីនិ ពាហិរានិ អជ្ឈត្តធម្មានំ វិយ ពហិទ្ធាធម្មា. ‘‘អជ្ឈត្តិកានី’’តិ ហិ សបរសន្តានិកានិ ចក្ខាទីនិ វុច្ចន្តិ, តថា រូបាទីនិ ‘‘ពាហិរានី’’តិ. អជ្ឈត្តានិ បន សសន្តានិកា ឯវ ចក្ខុរូបាទយោ, តតោ អញ្ញេវ ពហិទ្ធាតិ. ‘‘វិញ្ញាណសមូហា’’តិ ឯត្ថ យទិបិ តេសំ វិញ្ញាណានំ សមោធានំ នត្ថិ ភិន្នកាលិកត្តា, ចិត្តេន បន ឯកជ្ឈំ អភិសំយូហនវសេន សមូហតា វុត្តា យថា ‘‘វេទនាក្ខន្ធោ’’តិ. ចក្ខុបសាទនិស្សិតន្តិ ចក្ខុបសាទំ និស្សាយ បច្ចយំ លភិត្វា ឧប្បន្នំ កុសលាកុសលវិបាកវិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណតាសាមញ្ញេន ឯកជ្ឈំ កត្វា វុត្តំ. ចក្ខុសន្និស្សិតោ សម្ផស្សោ, ន ចក្ខុទ្វារិកោ. ឥមេ ទស សម្ផស្សេតិ ឥមេ បសាទវត្ថុកេ ទស វិបាកសម្ផស្សេ ឋបេត្វា. ឯតេនេវ នយេនាតិ ឯតេន ផស្សេ វុត្តេនេវ នយេន. តណ្ហាឆក្កេ តណ្ហំ អារព្ភ បវត្តាបិ តណ្ហា ធម្មតណ្ហាតិ វេទិតព្ពា.

អប្បដិស្សយោតិ អប្បដិស្សវោ, វ-ការស្ស យ-ការំ កត្វា និទ្ទេសោ. គរុនា កិស្មិញ្ចិ វុត្តេ គារវវសេន បដិស្សវនំ បដិស្សវោ, បដិស្សវភូតំ, តំសភាគញ្ច យំ កិញ្ចិ គារវំ, នត្ថិ ឯតស្មិំ បដិស្សវោតិ អប្បដិស្សវោ, គារវរហិតោ. តេនាហ ‘‘អនីចវុត្តី’’តិ. យថា ចេតិយំ ឧទ្ទិស្ស កតំ សត្ថុ កតសទិសំ, ឯវំ ចេតិយស្ស បុរតោ កតំ សត្ថុ បុរតោ កតសទិសំ ឯវាតិ អាហ ‘‘បរិនិព្ពុតេ បនា’’តិអាទិ. សក្កច្ចំ ន គច្ឆតីតិ អាទរំ គារវំ ឧប្បាទេត្វា ន ឧបសង្កមតិ. យថា សិក្ខាយ ឯកទេសេ កោបិតេ, អគារវេ ច កតេ សព្ពា សិក្ខា កុប្បតិ, សព្ពត្ថ ច អគារវំ កតំ នាម ហោតិ សមុទាយតោ សំវរសមាទានំ អវយវតោ ភេទោតិ. ឯវំ ឯកភិក្ខុស្មិំបិ…បេ… អគារវោ កតោវ ហោតិ. អនាទរិយមត្តេនបិ សិក្ខាយ អបរិបូរិយេវាតិ អាហ ‘‘អបូរយមានោវ សិក្ខាយ អគារវោ នាមា’’តិ. អប្បមាទលក្ខណំ សម្មាបដិបត្តិ. ទុវិធន្តិ ធម្មាមិសវសេន ទុវិធំ.

សោមនស្សូបវិចារាតិ សោមនស្សសហគតា វិចារា អធិប្បេតា, ឧបសទ្ទោ ច និបាតមត្តន្តិ អាហ ‘‘សោមនស្សសម្បយុត្តា វិចារា’’តិ. តថា ហិស្ស អភិធម្មេ (ធ. ស. ៨) ‘‘ចារោ វិចារោ…បេ… ឧបវិចារោ’’តិ និទ្ទេសោ បវត្តោ. សោមនស្សការណភូតន្តិ សភាវតោ, សង្កប្បតោបិ សោមនស្សស្ស ឧប្បត្តិយា បច្ចយភូតំ. កាមំ បរិត្តភូមកា វិតក្កវិចារា អញ្ញមញ្ញមវិយោគិនោ, កិរិយាភេទតោ បន បឋមាភិនិបាតតាយ វិតក្កស្ស ព្យាបារោ សាតិសយោ. តតោ បរំ វិចារស្សាតិ តំ សន្ធាយ ‘‘វិតក្កេត្វា’’តិ បុព្ពកាលកិរិយាវសេន វត្វា ‘‘វិចារេន បរិច្ឆិន្ទតី’’តិ វុត្តំ. លទ្ធបុព្ពាសេវនស្ស វិចារស្ស ព្យាបារោ បញ្ញា វិយ ហោតិ. តថា ហិ ‘‘វិចារោ វិចិកិច្ឆាយ បដិបក្ខោ’’តិ បេដកេ វុត្តំ. ‘‘ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោ’’តិ ឯត្ថ យាយ ទិដ្ឋិយា បុគ្គលោ ទិដ្ឋិសាមញ្ញំ គតោ វុត្តោ, សា បឋមមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ កោសម្ពកសុត្តេ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘កោសម្ពកសុត្តេ បឋមមគ្គោ កថិតោ’’តិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ. ចតូសុបិ មគ្គេសុ សម្មាទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគ្គហណេន គហិតាតិ អាហ ‘‘ចត្តារោបិ មគ្គា កថិតា’’តិ.