២. ហេតុចតុក្កវណ្ណនា

២៤៤. អភាវតោតិ ភាវាភាវតោ. យញ្ហិ ជាតិក្ខណមត្តេយេវ ភវតិ, ន តតោ បរំ, តំ ជាតិយា អវិគតបច្ចយោ សិយា អវិគតបច្ចយនិយមសព្ភាវតោ. ភវោ បន យស្មា ជាតិក្ខណតោ បរម្បិ ភវតិ, តស្មា ន សោ តស្សា អវិគតបច្ចយោ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘តតោ ឧទ្ធំ ភាវតោតិ អត្ថោ’’តិ. ភវេតិ ភវបទេ, ភវេ វា និប្ផាទេតព្ពេ. ឯស នយោ ជាតិអាទីសូតិ ឯត្ថាបិ. ‘‘យថា បនា’’តិអាទិនា ‘‘អវិគតបច្ចយស្ស អភាវតោ, និយមាភាវតោ ចា’’តិ វុត្តានំ ហេតូនំ វុត្តនយេន អព្យាបិភាវវិភាវនេន អការណតំ ទស្សេតិ អយាវភាវិនោ បច្ចយុប្បន្នស្ស, បច្ចយធម្មស្ស ច អវិគតបច្ចយភាវទស្សនតោ. សង្ខារក្ខន្ធេតិអាទិ មគ្គសោធនវសេន វុត្តំ. តស្ស បរិហារំ សយមេវ វទតិ. សោ ខណោ ឯតស្ស អត្ថីតិ តង្ខណិកោ, ន តង្ខណិកោ អតង្ខណិកោ, តស្ស សព្ភាវា, អយាវភាវិកសព្ភាវាតិ អត្ថោ. យថា បន ហេតូ ហោន្តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ខតលក្ខណានំ បនា’’តិអាទិមាហ.

ឯវន្តិ ឯវំ យថាវុត្តនយេ សតិ, ឯវំ សន្តេតិ អត្ថោ. ‘‘ន ហិ…បេ… អត្ថី’’តិ ឥមិនា ជាតិអាទីនំ អវិគតបច្ចយវសេន បច្ចយុប្បន្នភាវោ វិយ បច្ចយភាវោបិ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘អសភាវធម្មត្តា’’តិ.

កថំ បន អសភាវធម្មានំ ជាតិអាទីនំ បច្ចយុប្បន្នតា, បច្ចយតា ចាតិ អាហ ‘‘ជាយមានានំ បនា’’តិអាទិ. តស្សាតិ ជាតិជរាមរណស្ស. វត្តព្ពបទេសោតិ ‘‘ឋបេត្វា’’តិ វត្តព្ពបទេសោ. កោ បន សោតិ? យថាវុត្តំ នាមំ, នាមរូបញ្ច សង្ខារក្ខន្ធេន រូបក្ខន្ធេន ច ជរាមរណានំ សង្គហិតត្តា. ‘‘យោ ភវោ ជាតិយា បច្ចយោ’’តិ ឯតេន ភវសង្គហិតានិបិ ជាតិអាទីនិ ជាតិយា អប្បច្ចយត្តា ឯវ ‘‘ឋបេត្វា’’តិ ន វុត្តានីតិ ទស្សេតិ, បច្ចយភាវាសង្កា ឯវ នេសំ តស្សា នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. តេនេវ ឋបេតព្ពគហេតព្ពវិសេសេ សតីតិ សាសង្កំ វទតិ.

ហេតុចតុក្កវណ្ណនា និដ្ឋិតា.