៦. បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គោ

១. សុត្តន្តភាជនីយំ

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

២២៥. ‘‘វុត្តត្តា’’តិ ឥទំ និស្សក្កំ កិំ លក្ខណំ? ហេតុលក្ខណំ. យទិ ឯវំ តំហេតុកោ វិភជ្ជវាទិភាវោ អាបជ្ជតិ. ន ហិ មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរេន វុត្តត្តា ពុទ្ធសាវកា វិភជ្ជវាទិនោ អហេសុន្តិ? នយិទមេវំ. តិវិធោ ហិ ហេតុ ញាបកោ, ការកោ, សម្បាបកោតិ. តេសុ ញាបកហេតុ ឥធាធិប្បេតោ, តស្មា តេន មហាថេរេន ‘‘កិំ វាទី, ភន្តេ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ បុដ្ឋេន ‘‘វិភជ្ជវាទី, មហារាជា’’តិ តទា វុត្តវចនេន ញាយតិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធសាវកា វិភជ្ជវាទិនោ’’តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ កិំ…បេ… វុត្តត្តា…បេ… វិភជ្ជវាទិនោ’’តិ. ‘‘អហញ្ហិ, ព្រាហ្មណ, វិនយាយ ធម្មំ ទេសេមិ រាគស្សា’’តិអាទិំ វត្វា ‘‘នោ ច ខោ យំ ត្វំ សន្ធាយ វទេសី’’តិអាទិនា (បារា. ៥-៩) វេរញ្ជព្រាហ្មណស្ស ភគវតា វេនយិកាទិភាវោ វិភជ្ជ វុត្តោតិ តំ អនុវទន្តា សាវកាបិ តថា វទន្តីតិ អាហ ‘‘តេ ហិ វេនយិកាទិភាវំ វិភជ្ជ វទន្តី’’តិ. ចីវរាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន សោមនស្សាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តានិបិ ហិ សេវិតព្ពាសេវិតព្ពភាវេន វិភជ្ជ វុត្តានិ. វិភជ្ជវាទិបរិសា វិភជ្ជវាទិមណ្ឌលន្តិ ឯតស្មិំ អត្ថេ យថា តំ ឱតិណ្ណោ នាម ហោតិ, តំទស្សនត្ថំ ‘‘អាចរិយេ អនព្ភាចិក្ខន្តេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. សកសមយាវោក្កមាទិ ហិ បរមត្ថតោ តទោតារោ. ‘‘អសំកិលិដ្ឋាបិ អវិជ្ជា អត្ថិ អមគ្គវជ្ឈា, យាយ និវុតា ខីណាសវាបិ នាមគោត្តាទីសុ ឯកច្ចំ ន ជានន្តិ, សា កុសលចិត្តុប្បាទេសុបិ បវត្តតី’’តិ និកាយន្តរិយា. តំ សន្ធាយាហ ‘‘អវិជ្ជា បុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារានំ ហេតុបច្ចយោ ហោតីតិអាទិំ វទន្តោ’’តិ. ឧបលក្ខណញ្ហេតំ សហជាតកោដិយា. អាទិ-សទ្ទេន អកុសលចិត្តេនបិ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, យា សំកិលិដ្ឋា បញ្ញាតិ, អចេតសិកំ សីលំ, អវិញ្ញត្តិសង្ខាតំ រូបភាវំ ទុស្សិល្យន្តិ ឯវមាទិំ សង្គណ្ហាតិ. បរសមយាយូហនំ បរសមយេ ព្យាបារាបត្តិយា. យោ តត្ថ សកសមយេន វិរុទ្ធោ អត្ថោ, តស្ស វា ទីបនេន សិយា, បរសមយេ វាទារោបនេន វា. តេសុ បុរិមំ ‘‘អាចរិយេ អនព្ភាចិក្ខន្តេនា’’តិ ឥមិនា អបនីតន្តិ ឥតរំ ទស្សេតិ ‘‘បរសមយំ…បេ… អនាយូហន្តេនា’’តិ. អសម្បិណ្ឌេន្តេនាតិ ឧបចយត្ថំ សន្ធាយ វទន្តិ. អាយូហន-សទ្ទោ បន ឧបចយត្ថោ ន ហោតីតិ កេចិវាទោ ន សារតោ គហេតព្ពោ.

តព្ពិបរិយាយេនាតិ យថាវិនយំ អវដ្ឋានេន. សាវជ្ជស្ស អនវជ្ជតាទីបនាទិនា កម្មន្តរំ ភិន្ទន្តោ វិនាសេន្តោ, អាលោឡេន្តោ វា ធម្មតំ ធម្មសភាវំ វិលោមេតិ វិបរីតតោ ទហតិ. មហាបទេសេតិ មហាអបទេសេ, ពុទ្ធាទយោ មហន្តេ មហន្តេ អបទិសិត្វា វុត្តានិ មហាការណានិ. មហាបទេសេតិ វា មហាឱកាសេ, មហន្តានិ ធម្មស្ស បតិដ្ឋានដ្ឋានានីតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – អបទិសីយតីតិ អបទេសោ, ពុទ្ធោ អបទេសោ ឯតស្សាតិ ពុទ្ធាបទេសោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. អត្ថតោ ចាយំ មហាបទេសោ ‘‘សម្មុខា មេតំ ភគវតោ សុត’’ន្តិអាទិនា កេនចិ អាភតស្ស ‘‘ធម្មោ’’តិ វា ‘‘អធម្មោ’’តិ វា វិនិច្ឆយនេ ការណំ. កិំ បន តន្តិ? តស្ស យថាភតស្ស សុត្តោតរណាទិ ឯវ. យទិ ឯវំ កថំ ចត្តារោតិ? ធម្មស្ស ទ្វេ សម្បទាយោ ភគវា, សាវកា ច. តេសុ សាវកា សង្ឃគណបុគ្គលវសេន តិវិធា. ឯវំ ‘‘អមុម្ហា មយា អយំ ធម្មោ បដិគ្គហិតោ’’តិ អបទិសិតព្ពានំ ភេទេន ចត្តារោ. តេនាហ ‘‘សម្មុខា មេតំ ភគវតោ សុត’’ន្តិអាទិ. នេត្តិយម្បិ វុត្តំ ‘‘ពុទ្ធាបទេសោ សង្ឃាបទេសោ សម្ពហុលត្ថេរាបទេសោ ឯកត្ថេរាបទេសោ’’តិ.

សុត្តសុត្តានុលោមអាចរិយវាទអត្តនោមតិមហាបទេសេតិ ឯត្ថ តិស្សោ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហានិ តីណិ បិដកានិ អត្ថសូចនាទិអត្ថេន សុត្តំ. យថាវុត្តស្ស សុត្តស្ស អនុលោមតោ យថាវុត្តា ឯវ ចត្តារោ មហាបទេសា សុត្តានុលោមំ. បាឡិយា អត្ថគាហណេន ធម្មតាយំ បតិដ្ឋាបនតោ អដ្ឋកថា អាចរិយវាទោ. នយគ្គាហេន អនុពុទ្ធិយា អត្តនោ បដិភានំ អត្តនោមតិ. ឯត្ថ ច សុត្តអាចរិយវាទអត្តនោមតីនម្បិ កេនចិ អាភតស្ស ធម្មាធម្មាទិភាវវិនិច្ឆយនេ ការណភាវសភាវតោ មហាបទេសតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. សន្តិដ្ឋតិ អប្បដិពាហន្តោ, អវិលោមេន្តោ ច. តព្ពិបរិយាយេន អតិធាវតិ. ឯកស្ស បទស្ស ឯកេន បការេន អត្ថំ វត្វា តស្សេវ បុន បការន្តរេន អត្ថំ វទន្តោ វា អបរេហិ បរិយាយេហិ និទ្ទិសតិ នាម យថា ‘‘អវិជ្ជា ទុក្ខសច្ចស្ស យាថាវសរសលក្ខណំ បដិវិជ្ឈិតុំ ន ទេតី’’តិអាទិំ វត្វា បុន ‘‘អយំ អវិជ្ជា ទុក្ខាទីសុ អញ្ញាណ’’ន្តិ វុត្តាបិ ‘‘ទុក្ខសច្ចស្ស ឯកទេសោ ហោតី’’តិអាទិវចនំ. អថ វា ហេតុភាវេន វុត្តស្ស អត្ថស្ស បុន ផលភាវេន វចនំ តមេវត្ថំ បុនរាវត្តេត្វា និទ្ទិសនំ យថា ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ វត្វា បុន ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិ វចនំ. អថ វា ‘‘សព្ពមេតំ ភវចក្កំ កម្មញ្ចេវ វិបាកោ ច. កិលេសកម្មវិបាកវសេន តិវិធ’’ន្តិ ច អាទិនា វុត្តស្សេវត្ថស្ស ទុវិធតិវិធាទិវិភាគទស្សនំ តមេវត្ថំ បុនរាវត្តេត្វា និទ្ទិសនន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សត្តវោហារោតិ ‘‘សត្តោ’’តិ សមញ្ញា. យេ ហិ ធម្មេ សមូហភូតេ សន្តានវសេន វត្តមានេ ឧបាទាយ សត្តបញ្ញត្តិ, តស្សា តតោ អញ្ញថានាញ្ញថាអច្ចន្តាភាវសង្ខាតេ អន្តេ អនុបគម្ម យាថាវតោ សង្គហណំ, ពោធនញ្ច ធម្មតាយំ អកុសលស្ស ទុក្ករំ ទុរភិសម្ភវន្តិ. អវិជ្ជាទិកស្ស បច្ចយធម្មស្ស សង្ខារាទិបច្ចយុប្បន្នធម្មំ បតិ ហេតុអាទិនា បច្ចយេន បច្ចយភាវោ បច្ចយាការោ, បដិច្ចសមុប្បាទោតិ អត្ថោ.

វុត្តនយេនាតិ ‘‘អាចរិយេ អនព្ភាចិក្ខន្តេនា’’តិអាទិនា វុត្តនយេន. កាមញ្ចេត្ថ សព្ពាបិ អត្ថវណ្ណនា ឥមិនាវ នយេន កាតព្ពា, បដិច្ចសមុប្បាទវណ្ណនាយ បន គរុតរភាវំ ទស្សេន្តោ ឯវំ វទតិ.

បាឡិធម្មន្តិ តេបិដកពុទ្ធវចនំ. បដិច្ចសមុប្បាទន្តិ បដិច្ចសមុប្បាទបាឡិំ.

អត្ថំ កត្វាតិ ហិតំ កត្វា. យថាយំ ហិតាវហោ ហោតិ, ឯវំ កត្វា. អដ្ឋិំ កត្វាតិ វា អត្តានំ អត្ថិកំ កត្វា. សុតចិន្តាមយាទិំ ញាណវិសេសំ. តទង្គវិក្ខម្ភនាទិនា កិលេសក្ខយវិសេសំ.

ភវាទីសុ អាទីនវប្បដិច្ឆាទនតោ, ពលវូបនិស្សយតោ, កម្មស្ស វិសេសហេតុភាវតោ ច វដ្ដស្ស មូលការណំ អវិជ្ជា. វិបាកវដ្ដនិមិត្តស្ស កម្មវដ្ដស្ស ការណភូតម្បិ កិលេសវដ្ដំ អវិជ្ជាមូលកន្តិ ទស្សនត្ថំ អវិជ្ជា អាទិតោ វុត្តា. តណ្ហាបិ ហិ អវិជ្ជាយ បដិច្ឆាទិតាទីនវេ ឯវ វិសយេ អស្សាទានុបស្សិនោ បវត្តតិ, ន អញ្ញថា. មូលាទិទស្សនសាមញ្ញញ្ចាតិ វល្លិយា មូលមជ្ឈបរិយោសានស្ស ទស្សនេន បដិច្ចសមុប្បាទស្ស តំទស្សនសាមញ្ញញ្ច យោជេតព្ពំ, សមន្តចក្ខុនា សព្ពស្ស ទិដ្ឋត្តេបិ ទេសនាកាលេ ទេសនាញាណចក្ខុនា ពោធេតព្ពតាវសេន ឯកទេសទស្សនស្ស អធិប្បេតត្តា.

ទិដ្ឋិសហិតាយ មានសហិតាយ វា តណ្ហាយ ‘‘អហ’’ន្តិ, ឥតរាយ ‘‘មម’’ន្តិ អភិវទតោ. ‘‘អភិនន្ទនតោ’’តិ ហិ ឥមិនា សប្បីតិកាយ តណ្ហាយ បវត្តិ ទស្សិតា. ‘‘អភិវទតោ’’តិ ឥមិនា តតោ ពលវតរាយ ទិដ្ឋិសហិតាយ មានសហិតាយ វា. ‘‘អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ’’តិ ឥមិនា បន តតោបិ ពលវតមាយ ទិដ្ឋិសហិតាយ, កេវលាយ វា តណ្ហាយ បវត្តិ ទស្សិតា. គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបេត្វា ឋានញ្ហិ អជ្ឈោសានំ. តប្បច្ចយន្តិ តណ្ហាបច្ចយំ. កថំ បន នន្ទិវចនេន ចតុព្ពិធម្បិ ឧបាទានំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘នន្ទិតា’’តិអាទិ. តត្ថ នន្ទិតាតទវិប្បយោគតាហីតិ នន្ទិភាវេន សភាវតោ តណ្ហុបាទានំ, តាយ នន្ទិយា តណ្ហាយ អវិប្បយោគេន អវិនាភាវេន ទិដ្ឋុបាទានំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ទិដ្ឋាភិនន្ទនភាវេនា’’តិ ឥមិនា ទិដ្ឋិយាបិ នន្ទិភាវមាហ.

បដិសន្ធិបវត្តិផស្សាទយោតិ បដិសន្ធិយំ បវត្តេ ច ឧប្បន្នផស្សមនោសញ្ចេតនាវិញ្ញាណានិ. ‘‘វិបាកវដ្ដភូតេ’’តិ ច ឥទំ បវត្តវិសេសនំ ទដ្ឋព្ពំ. វដ្ដូបត្ថម្ភកាតិ វដ្ដត្តយូបនិស្សយា. ឥតរេតិ អកម្មជា. តស្មិន្តិ យថាវុត្តេ អាហារចតុក្កេ. វត្តុំ វដ្ដន្តីតិ តណ្ហានិទានូបនិស្សយតោ ‘‘តណ្ហានិទានា’’តិ វត្តុំ យុជ្ជន្តិ.

យថា អរិយមគ្គោ អន្តទ្វយវជ្ជិតមជ្ឈិមបដិបទាភាវតោ ‘‘ញាយោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ បដិច្ចសមុប្បាទោបីតិ អាហ ‘‘ញាយោតិ មគ្គោ, សោយេវ វា បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ. អត្តនោ បដិវេធាយ សំវត្តតិ អសម្មោហបដិវេធេន បដិវិជ្ឈិតព្ពត្តា. សំវត្តតីតិ ច និមិត្តស្ស កត្តូបចារវសេនេតំ វុត្តំ យថា ‘‘អរិយភាវករានិ សច្ចានិ អរិយសច្ចានី’’តិ. បកតិអាទយោ ហេដ្ឋា សច្ចវិភង្គេ ហេតុវិប្បដិបត្តិកថាយំ ទស្សិតា ឯវ. អការណំ ‘‘ការណ’’ន្តិ គណ្ហន្តិ យថា កាបិលាទយោ. ន កិញ្ចិ ការណំ ពុជ្ឈន្តិ យថា តំ អញ្ញេ ពាលបុថុជ្ជនា. ឥតរាសន្តិ មជ្ឈតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា ទេសនាទីនំ តិស្សន្នំ. តទត្ថតាសម្ភវេបីតិ យថាសកេហិ ការណេហិ បវត្តិទស្សនត្ថតាសម្ភវេបិ. អត្ថន្តរសព្ភាវតោតិ បយោជនន្តរសព្ភាវតោ. វុត្តានិ ហិ អដ្ឋកថាយំ (វិភ. អដ្ឋ. ២២៥) ‘‘ជរាមរណាទិកស្ស ទុក្ខស្ស អត្តនា អធិគតការណសន្ទស្សនត្ថំ. អាហារនិទានវវត្ថាបនានុសារេន យាវ អតីតំ អទ្ធានំ អតិហរិត្វា បុន អតីតទ្ធតោ បភុតិ ហេតុផលបដិបាដិសន្ទស្សនត្ថំ. អនាគតទ្ធហេតុសមុដ្ឋានតោ បភុតិ អនាគតទ្ធសន្ទស្សនត្ថ’’ន្តិ តិស្សន្នំ យថាក្កមំ តីណិ បយោជនានិ.

តំតំផលបដិវេធោតិ ជាតិអាទីនំ ជរាមរណាទិតំតំផលាវគមោ. អនុវិលោកយតោតិ បុរិមេ វិកប្បេ វិបស្សនានិមិត្តំ អនុវិលោកនំ, ទុតិយេ ទេសនានិមិត្តំ. កាមុបាទានភូតា តណ្ហា មនោសញ្ចេតនាហារសង្ខាតស្ស ភវស្ស, តំសម្បយុត្តានំ, តន្និមិត្តានញ្ច សេសាហារានំ វិសេសបច្ចយោ ហោតីតិ អាហ ‘‘អាហារតណ្ហាទយោ បច្ចុប្បន្នទ្ធា’’តិ. អាទិ-សទ្ទេន យាវ វិញ្ញាណំ គហេតព្ពំ. អាហារតណ្ហាទយោតិ ឯត្ថ បច្ចុប្បន្នកម្មវដ្ដបរិយាបន្នេ អាហារេ គហេត្វា អទ្ធយោជនំ កត្វា អនាគតវិបាកវដ្ដបរិយាបន្នេ គហេត្វា យោជេតុំ វុត្តំ ‘‘អាហារា វា តណ្ហាយ បភាវេតព្ពា អនាគតោ អទ្ធា’’តិ. បភាវេតព្ពាតិ អាយតិំ ឧប្បាទេតព្ពា. យុជ្ជតីតិ ផលភូតេ អាហារេ បច្ចុប្បន្នេ បច្ចក្ខតោ ទស្សេត្វា ‘‘តំនិទានំ តណ្ហំ តស្សា និទាន’’ន្តិអាទិនា ផលបរម្បរាយ ការណបរម្បរាយ ច ទស្សនំ តថាពុជ្ឈនកានំ បុគ្គលានំ អជ្ឈាសយានុលោមតោ, ធម្មសភាវាវិលោមនតោ ច យុត្តិយា សង្គយ្ហតិ. យទិ តណ្ហាទយោ អតីតោ អទ្ធា, តណ្ហាគ្គហណេនេវ សង្ខារាវិជ្ជា គហិតាតិ កិមត្ថំ បុន តេ គហិតាតិ អាហ ‘‘សង្ខារាវិជ្ជា តតោបិ អតីតតរោ អទ្ធា វុត្តោ សំសារស្ស អនាទិភាវទស្សនត្ថ’’ន្តិ. អតីតន្តិ វា អតីតតាសាមញ្ញេន អតីតតរម្បិ សង្គហិតំ ទដ្ឋព្ពំ.

បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិអាហារកាតិ បុនព្ភវូបបត្តិបច្ចយា. ឥតិ វចនតោតិ ឯវំ វុត្តវចនសព្ភាវតោ. វិញ្ញាណាហារោ តាវ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិយា ហេតុ, ឥតរេ បន កថន្តិ អាហ ‘‘តំសម្បយុត្តត្តា…បេ… កពឡីការាហារស្សា’’តិ. តស្ស អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិអាហារកា ចត្តារោ អាហារាតិ សម្ពន្ធោ. សទ្ធាទីនំ ឧបនិស្សយតា បរិច្ចាគាទិកាលេ, រាគាទីនំ គធិតស្ស ភោជនាទិកាលេ. តេន យថាក្កមំ កុសលាកុសលកម្មវិញ្ញាណាយូហនំ ទស្សិតំ. តស្មាតិ យស្មា អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិអាហារកា ចត្តារោ អាហារា គយ្ហន្តិ, តស្មា. បុរិមោយេវត្ថោតិ ‘‘អាហារតណ្ហាទយោ បច្ចុប្បន្នទ្ធា’’តិអាទិនា វុត្តអត្ថោ. អតីតេតិ អតីតេ អទ្ធនិ. តតោ បរន្តិ តតោ អតីតទ្ធតោ បរំ បច្ចុប្បន្នេ អនាគតេ ច អទ្ធនិ ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិនា. បច្ចក្ខានន្តិ បច្ចុប្បន្នភវបរិយាបន្នតាយ បច្ចក្ខភូតានំ. បច្ចុប្បន្នំ ហេតុន្តិ ឯតរហិ វត្តមានំ តណ្ហាទិកំ អាហារាទីនំ ហេតុំ.

សុត្តំ អាហរតិ ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៣). វដ្ដហេតុនោតិ វិបាកវដ្ដហេតុនោ, សកលវដ្ដហេតុនោ វា. អកុសលញ្ហិ កម្មំ កម្មវដ្ដស្ស កិលេសវដ្ដស្ស ច បច្ចយោ ហោតិយេវ. ‘‘ភវតណ្ហាយបិ ហេតុភូតា’’តិ ឥមិនា កិលេសវដ្ដស្សាបិ អវិជ្ជាយ បច្ចយភាវមាហ. ឯវញ្ចេតំ, ភិក្ខវេ, វុច្ចតី’’តិអាទិនា វដ្ដសីសានម្បិ អវិជ្ជាតណ្ហានំ សប្បច្ចយតាទស្សនាបទេសេន សព្ពេសម្បិ សង្ខតធម្មានំ ហេតុផលបរម្បរាវិច្ឆេទវុត្តិយា បុរិមាយ កោដិយា អបញ្ញាយនំ វិភាវេតិ.

អវិជ្ជំ តណ្ហា អនុវត្តតីតិ ទុក្ខេ តណ្ហំ អភិភវិត្វា បវត្តិយា តតោ អវិជ្ជាយ ពលវភាវមាហ. អវិជ្ជាភិភូតា ហិ សត្តា សតិបិ តណ្ហាបរិតស្សិតេ ឯកន្តានត្ថសញ្ញិតំ អត្តកិលមថានុយោគទុក្ខមនុយុញ្ជន្តិ. តណ្ហំ អវិជ្ជា អនុវត្តតីតិ សុខេ អវិជ្ជំ អភិភវិត្វា បវត្តិយា តតោ តណ្ហាយ ពលវភាវមាហ. យទិបិ សាវជ្ជសុខានុភវេ ពលវតីយេវ អវិជ្ជា វិជ្ជមានអាទីនវំ បដិច្ឆាទេន្តី តិដ្ឋតិ, តណ្ហា បន តតោបិ ពលវតរតាយ សត្តេ វិបុលានត្ថសញ្ហិតេ អនរិយេ សុខេ និយោជេតីតិ អវិជ្ជាយ តទនុវត្តនំ វុត្តំ.

អាយតនឆក្កំ វា កាយោតិ សម្ពន្ធោ. ចក្ខាទិនិស្សយេ សេសធម្មេតិ ចក្ខាទិនិស្សយភូតេ, តប្បដិពទ្ធេ ច សសន្តានបរិយាបន្នេ ធម្មេ. ចក្ខាទិនិស្សិតេ ឯវ កត្វាតិ ចក្ខាទិគ្គហណេនេវ គហិតេ កត្វា. ចក្ខាទិកាយន្តិ ចក្ខាទិធម្មសមូហំ បរេសំ បញ្ចក្ខន្ធំ. ផស្សេន ផុដ្ឋោតិ អារម្មណំ ផុសន្តេន វិយ ឧប្បន្នេន សុខវេទនិយេន, ទុក្ខវេទនិយេន ច ផស្សេន ផុដ្ឋោ. ផស្សេ ហិ តថា ឧប្បន្នេ តំសមង្គីបុគ្គលោ ផុដ្ឋោតិ វោហារោ ហោតីតិ.

យថា សឡាយតនានិ ផស្សស្ស វិសេសបច្ចយោ, ឯវំ វេទនាយបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សឡាយតនានំ វេទនាយ វិសេសបច្ចយភាវ’’ន្តិ អាហ. តន្និស្សិតន្តិ សឡាយតននិស្សិតំ. អតីតទ្ធាវិជ្ជាតណ្ហាមូលកោតិ អតីតទ្ធភូតអវិជ្ជាតណ្ហាមូលកោ. កាយស្ស ភេទា កាយូបគោតិ ឧភយត្ថាបិ កាយសទ្ទេន ឧបាទិន្នក្ខន្ធបញ្ចកោ គហិតោ. តទុបគតា ឧបបជ្ជនំ បដិសន្ធិគ្គហណំ. ឧភយមូលោតិ អវិជ្ជាតណ្ហាមូលោ.

អនភិសមយភូតត្តាតិ អភិសមយស្ស បដិបក្ខភូតត្តា. អវិជ្ជាយាតិ អវិជ្ជាយ សតិ.

គហណន្តិ គហេតព្ពតំ. តស្មាតិ យស្មា សតិ សង្ខារសទ្ទេន អាគតសង្ខារត្តេបិ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា បធានតាយ វិសុំ វុត្តា គោពលីពទ្ទញាយេន, តស្មា. តត្ថ វុត្តម្បីតិ សង្ខារសទ្ទេន អាគតសង្ខារេសុ វុត្តម្បិ អភិសង្ខរណកសង្ខារំ វជ្ជេត្វា អគ្គហេត្វា ឥតរេ សង្ខារា យោជេតព្ពា. ឯវញ្ហិ អត្ថស្ស ឧទ្ធរណុទ្ធរិតព្ពតាទ្វយំ អសង្ករតោ ទស្សិតំ ហោតិ. ‘‘ឥធ វណ្ណេតព្ពភាវេនា’’តិ ឥមិនា អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារានំ សតិបិ សង្ខារសទ្ទេន អាគតសង្ខារភាវេ យថាវុត្តមេវ បធានភាវំ ឧល្លិង្គេតិ. ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ តទេកទេសោ វុត្តោតិ សម្ពន្ធោ. ឥមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ សង្គណ្ហនវសេន សង្ខារសទ្ទេន អាគតសង្ខារេហិ សង្គហិតាបិ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា ឥធ វណ្ណេតព្ពភាវេន បធានាតិ វិសុំ គហិតា, បុរិមស្មិំ តេ វជ្ជេត្វាតិ អយំ វិសេសោ. តេនាហ ‘‘វណ្ណេតព្ពសព្ពសង្គហណវសេន ទុវិធតា វុត្តា’’តិ. សាមញ្ញតោ សង្គយ្ហមានម្បិ បធានភាវជោតនត្ថំ វិសុំ គយ្ហតិ យថា តំ ‘‘បុញ្ញញាណសម្ភារា’’តិ.

យេន កុសលាកុសលធម្មា ‘‘វិបាកធម្មា’’តិ វុច្ចន្តិ, តំ អាយូហនំ, កិំ បន តន្តិ? អនុបច្ឆិន្នតណ្ហាវិជ្ជាមានេ សន្តានេ សព្យាបារតា. តេនាហ ‘‘បដិសន្ធិ…បេ… អាយូហនរសា’’តិ. ចេតនាបធានត្តា បន តស្ស ចេតនាកិច្ចំ កត្វា វុត្តំ. រាសិករណំ, អាយូហនន្តិ ច រាសិភូតស្ស រូបារូបសង្ខាតស្ស ផលស្ស និព្ពត្តនតោ វុត្តំ. ‘‘អនារម្មណតា អព្យាកតតា’’តិ ឥទំ អព្យាកតស្សេវ អនារម្មណត្តា អព្យាកតសម្ពន្ធិនី អនារម្មណតាតិ កត្វា វុត្តំ. អាយតនំ, ឃដនន្តិ ច តំតំទ្វារិកធម្មប្បវត្តនមេវ ទដ្ឋព្ពំ.

អននុពោធាទយោ អវិជ្ជាបទនិទ្ទេសេ អាគតា. អវិជ្ជាបទសម្ពន្ធេន ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តាតិ ឥត្ថិលិង្គនិទ្ទេសោ. អសណ្ឋានត្តាតិ អវិគ្គហត្តា.

សោកាទីនំ សព្ភាវាតិ ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ អនិដ្ឋាបេត្វា តទនន្តរំ សោកាទីនម្បិ វុត្តានំ វិជ្ជមានត្តា តេសំ វសេន អង្គពហុត្តប្បសង្គេ បដិច្ចសមុប្បាទង្គានំ ពហុភាវេ អាបន្នេ. ទ្វាទសេវាតិ កថំ ទ្វាទសេវ, ននុ សោកាទយោបិ ធម្មន្តរភូតា បដិច្ចសមុប្បាទទេសនាយំ វុត្តាតិ? សច្ចំ វុត្តា, ន បន អង្គន្តរភាវេនាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ផលេនាតិ ផលភូតេន ជរាមរណង្គសង្គហិតេន សោកាទិនា. មូលង្គំ ទស្សេតុន្តិ ឥមាយ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនាយ មូលភូតំ អវិជ្ជង្គំ សោចនាទីហិ សម្មោហាបត្តិកថនេន ទស្សេតុំ តេ សោកាទយោ វុត្តា ភវចក្កស្ស អវិច្ឆេទទស្សនត្ថំ. ជរាមរណំ ការណំ ឯតេសន្តិ ជរាមរណការណា, សោកាទយោ, តព្ភាវោ ជរាមរណការណតា. ជរាមរណំ និមិត្តំ ឯតស្សាតិ ជរាមរណនិមិត្តំ. តំ តន្និមិត្តានន្តិ ឯត្ថ តន្តិ សុត្តំ. តន្និមិត្តានំ ទុក្ខនិមិត្តានំ សោកាទីនំ. តតោ បរាយាតិ អនាគតេ ទុតិយត្តភាវតោ បរាយ តតិយត្តភាវាទីសុ បដិសន្ធិយា. ហេតុហេតុភូតាតិ ការណស្ស ការណភូតា. បដិសន្ធិយា ហិ សង្ខារា ការណំ, តេសំ អវិជ្ជា. សុត្តន្តិ ‘‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ’’តិ (ម. និ. ១.២, ១៧; សំ. និ. ២.៦១; ធ. ស. ១០០៧) ឥមំ សុត្តំ សន្ធាយ វទតិ. អវិជ្ជា សោកាទីនំ ការណន្តិ ទស្សិតា អស្សុតវតាយ អវិជ្ជាភិភវនទីបនិយា តទុប្បត្តិវចនតោ. ‘‘ន សោកាទីនំ ពាលស្ស ជរាមរណនិមិត្តតាមត្តស្ស សាធកំ សុត្ត’’ន្តិ វុត្តមត្ថំ បាកដំ កាតុំ ‘‘ន ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន ន ច ជរាមរណនិមិត្តមេវ ទុក្ខំ ទុក្ខំ, អថ ខោ អវិជ្ជានិមិត្តម្បេត្ថ វុត្តនយេន យោជេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. ឯវំ ជរាមរណេន សោកាទីនំ ឯកសង្ខេបំ កត្វា ទ្វាទសេវ បដិច្ចសមុប្បាទង្គានិ វេទិតព្ពានិ.

កស្មា បនេត្ថ ជរាមរណន្តា ឯវ ទេសនា កតា, កិំ តតោ បរា បវត្តិ នត្ថីតិ? នោ នត្ថិ, អប្បហីនកិលេសស្ស ហិ កម្មតោ, វិញ្ញាណាទិបរិយោសានភូតាយ ច ចុតិយា បដិសន្ធិបាតុភាវោតិ បវត្តិតទុបរមភូតំ ជរាមរណំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិនិមិត្តំ. តំ បន កម្មូបបត្តិភវតោ ជាតិយា ទស្សិតត្តា ‘‘ភវបច្ចយា ជាតី’’តិ ឥមិនាវ បកាសិតន្តិ ន បុន វុច្ចតិ, ន តតោ បរំ បវត្តិយា អភាវតោ. ឯកកម្មនិព្ពត្តស្ស ច សន្តានស្ស ជរាមរណំ បរិយោសានំ. សតិ កិលេសវដ្ដេ កម្មុនា តតោ បុនព្ភវូបបត្តិ, អសតិ បន តស្មិំ ‘‘ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សា’’តិ ជរាមរណបរិយោសានាវ ទេសនា កតា. យស្មា បន ន អមរណា ជរា អត្ថិ សព្ពេសំ ឧប្បត្តិមន្តានំ បាកានន្តរភេទតោ, ន ចាជរំ មរណំ អបាកភេទាភាវា, តស្មា តទុភយមេកមង្គំ កតំ, ន នាមរូបំ វិយ ឧភយដ្ឋានេ ឯកជ្ឈំ ឧប្បត្តិយា, សឡាយតនំ វិយ វា អាយតនភាវេន កិច្ចសមតាយ. យា បនាយំ ឱសានំ គតា បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ ទីបិតា, តាយ ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិអាទិ, កិលេសកម្មាភាវេ តទភាវតោ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ ឯវមាទិ ឯវ វា អត្ថតោ បកាសិតោ ហោតីតិ វដ្ដត្តយស្ស អនវដ្ឋានេន បរិព្ភមនំ ទស្សិតំ ហោតិ. អថ វា ជរាគហណេន បរិបក្កបរិបក្កតរាទិក្កមេន វត្តមានំ នាមរូបាទិ, សោកាទិ ច គយ្ហតិ, តថាស្ស បរិបាកកាលវត្តិនី អវិជ្ជា ច. យថាហ –

‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, កុមារោ វុទ្ធិមន្វាយ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកមន្វាយ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គីភូតោ បរិចារេតិ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យេហិ រូបេហិ…បេ… កាយវិញ្ញេយ្យេហិ ផោដ្ឋព្ពេហិ…បេ… រជនីយេហិ. សោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា បិយរូបេ រូបេ សារជ្ជតិ, អប្បិយរូបេ រូបេ ព្យាបជ្ជតិ, អនុបដ្ឋិតកាយសតិ ច វិហរតិ បរិត្តចេតសោ, តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, យត្ថស្ស តេ បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.៤០៨).

ឯត្ថ ហិ បរិបក្កិន្ទ្រិយស្ស ឆសុ ទ្វារេសុ សរាគាទិគ្គហណេន តទវិនាភាវិតាយ វិមុត្តិយា អប្បជាននេ ច សោកាទីនំ បច្ចយភូតា អវិជ្ជា បកាសិតា. អបិច ‘‘បិយប្បភវា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’តិ វចនតោ កាមាសវភវាសវេហិ, ‘‘តស្ស ‘អហំ រូបំ, មម រូបន្តិ បរិយុដ្ឋដ្ឋាយិនោ…បេ… រូបវិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’តិ (សំ. និ. ៣.១) វចនតោ ទិដ្ឋាសវតោ, ‘‘អស្សុតវា’’តិអាទិវចនតោ អវិជ្ជាសវតោ សោកាទីនំ បវត្តិ ទីបិតាតិ តេសំ ហេតុតាយ តគ្គហណេន គហិតា អាសវា. តេសំ សយញ្ច ជរាសភាវតាយ ជរាគហណេន គយ្ហន្តិ, តតោ ច ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ វចនតោ អាសវនិមិត្តាយ ច អវិជ្ជាយ ជរាគហណេន គហណំ. តតោ ច ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ អាវដ្ដតិ ភវចក្កំ. អបិច ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ វត្វា ‘‘ភវបច្ចយា ជាតី’’តិ វទន្តេនបិ ភវចក្កស្ស អនវដ្ឋានតោ បរិព្ភមនំ ទស្សិតំ. ឯត្ថ ហិ វិញ្ញាណេន អវិជ្ជានិវុតស្ស បុនព្ភវោ ទស្សិតោ, ជាតិយា តណ្ហាយ សម្បយុត្តស្ស, ឧភយត្ថ ឧភិន្នំ អនុវត្តមានត្តាតិ អវិជ្ជាតណ្ហានិមិត្តំ ភវចក្កំ អនវដ្ឋានតោ បរិព្ភមតីតិ អយមត្ថោ ទីបិតោតិ ជរាមរណន្តាបិ ទេសនា ន តតោ បរំ បវត្តិយា អភាវំ សូចេតិ អតទត្ថត្តា, ន ច បច្ចយន្តរទស្សនត្ថមេវ បុន វចនន្តិ សក្កា វិញ្ញាតុំ ឯកត្រេវ តទុភយទេសនាយ តស្ស សិទ្ធត្តា. តថា យំ កម្មំ អវិជ្ជាហេតុកំ, តំ តណ្ហាហេតុកម្បិ. យំ តណ្ហាហេតុកំ, តំ អវិជ្ជាហេតុកម្បិ វេទិតព្ពំ. កស្មា? ទ្វិន្នំ ភវមូលានំ អញ្ញមញ្ញាវិរហតោ. យថា ហិ តណ្ហាបច្ចយា កាមុបាទានហេតុកំ កម្មភវសង្ខារំ វទន្តោ ន វិនា ភវតណ្ហាយ អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោតិ ទស្សេតិ. តថា តមេវ អវិជ្ជាបច្ចយំ ទេសេន្តោ ន អន្តរេន អវិជ្ជាយ ភវតណ្ហា កម្មភវស្ស បច្ចយោតិ. តតោ ច បុព្ពេ បវត្តា អវិជ្ជាទិបច្ចយា សង្ខារាទយោ, តណ្ហុបាទានាទិបច្ចយា ភវាទយោ ច, តថា តណ្ហាហេតុឧបាទានបច្ចយា ភវោ, អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, ភវបច្ចយា ជាតិ, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ, វិញ្ញាណាទិបច្ចយានាមរូបាទីតិ ឯវមេតេសំ អង្គានំ បុព្ពាបរសម្ពន្ធោ ទស្សិតោ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អវិជ្ជាបទនិទ្ទេសវណ្ណនា

២២៦. បិតា កថីយតីតិ អសុកោ អសុកស្ស បិតាតិ បិតុភាវេន កថីយតិ. កថិយមានោ ច អសន្ទេហត្ថំ អញ្ញេហិ មិត្តទត្តេហិ វិសេសេត្វា កថីយតីតិ តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទីឃោ…បេ… ទត្តោ’’តិ.

យាថាវោតិ អវិបរីតោ. កិច្ចជាតិតោតិ បដិច្ឆាទនកិច្ចតោ, ឧប្បជ្ជនដ្ឋានតោ ច.

គហណការណវសេនាតិ គហណស្ស ការណភាវវសេន. អញ្ញសេតាទីនំ និវត្តកានីតិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធោ.

ឆាទេន្តិយាតិ ឆាទនាការេន បវត្តន្តិយា. តថា បវត្តនហេតុ តំសម្បយុត្តា អវិជ្ជាសម្បយុត្តា ទុក្ខារម្មណា ហោន្តិ.

តស្មាតិ សភាវតោ អគម្ភីរត្តា តេសំ ទុទ្ទសភាវករណី តទារម្មណតា អវិជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ. ឥតរេសន្តិ និរោធមគ្គានំ. សមានេបិ បណីតអសំកិលេសិកាទិភាវេ សប្បច្ចយតោ អប្បច្ចយស្ស វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ.

អវិជ្ជាបទនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សង្ខារបទនិទ្ទេសវណ្ណនា

‘‘សោធេតិ អបុញ្ញផលតោ’’តិ ឥមិនា បុញ្ញស្ស វិបាកទុក្ខវិវិត្តតំ អាហ, ‘‘ទុក្ខតោ’’តិ ឥមិនា ចេតោទុក្ខវិវិត្តតំ, ‘‘សំកិលេសតោ’’តិ ឥមិនា កិលេសទុក្ខវិវិត្តតំ. ‘‘អបុញ្ញផលតោ’’តិ វា ឥមិនា បុញ្ញស្ស អាយតិំ ហិតតំ ទស្សេតិ. ‘‘ទុក្ខសំកិលេសតោ’’តិ ឥមិនា បវត្តិហិតតំ បវត្តិសុខតញ្ច ទស្សេតិ. តំនិប្ផាទនេនាតិ ហិតសុខនិព្ពត្តនេន. បុជ្ជភវនិព្ពត្តកោ បុជ្ជនិព្ពត្តកោ.

‘‘ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិអាទីសុ បុញ្ញផលម្បិ បុញ្ញន្តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘បុញ្ញុបគន្តិ ភវសម្បត្តុបគ’’ន្តិ.

អាទិភាវនាតិ ‘‘បថវី បថវី’’តិអាទិនា កសិណេសុ បវត្តភាវនា. បថវី បថវីតិ វា ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, បការត្ថោ វា. តេន ឥតរកសិណានំ គហណំ. អាទិភាវនាតិអាទិភូតា ភាវនា. សា ហិ ‘‘បរិកម្ម’’ន្តិ វុច្ចតិ. មណ្ឌលករណំ កសិណមណ្ឌលករណំ.

ទានវសេនាតិ ទេយ្យធម្មបរិច្ចាគវសេន. ចិត្តចេតសិកា ធម្មា ទានំ ទិយ្យតិ ឯតេនាតិ. តត្ថាតិ តេសុ ចិត្តចេតសិកេសុ. ទានំ អារព្ភាតិ តេហិ និព្ពត្តិយមានំ បរិច្ចាគំ ឧទ្ទិស្ស. យថា វា សោ និប្បជ្ជតិ, តថា ឋបេត្វា. អធិកិច្ចាតិ តស្សេវ វេវចនំ. យថា វា សម្បយុត្តេហិ និព្ពត្តិយមានា ទានកិរិយា និប្ផត្តិវសេន អធិកតំ បាបុណាតិ, តថា កត្វា. ចេតនាវសេនេវ ហិ ទានាទិកម្មនិប្ផត្តិ. ឥតរេសូតិ ‘‘សីលំ អារព្ភា’’តិអាទីសុ.

អសរិក្ខកម្បីតិ អត្តនា អសទិសម្បិ កដត្តារូបន្តិ សម្ពន្ធោ. វិនាបិ ចតុត្ថជ្ឈានវិបាកេន. រូបតណ្ហាសង្ខាតស្សាតិ ‘‘រូបតណ្ហា’’តិ ឯត្ថ វុត្តរូបតណ្ហមាហ. គុញ្ជន្តិ គុញ្ជផលបរិមាណំ ធារណីយវត្ថុំ. តថា តណ្ឌុលំ.

‘‘វចនវិសេសមត្តមេវា’’តិ អត្ថវិសេសាភាវោ វុត្តោតិ អត្ថវិសេសាភាវមាហ ‘‘កាយទ្វារេ បវត្តិ ឯវ ហិ អាទានាទិបាបនា’’តិ. បុរិមេនាតិ ‘‘កាយទ្វារេ បវត្តា’’តិ ឥមិនា. តញ្ហិ បវត្តិមត្តកថនតោ ទ្វារូបលក្ខណំ ហោតិ. បច្ឆិមេនាតិ ‘‘អាទានា’’ទិវចនេន.

កាយវចីសង្ខារគ្គហណេតិ ឧទ្ទេសំ សន្ធាយាហ. កាយវចីសញ្ចេតនាគហណេតិ និទ្ទេសំ. វិញ្ញាណស្សាតិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស. សហជាតស្ស បន អនន្តរស្ស ច បច្ចយោ ហោតិយេវ. ‘‘កុសលា វិបាកធម្មា ចា’’តិ ឥទំ សេក្ខបុថុជ្ជនសន្តានេ អភិញ្ញាចេតនា ឥធាធិប្បេតា, ន ឥតរាតិ កត្វា វុត្តំ. តេន យថាវុត្តអភិញ្ញាចេតនាបិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ សិយា កុសលសភាវត្តា, វិបាកធម្មត្តា វា តទញ្ញកុសលាកុសលចេតនា វិយាតិ ទស្សេតិ. តយិទំ លោកុត្តរកុសលាយ អនេកន្តិកំ. ន ហិ សា បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ. អថ វិបាកទាយិនីតិ វុច្ចេយ្យ, ឯវម្បិ អហោសិកម្មេន អនេកន្តិកំ. ន ហិ តស្សា វិបាកុប្បាទនំ អត្ថីតិ អាហ ‘‘ន វិបាកុប្បាទនេន កុសលតា វិបាកធម្មតា ចា’’តិ. កេវលញ្ហិ យា អញ្ញេសំ វិបាកធម្មានំ សព្យាបារា សឧស្សាហា បវត្តិ, តទាការាវស្សា អប្បហីនកិលេសេ សន្តានេ បវត្តីតិ វិបាកធម្មតា, អនវជ្ជដ្ឋេន កុសលតា ច វុត្តា. ឯវម្បិ យទិ វិបាកធម្មា អភិញ្ញាចេតនា, កថំ អវិបាកាតិ? អសម្ភវតោតិ តំ អសម្ភវំ ទស្សេតុំ ‘‘សា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អភិញ្ញាចេតនា ហិ យទិ វិបាកំ ឧប្បាទេយ្យ, សភូមិកំ វា ឧប្បាទេយ្យ អញ្ញភូមិកំ វា. តត្ថ អញ្ញភូមិកស្ស តាវ ឧប្បាទនំ អយុត្តំ បច្ចយាភាវតោ, តថា អទស្សនតោ ច. តេនាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. សភូមិកំ នវត្តព្ពារម្មណំ វា ឧប្បាទេយ្យ បរិត្តាទិអារម្មណំ វា, តេសុ អត្តនោ កម្មសមានារម្មណតាយ រូបាវចរវិបាកស្ស ទស្សិតត្តា, បរិត្តាទិអារម្មណត្តា ច អភិញ្ញាចេតនាយ នវត្តព្ពារម្មណំ ន ឧប្បាទេយ្យ. តថា ឯកន្តនវត្តព្ពារម្មណត្តា រូបាវចរវិបាកស្ស បរិត្តាទិអារម្មណញ្ច ន ឧប្បាទេយ្យាតិ អយមសម្ភវោ. តេនាហ ‘‘អត្តនា សទិសារម្មណញ្ចា’’តិអាទិ. តត្ថ តិដ្ឋានិកន្តិ បដិសន្ធិភវង្គចុតិវសេន ឋានត្តយវន្តំ. ‘‘បថវីកសិណំ អាបោកសិណ’’ន្តិអាទិនា កុសលេន អភិន្នំ កត្វា វិបាកស្ស អារម្មណំ ទេសិតន្តិ អាហ ‘‘ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ…បេ… វុត្តត្តា’’តិ. ‘‘រូបាវចរតិកចតុក្កជ្ឈានានិ កុសលតោ ច វិបាកតោ ច កិរិយតោ ច ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស វិបាកោ អាកាសានញ្ចាយតនំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឥមេ ធម្មា នវត្តព្ពា ‘‘បរិត្តារម្មណា’’តិបិ ‘មហគ្គតារម្មណា’តិបិ ‘អប្បមាណារម្មណា’តិបី’’តិ វចនតោ រូបាវចរវិបាកោ ឯកន្តនវត្តព្ពារម្មណោតិ អាហ ‘‘ន ច រូបាវចរវិបាកោ បរិត្តាទិអារម្មណោ អត្ថី’’តិ. ស្វាយមសម្ភវោ បរិត្តាទិអារម្មណាយ អភិញ្ញាចេតនាយ វិបាកាភាវំ សាធេតិ, ន នវត្តព្ពារម្មណាយ. នវត្តព្ពារម្មណាបិ ហិ សា អត្ថីតិ ន ព្យាបីតិ វិបាកានុប្បាទនេ តស្សា អញ្ញំ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘កសិណេសុ ចា’’តិអាទិមាហ. សមាធិវិជម្ភនភូតា អភិញ្ញា សមាធិស្ស អានិសំសមត្តន្តិ ‘‘សមាធិផលសទិសា’’តិ វុត្តំ. តស្ស តស្ស អធិដ្ឋានវិកុព្ពនទិព្ពសទ្ទសវនាទិកស្ស យទិច្ឆិតស្ស កិច្ចស្ស និប្ផាទនមត្តំ បន អភិញ្ញាចេតនា, ន កាលន្តរផលា, ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ វិយ នាបិ វិបាកផលា, អថ ខោ យថាវុត្តអានិសំសផលា ទដ្ឋព្ពា.

កេចិ បន ‘‘សមានភូមិកតោ អាសេវនលាភេន ពលវន្តានិ ឈានានីតិ តានិ វិបាកំ ទេន្តិ សមាបត្តិភាវតោ, អភិញ្ញា បន សតិបិ ឈានភាវេ តទភាវតោ តស្មិំ តស្មិំ អារម្មណេ អាគន្តុកាវាតិ ទុព្ពលា, តស្មា វិបាកំ ន ទេតី’’តិ វទន្តិ. តំ អការណំ បុនប្បុនំ បរិកម្មវសេន អភិញ្ញាយបិ វសីភាវសព្ភាវតោ. យំ បន វទន្តិ ‘‘បាទកជ្ឈានេ អត្តនា សមានសភាវេហិ ជវនេហិ លទ្ធាសេវនេ សម្មទេវ វសីភាវប្បត្តេ បរិសុទ្ធតាទិអដ្ឋង្គសមន្នាគមេន សាតិសយេ ជាតេ អភិញ្ញា និព្ពត្តន្តិ, តាសញ្ច ចតុត្ថជ្ឈានិកត្តា ចតុត្ថជ្ឈានភូមិកោ ឯវ វិបាកោ និព្ពត្តេយ្យ, សោ ច យថាវុត្តគុណេន ពលវតា បាទកជ្ឈានេនេវ កតោកាសេន សិជ្ឈតីតិ អនោកាសតាយ អភិញ្ញា ន វិបាកំ ទេតី’’តិ. តម្បិ អការណំ អវិបាកភាវតោ តាសំ. សតិ ហិ វិបាកទាយិភាវេ វិបាកស្ស អនោកាសចោទនា យុត្តា, អវិបាកតា ច តាសំ វុត្តនយា ឯវ.

ន ហោតីតិ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ន ហោតីតិ. ឧទ្ធច្ចចេតនាបិ អភិញ្ញាចេតនាតោ និព្ពិសេសេន វុត្តាតិ មញ្ញមានោ ‘‘វិបាកេ’’តិ ច វចនំ ន វិបាការហតាមត្តវាចកោ, អថ ខោ វិបាកសព្ភាវវាចកោតិ អាហ ‘‘វិចារេតព្ព’’ន្តិ. តថា ច វុត្តំ ‘‘ន ហិ ‘វិបាកេ’តិ វចនំ វិបាកធម្មវចនំ វិយ វិបាការហតំ វទតី’’តិ. តត្ថ យំ វិចារេតព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. ឥទំ បនេត្ថ សន្និដ្ឋានំ – យស្មា ឧទ្ធច្ចចេតនា បវត្តិវិបាកមេវ ទេតិ, ន បដិសន្ធិវិបាកំ, តស្មា តស្សា បវត្តិវិបាកស្ស វសេន វិភង្គេ វិបាកោ ឧទ្ធដោ. ឧភយវិបាកទាយិកាយ បន ចេតនាយ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយោ វុច្ចតីតិ តទភាវតោ បដ្ឋានេ តស្សា សោ ន វុត្តោ. យំ បន អដ្ឋកថាយំ ‘‘វិញ្ញាណស្ស បច្ចយភាវេ អបនេតព្ពា’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ២២៦ សង្ខារបទនិទ្ទេស) វុត្តំ, តំ បដិសន្ធិវិញ្ញាណមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘ឯវំ ឧទ្ធច្ចចេតនាបិ ន ហោតី’’តិ ឥទម្បិ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយតាភាវមត្តំ គហេត្វា វុត្តំ. ឯវញ្ហេត្ថ អញ្ញមញ្ញំ បាឡិយា អដ្ឋកថាយ ច អវិរោធោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឯត្ថាតិ ឧទ្ធច្ចចេតនាយ វិបាកទានេ. អមតគ្គបថេតិ ឯវំនាមកេ បករណេ. ‘‘បុថុជ្ជនសន្តានេ អកុសលា ទស្សនេន បហាតព្ពា, សេក្ខសន្តានេ ភាវនាយ បហាតព្ពា’’តិ ឥមស្ស អត្ថស្ស វុត្តត្តា ‘‘បុថុជ្ជនានំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ន វុច្ចន្តី’’តិ ឥមិនា បុថុជ្ជនេ បវត្តពហិទ្ធាសំយោជនាទីនំ ភាវនាយ បហាតព្ពបរិយាយាភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘យទិ វុច្ចេយ្យុ’’ន្តិអាទិនា តមេវត្ថំ យុត្តិតោ ច អាគមតោ ច វិភាវេតិ. តត្ថ កេសញ្ចីតិ សកភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទីនំ. កេចីតិ សក្កាយទិដ្ឋិអាទយោ. កទាចីតិ អតីតាទិកេ កិស្មិញ្ចិ កាលេ. ចត្តត្តាតិអាទិ បរិយាយវចនំ. ឧបនិស្សាយាតិ ឧបនិស្សយបច្ចយេ កត្វា.

ឥតរេសន្តិ នទស្សនេនបហាតព្ពានំ. ន ច ន ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ឯវញ្ច កត្វាតិ យថាវុត្តបាឡិយំ ឧទ្ធច្ចគ្គហណេន ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្តុប្បាទោ គហិតោ, ន យត្ថ កត្ថចិ ឧទ្ធច្ចន្តិ ឯវមត្ថេ សតិ. តន្តិ ទិដ្ឋិំ. ‘‘អតីតាទិភាវេន នវត្តព្ពត្តេ’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ អនាគតា ឯវ បហាតព្ពាតិ? ន, ឧប្បជ្ជនារហា និប្បរិយាយេន អនាគតា នាម, បហាតព្ពា បន ន ឧប្បជ្ជនារហាតិ តេសំ អតីតាទិភាវេន នវត្តព្ពតា វុត្តា. ទស្សនំ អបេក្ខិត្វាតិ ភាវិតំ ទស្សនមគ្គំ ឧបនិធាយ. សហាយវិរហាតិ ទស្សនបហាតព្ពសង្ខាតសហការិការណាភាវតោ. វិបាកំ ន ជនយន្តីតិ សកលកិលេសបរិក្ខយេ វិយ ឯកច្ចបរិក្ខយេបិ តន្និមិត្តំ តំ ឯកច្ចំ កម្មំ ន វិបច្ចតីតិ អធិប្បាយោ. វិបាកោ វិភង្គេ វុត្តោតិ បដិសន្ធិបវត្តិភេទំ ទុវិធម្បិ វិបាកំ សន្ធាយាហ.

អកុសលានន្តិ យថាវុត្តវិសេសានំ បុថុជ្ជនសន្តានេ អកុសលានំ. អប្បហាតព្ពានន្តិ អប្បហាតព្ពសភាវានំ កុសលាទីនំ. អប្បហាតព្ពវិរុទ្ធសភាវតា សាវជ្ជតា. ‘‘ឯវម្បី’’តិអាទិ ទោសន្តរទស្សនំ. តេន យទិបិ តេសំ អកុសលានំ ឥមស្មិំ តិកេ តតិយបទសង្គហោ ន សិយា, នវត្តព្ពតា បន អាបជ្ជតីតិ ទីបេតិ. សព្ពេន សព្ពំ ធម្មវសេន អសង្គហិតស្ស តិកទុកេសុ នវត្តព្ពតាបត្តីតិ អាហ ‘‘នាបជ្ជតី’’តិ. ឥទានិ តំ នវត្តព្ពតានាបជ្ជនំ ‘‘ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ’’តិអាទិនា ការណតោ, និទស្សនតោ ច វិភាវេតិ. យត្ថាតិ យស្មិំ តិកេ. និយោគតោតិ និយមតោ ឯកន្តតោ. តេសន្តិ បទត្តយសង្គហិតធម្មានំ. យថាវុត្តបទេសុ វិយាតិ យថាវុត្តេសុ បឋមាទីសុ តីសុ បទេសុ. យថា ភិន្ទិតព្ពា ចិត្តុប្បាទា, ឥតរេ ច យថារហំ រាសិត្តយវសេន ភិន្ទិត្វា ភជាបិតា តំតំកោដ្ឋាសតោ កតា, ឯវំ. តត្ថាបីតិ ចតុត្ថកោដ្ឋាសេបិ. ភជាបេតព្ពេតិ នវត្តព្ពភាវំ ភជាបេតព្ពេ. តទភាវាតិ តស្ស ចតុត្ថកោដ្ឋាសស្ស អភាវា. តថាតិ នវត្តព្ពភាវេន.

ឧប្បន្នត្តិកេ អតីតា, ឥធ យថាវុត្តអកុសលា ន វុត្តា, អបេក្ខិតព្ពភាវេនារហិតាបិ តំសភាវានតិវត្តនតោ តថា វុច្ចន្តីតិ នវត្តព្ពតាបត្តិទោសំ បរិហរន្តោ តស្ស ឧទាហរណំ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា យថា សប្បដិឃេហី’’តិអាទិមាហ. តំសភាវោ ចេត្ថ សាវជ្ជតាវិសិដ្ឋោ ទស្សនបហាតព្ពភាវាភាវោ. ‘‘ឯវញ្ច សតី’’តិអាទិនា ឥមស្មិំ បក្ខេ លទ្ធគុណំ ទស្សេតិ. ភាវនាយ បហាតព្ពានន្តិ បរិយាយេន និប្បរិយាយេន ច ភាវនាយ បហាតព្ពានំ, តត្ថ បុរិមានំ អមុខ្យសភាវត្តា, បច្ឆិមានំ អវិបាកត្តា នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយតា ន វុត្តាតិ អធិប្បាយោ. យថា ច ភាវនាយ បហាតព្ពានំ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោ នត្ថិ, ឯវំ ទស្សនេន បហាតព្ពានំ វសេន តេសំ បច្ចយលាភោបិ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ច…បេ… វុត្តា’’តិ វត្វា តត្ថ ការណមាហ ‘‘យេ ហិ…បេ… បវត្តន្តី’’តិ. តត្ថ ន តេ ទស្សនតោ ឧទ្ធំ បវត្តន្តីតិ យេ ទស្សនេន បហាតព្ពបច្ចយា កិលេសា, តេ ទស្សនេន បហាតព្ពបក្ខិកា ឯវាតិ តេសំ ភាវនាយ បហាតព្ពបរិយាយោ ឯវ នត្ថិ, កថំ តេសំ វសេន ទស្សនេន បហាតព្ពា ភាវនាយ បហាតព្ពានំ កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយោតិ វុច្ចេយ្យាតិ អត្ថោ. អថ វា យេ បុថុជ្ជនសន្តានេ ន ទស្សនេន បហាតព្ពា, ន តេ បរមត្ថតោ ភាវនាយ បហាតព្ពា. យេ បន តេ សេក្ខសន្តានេ, ន តេសំ បច្ចយភូតា ទស្សនេន បហាតព្ពា អត្ថីតិ ឯវម្បិ ទស្សនេន បហាតព្ពា ភាវនាយ បហាតព្ពានំ កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយោតិ ន វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. យទិ ទស្សនេនបហាតព្ពបច្ចយា កិលេសា ទស្សនបក្ខិកា, តប្បច្ចយំ ឧទ្ធច្ចសហគតំ ទស្សនេន បហាតព្ពំ សិយាតិ កថំ តស្ស ឯកន្តភាវនាយ បហាតព្ពតា វុត្តាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ទស្សនេន បហាតព្ពបច្ចយស្សា’’តិអាទិ. តស្មាតិ យស្មា សរាគវីតរាគសន្តានេសុ សហាយវេកល្លេន កម្មស្ស វិបាកាវិបាកធម្មតា វិយ បុថុជ្ជនសេក្ខសន្តានេសុ ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស វុត្តនយេន សវិបាកាវិបាកតា សិទ្ធា, តស្មា. តស្សាតិ ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស. តាទិសស្សេវាតិ ឧទ្ធច្ចសហគតភាវេន ឯកសភាវស្ស.

ឯត្ថ ច យំ ‘‘ន ភាវនាយ បហាតព្ពម្បិ អត្ថិ ឧទ្ធច្ចសហគត’’ន្តិអាទិ អមតគ្គបថេ វុត្តំ, តំ អការណំ, កស្មា? តស្ស ឯកន្តេន ភាវនាយ បហាតព្ពត្តា. យថាហ ‘‘កតមេ ធម្មា ភាវនាយ បហាតព្ពា? ឧទ្ធច្ចសហគតោ ចិត្តុប្បាទោ’’តិ (ធ. ស. ១៥៨៣). យទិ ហិ ឧទ្ធច្ចសហគតំ ន ភាវនាយ បហាតព្ពម្បិ អភវិស្ស, យថា អតីតារម្មណត្តិកេ ‘‘និយោគា អនាគតារម្មណា នត្ថី’’តិ វត្វា ‘‘កាមាវចរកុសលស្ស វិបាកតោ ទស ចិត្តុប្បាទា’’តិអាទិនា បុន វិភជិត្វា វុត្តំ, ឯវមិធាបិ ‘‘កតមេ ធម្មា ភាវនាយ បហាតព្ពា? និយោគា ភាវនាយ បហាតព្ពា នត្ថី’’តិ វត្វា ‘‘ឧទ្ធច្ចសហគតោ ចិត្តុប្បាទោ សិយា ភាវនាយ បហាតព្ពោ, សិយា ន វត្តព្ពោ ‘ទស្សនេន បហាតព្ពោ’តិបិ ‘ភាវនាយ បហាតព្ពោ’តិបី’’តិអាទិ វត្តព្ពំ សិយា, ន ច តថា វុត្តំ. យា ច តមត្ថំ បដិបាទេន្តេន ‘‘យទិ វុច្ចេយ្យុ’’ន្តិអាទិនា យុត្តិ វុត្តា, សាបិ អយុត្តិ. កស្មា? ទស្សនេន បហាតព្ពារម្មណានំ រាគទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចានំ ទស្សនេន បហាតព្ពភាវស្សេវ ឥច្ឆិតត្តា.

យញ្ច ‘‘ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្តុប្បាទោ វុត្តោតិ ទស្សេតុំ អធិបតិបច្ចយនិទ្ទេសេ ឧទ្ធច្ចស្ស អនុទ្ធរណំ ការណភាវេន វុត្តំ, តម្បិ អការណំ អញ្ញថាបិ សាវសេសបាឋទស្សនតោ. តថា ហិ ‘‘អតីតោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស, អនាគតោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៨.២) ឯតេសំ វិភង្គេ ចេតោបរិយញាណគ្គហណំ កត្វា ‘‘បច្ចុប្បន្នោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្សា’’តិ ឥមស្ស វិភង្គេ លព្ភមានម្បិ ចេតោបរិយញាណគ្គហណំ ន កតំ.

សហាយភាវោ ច ទស្សនេន បហាតព្ពានំ ភាវនាយ បហាតព្ពស្ស វិបាកទានំ បតិ វិចារេតព្ពោ. កិំ អវិជ្ជាទិ វិយ ទានាទីនំ ឧប្បត្តិយា ឯវ វិកុប្បាទនសមត្ថតាបាទនេន ទស្សនេន បហាតព្ពា ភាវនាយ បហាតព្ពានំ សហការិការណំ ហោន្តិ, ឧទាហុ កិលេសោ វិយ កម្មស្ស បដិសន្ធិទានេ សតីតិ, កិញ្ចេត្ថ – យទិ បុរិមនយោ, សោតាបន្នាទិសេក្ខសន្តានេ ភាវនាយ បហាតព្ពស្ស កិរិយភាវោ អាបជ្ជតិ, សហាយវេកល្លេន អវិបាកសភាវតាយ អាបាទិតត្តា ខីណតណ្ហាវិជ្ជាមានេ សន្តានេ ទានាទិ វិយ. អថ ទុតិយោ, ភាវនាយ បហាតព្ពាភិមតស្សាបិ ទស្សនេន បហាតព្ពភាវោ អាបជ្ជតិ, បដិសន្ធិទានេ សតិ អបាយគមនីយសភាវានតិវត្តនតោ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ, តស្មា បាឡិយា អដ្ឋកថាយ ច អវិរុជ្ឈនវសេនេត្ថ អត្ថវិនិច្ឆយោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

សាតិ ឧទ្ធច្ចចេតនា. វិញ្ញាណបច្ចយភាវេតិ សម្បុណ្ណវិបាកវិញ្ញាណបច្ចយភាវេ. ការណំ ទស្សេន្តោតិ អវិកលផលុប្បាទនាធិការេ តទភាវតោ យទិបិ ឧទ្ធច្ចចេតនា វិញ្ញាណស្ស បច្ចយភាវេ អបនេតព្ពា, អវិជ្ជាយ បន បច្ចយុប្បន្នភាវេ គហេតព្ពាតិ ឥមំ ការណំ ទស្សេន្តោ. សព្ពាបីតិ វីសតិបិ. តេនាហ ‘‘ឯកវីសតីតិ វត្តព្ព’’ន្តិ. តន្តិ យេន ការណេន សង្ខារគ្គហណេន អភិញ្ញាចេតនាយ អគ្គហណំ, តំ ការណំ. ឥតរាវចនស្សាបីតិ ឧទ្ធច្ចចេតនាវចនស្សាបិ. កិំ បន តំ? វិញ្ញាណស្ស បច្ចយភាវាភាវោ ឯវ. ភេទាភាវាតិ កាយវចីសង្ខារវសេន វិភាគាភាវតោ. សំយោគោតិ តិកន្តរបទវសេន សំយោជនំ, តថា សង្គហោតិ អត្ថោ.

សុខសញ្ញាយ គហណំ អស្សាទនន្តិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘សុខសញ្ញាយ…បេ… ទស្សេតី’’តិ. ‘‘សុខសញ្ញាយា’’តិ ច ឥទំ ករណត្ថេ ករណវចនំ. វិបល្លាសោ ហិ ទុក្ខេ សុខសញ្ញា. យំ បន អដ្ឋកថាយំ ‘‘អញ្ញាណេនា’’តិ វុត្តំ, តំ ហេតុម្ហិ ករណវចនំ វិបល្លាសស្សាទនានំ អវិជ្ជាយ ហេតុភាវទស្សនតោ. ‘‘រថោ សេតបរិក្ខារោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.៤) បរិវារត្ថោបិ បរិក្ខារសទ្ទោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘តណ្ហាយ បរិវារេ’’តិ. តណ្ហាបរិវារេតិ ច តណ្ហាយ កិច្ចសាធនេន សង្ខារានំ សហការិការណភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. បរិក្ខារដ្ឋោ សង្ខារដ្ឋោ វិយ ភូសនដ្ឋោ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សង្ខតេ អលង្កតេ’’តិ អាហ. បរិក្ខរោតិ យថា ផលទានសមត្ថា ហោន្តិ, តថា សង្ខរោតិ. អមរណត្ថាតិ អមតត្ថា, និព្ពានត្ថាតិ អត្ថោ. ទុក្ករកិរិយាតិ បញ្ចាតបតប្បនាទិទុក្ករចរិយា. ទេវភាវាយ តបោ ទេវភាវត្ថំ តបោ. មារេតីតិ មរោ ហេតុអត្ថំ អន្តោនីតំ កត្វា. អមង្គលម្បិ មង្គលបរិយាយេន វោហរន្តិ មង្គលិកាតិ វុត្តំ ‘‘ទិដ្ឋេ អទិដ្ឋសទ្ទោ វិយា’’តិ យថា ‘‘អសិវេ សិវា’’តិ.

បបាតំ បតនទុក្ខសទិសន្តិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ជាតិអាទិបបាតទុក្ខ’’ន្តិ. ឥន្ទទុទ្ទព្រហ្មកូដសញ្ញិតបព្ពតសិខរប្បបាតោ មរុបបាតោ. តំ បុញ្ញផលំ អត្ថោ បយោជនំ ឯតស្សាតិ តទត្ថោ.

បរិព្ពាជិកាយ តរុណិយា. អសវសោ អសេរិវិហារី. កិលេសាសុចិបគ្ឃរណេន បណ្ឌិតេហិ ជិគុច្ឆនីយំ. រាគាទិបរិឡាហេន, កដុកវិបាកតាយ ច ទុក្ខំ. អារភតិ ករោតិ. សភយស្សាបិ បិសាចនគរស្ស កាមគុណសមិទ្ធិយា សុខវិបល្លាសហេតុភាវោ វិយាតិ យោជនា. ភិន្នជាតិយេន អវោមិស្សតា និរន្តរតា. ជរាយ មរណេន ច អញ្ញថត្តំ វិបរិណាមោ.

‘‘ន តាវាហំ បាបិម បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ វចនតោ ‘‘តាត ឯហិ, តាវ ឥទំ រជ្ជំ បដិបជ្ជាហី’’តិអាទីសុ យទិបិ បរិមាណនិយមនកមបទបូរណមត្តាទីសុបិ តាវ-សទ្ទោ ទិស្សតិ, ឥធ បន វក្ខមានត្តាបេក្ខោ អធិប្បេតោតិ វុត្តំ ‘‘តាវាតិ វត្តព្ពន្តរាបេក្ខោ និបាតោ’’តិ. អវិជ្ជាបច្ចយា បន…បេ… ទស្សេតីតិ បុព្ពេនាបរំ អដ្ឋកថាយំ អវិរុជ្ឈនមាហ.

រាគាទិអស្សាទនកាលេសូតិ រាគាទីនំ អស្សាទនកាលេសុ. ‘‘រាគទិដ្ឋិសម្បយុត្តាយា’’តិ ឯត្ថ រាគសម្បយុត្តាយ តាវ អវិជ្ជាយ យោជនា ហោតុ រាគស្ស អស្សាទនភាវតោ, ទិដ្ឋិសម្បយុត្តាយ បន កថន្តិ អាហ ‘‘តទវិប្បយុត្តា ច ទិដ្ឋី…បេ… វេទិតព្ពា’’តិ. តំសម្បយុត្តសង្ខារស្សាតិ រាគាទិសម្បយុត្តសង្ខារស្ស. អវិជ្ជារម្មណាទិតន្តិ អវិជ្ជាយ អារម្មណាទិតំ. អាទិ-សទ្ទេន អារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយបកតូបនិស្សយេ, អនន្តរាទិកេ ច បច្ចយេ សង្គណ្ហាតិ. អនវិជ្ជារម្មណស្សាតិ ន អវិជ្ជារម្មណស្ស អវិជ្ជំ អនារព្ភ បវត្តស្ស. អារម្មណាធិបតិអនន្តរាទិបច្ចយវចនេសូតិ អារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយបច្ចយវចនេសុ អវុត្តស្ស អនវិជ្ជារម្មណស្ស, អនន្តរាទិបច្ចយវចនេសុ អវុត្តស្ស បឋមជវនស្ស, ទ្វីសុបិ វុត្តស្ស អវិជ្ជារម្មណស្ស ទុតិយាទិជវនស្សាតិ យោជេតព្ពំ. អនន្តរបច្ចយលាភិនោ អនន្តរាទិនា, សហជាតស្ស ហេតុអាទិនា, អសហជាតស្ស ឧបនិស្សយាទិនា សង្ខារស្ស អវិជ្ជា បច្ចយោ ហោតីតិ អយមត្ថោ ‘‘យំ កិញ្ចី’’តិអាទិនា ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពំ. សមតិក្កមភវបត្ថនាវសេនាតិ អវិជ្ជាសមតិក្កមត្ថាយ អរូបាវចរជ្ឈានានិ ឧប្បាទេន្តស្ស, អវិជ្ជាសម្មូឡ្ហត្តា អរូបភវសម្បត្តិយោ បត្ថេត្វា តានេវ ឈានានិ និព្ពត្តេន្តស្សាតិ បុញ្ញាភិសង្ខារេ វុត្តេន នយេន, វុត្តនយានុសារេនាតិ អត្ថោ.

ឯកការណវាទោ អាបជ្ជតិ យថា បកតិឥស្សរបជាបតិបុរិសកាលាទិវាទា. ឯកស្មិំយេវ លោកស្ស ការណភូតេ សតិ តតោ សកលាយ បវត្តិយា អនវសេសតោ, សព្ពទា ច បវត្តិតព្ពំ អបេក្ខិតព្ពស្ស ការណន្តរស្ស អភាវតោ. ន ចេតំ អត្ថិ កមេនេវ បវត្តិយា ទស្សនតោ. ការណន្តរាបេក្ខតាយ បន ឯកការណវាទោ អបហតោ សិយា ឯកស្ស ច អនេកសភាវតាភាវា. យត្តកា តតោ និព្ពត្តន្តិ, សព្ពេហិ តេហិ សមានសភាវេហេវ ភវិតព្ពំ, ន វិសទិសេហិ, ឥតរថា តស្ស ឯកភាវោ ឯវ ន សិយាតិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘សព្ពស្ស…បេ… បត្តិតោ ចា’’តិ. បារិសេសេនាតិ ឯកតោ ឯកំ, ឯកតោ អនេកំ, អនេកតោ ឯកន្តិ ឥមេសុ តីសុ បការេសុ អវិជ្ជមានេសុ អនុបលព្ភមានេសុ បារិសេសញាយេន. អនេកតោ អនេកន្តិ ឯកស្មិំ ចតុត្ថេ ឯវ ច បការេ វិជ្ជមានេ. យទិទំ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិអាទិនា ឯកហេតុផលទីបនំ, តំ ឯត្ថ ទេសនាវិលាសេន, វិនេយ្យជ្ឈាសយវសេន វា ធម្មានំ បធានបាកដាសាធារណភាវវិភាវនត្ថន្តិ ឯកហេតុផលទីបនំ ន នុបបជ្ជតិ ឧបបជ្ជតិយេវាតិ ទស្សេតិ ‘‘យស្មា’’តិអាទិនា.

យថាផស្សន្តិ សុខវេទនីយាទិចក្ខុសម្ផស្សាទិតំតំផស្សានុរូបន្តិ វុត្តំ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សុខវេទនីយ’’ន្តិអាទិំ វត្វា ‘‘វេទនាវវត្ថានតោ’’តិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សមានេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សមានេសូតិ អវិសិដ្ឋេសុ. ផស្សវសេនាតិ សុខវេទនីយាទិផស្សវសេន. វិបរិយាយាភាវតោតិ ព្យត្តយាភាវតោ. ន ហិ កទាចិ សុខវេទនីយំ ផស្សំ បដិច្ច ទុក្ខវេទនា, ទុក្ខាទិវេទនីយំ វា ផស្សំ បដិច្ច សុខវេទនា ឧប្បជ្ជតិ. សុខាទិចក្ខុសម្ផស្សជាទីនន្តិ សុខាទីនំ, ចក្ខុសម្ផស្សជាទីនញ្ច វេទនានំ. ឱឡារិកសុខុមាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ហីនបណីតាទិសង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្ថ យំ ឧបាទាយ យា វេទនា ‘‘ឱឡារិកា, ហីនា’’តិ វា វុច្ចតិ, ន តំយេវ ឧបាទាយ តស្សា កទាចិបិ សុខុមតា បណីតតា វា អត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘ឱឡារិកសុខុមាទិសង្ករាភាវតោ’’តិ. យថាវុត្តសម្ផស្សស្សាតិ សុខវេទនីយាទិផស្សស្ស. សុខវេទនីយផស្សតោយេវ សុខវេទនា, ន ឥតរផស្សតោ. សុខវេទនីយផស្សតោ សុខវេទនាវ, ន ឥតរវេទនា. តថា សេសេសុបីតិ ឧភយបទនិយមវសេន យថាផស្សំ វេទនាវវត្ថានំ, យថាវេទនំ ផស្សវវត្ថានន្តិ បទទ្វយេន ការណន្តរាសម្មិស្សតា ផលស្ស, ផលន្តរាសម្មិស្សតា ច ការណស្ស ទស្សិតា បឋមបក្ខេ អសំកិណ្ណតាវវត្ថានន្តិ កត្វា. ទុតិយបក្ខេ បន បច្ចយភេទភិន្នេន ការណវិសេសេន ផលវិសេសោ, ផលវិសេសេន ច ការណវិសេសោ និច្ឆីយតីតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ សន្និដ្ឋានំ វវត្ថានន្តិ កត្វា. បុរិមស្មិញ្ច បក្ខេ ធម្មានំ អសង្ករតោ វវត្ថានំ វុត្តំ, ទុតិយស្មិញ្ច យថាវវត្ថិតភាវជាននន្តិ អយមេតេសំ វិសេសោ. ឧតុអាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន ចិត្តវិសមាចារា បិត្តវាតាទយោបិ សង្គយ្ហន្តិ. ឯកស្មិំ ទោសេ កុបិតេ ឥតរេបិ ខោភំ គច្ឆន្តិ. សន្តេសុបិ តេសុ សេម្ហបដិការេន រោគវូបសមតោ សេម្ហោ បាកដោតិ អត្ថោ.

‘‘ភវោ’’តិ វុត្តានំ សង្ខារានំ ការណស្ស បការណំ, ការណមេវ វា តណ្ហាតិ អាហ ‘‘តណ្ហាយ សង្ខារការណភាវស្ស វុត្តត្តា’’តិ. តស្សាបីតិ តណ្ហាយបិ. តណ្ហា ហិ កាមាសវោ ភវាសវោ ច. កាមាសវភវាសវា កាមុបាទានំ, ទិដ្ឋាសវោ ឥតរុបាទានន្តិ អាហ ‘‘ចតុរុបាទានភូតា កាមភវទិដ្ឋាសវា’’តិ. តេ ច ‘‘ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ វចនតោ ឧបាទានញ្ច, ‘‘តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទាន’’ន្តិ វចនតោ តណ្ហា ច សង្ខារស្ស ការណន្តិ បាកដា. អនស្សាទនីយេសុ អនេកាទីនវវោកិណ្ណេសុ សង្ខារេសុ អស្សាទានុបស្សនា អវិជ្ជាយ វិនា ន ហោតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អស្សាទានុបស្សិនោ…បេ… ទស្សិតា ហោតី’’តិ. ខីណាសវស្ស សង្ខារាភាវតោតិ ព្យតិរេកេនបិ អវិជ្ជាយ សង្ខារការណភាវំ វិភាវេតិ. ឯកន្តេន ហិ ខីណាសវោវ វិទ្ទសុ. ឯតេន ពាលានំ ឯវ សម្ភវតោ អវិជ្ជាយ អសាធារណតា វុត្តាតិ ទស្សេតិ. វត្ថារម្មណាទីនិ ហិ ឥតរេសម្បិ សាធារណានិ. វត្ថារម្មណតណ្ហុបាទានាទីនិ វិយ អវិជ្ជាបិ បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ សាធារណការណន្តិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘បុញ្ញភវាទី’’តិអាទិ. តត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អបុញ្ញានេញ្ជភវា គហេតព្ពា. បុញ្ញភវោតិ បុញ្ញាភិសង្ខារហេតុកោ ឧបបត្តិភវោ. ឯស នយោ សេសេសុ. ឯត្ថ ច កិច្ចករណដ្ឋានភេទេន កិច្ចវតី អវិជ្ជា ភិន្ទិត្វា ទស្សិតា. ន ហិ យទវត្ថា អវិជ្ជា បុញ្ញាភិសង្ខារានំ ឧបនិស្សយោ, តទវត្ថា ឯវ ឥតរេសំ ឧបនិស្សយោតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. ឯត្ថ ច ភវាទីនវប្បដិច្ឆាទនន្តិ អត្ថតោ បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ តំតំភវសង្ខាតទុក្ខហេតុសភាវានភិសមយនិមិត្តតា.

ឋានន្តិ ធរមានតា អធិប្បេតាតិ វុត្តំ ‘‘ឋានវិរុទ្ធោតិ អត្ថិតាវិរុទ្ធោ’’តិ. ឋានាវិរុទ្ធា ចក្ខុរូបាទយោ. ‘‘បុរិមចិត្តញ្ហី’’តិអាទិនា ឋានវិរុទ្ធោ ច ឧទាហដោតិ អាហ ‘‘ន ឥទំ ឯកន្តិកំ សិយា’’តិ. ‘‘ចក្ខុរូបាទយោ’’តិអាទិនា ហិ បរតោ ឋានាវិរុទ្ធា ឧទាហរីយន្តីតិ. បុរិមសិប្បាទិសិក្ខា ហិ បច្ឆា បវត្តមានសិប្បាទិកិរិយានំ សមោធានាសម្ភវា ឋានវិរោធោតិ យថាវុត្តមត្ថំ សមត្ថេតុំ ‘‘ន ច សិប្បាទីន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តន្តិ បដិសន្ធិអាទិឋានំ. ឥធាតិ ឋានសភាវកិច្ចាទិគ្គហណេ. អាទិ-សទ្ទេន អារម្មណភូមិសន្តានាទិវិរុទ្ធា គហេតព្ពា, តេ ច អនុលោមតោ គោត្រភុស្ស, គោត្រភុតោ មគ្គស្ស លិង្គបរិវត្តនាទិវសេន ច បវត្តិយំ វេទិតព្ពា. នមនរុប្បនវិរោធា សភាវវិរុទ្ធោ បច្ចយោតិ យោជនា. តត្ថ នមនរុប្បនន្តិ អរូបរូបភាវមេវ ទស្សេតិ. កម្មំ ចេតនាសភាវំ, រូបំ រុប្បនសភាវន្តិ សភាវវិរុទ្ធំ. មធុរម្ពិលរសាទីតិ ខីរំ មធុររសំ បិត្តុបសមនំ មធុរវិបាកសភាវំ, ទធិ អម្ពិលរសំ បិត្តព្រូហនំ កដុកវិបាកសភាវន្តិ អតោ សភាវវិរោធា.

ទធិអាទីនីតិ ទធិបលាលានិ. ភូតិណកស្សាតិ ភូតិណកនាមកស្ស ឱសធិវិសេសស្ស. អវី នាម ឯឡកា, តា បន យេភុយ្យេន រត្តលោមកា ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘រត្តា ឯឡកា’’តិ. វិបាកានម្បិ បច្ចយភាវតោ, អវិបាកានម្បិ បច្ចយុប្បន្នភាវតោ ន វិបាកធម្មវិបាកាបេក្ខា បច្ចយបច្ចយុប្បន្នតាតិ វុត្តំ ‘‘វិបាកាយេវ តេ ច នា’’តិ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. តទវិបាកានន្តិ តស្សា អវិជ្ជាយ អវិបាកភូតានំ. ន ន យុជ្ជតិ យុជ្ជតិ ឯវ បច្ចយុប្បន្នតាមត្តស្ស អធិប្បេតត្តា. តទវិរុទ្ធានន្តិ តាយ អវិជ្ជាយ អវិរុទ្ធានំ.

បុព្ពាបរិយវវត្ថានន្តិ កាយបវត្តិគតិជាតិអាទីនំ យថារហំ បុព្ពាបរភាវេន បវត្តិ, សា បន កេនចិ អកដា អកដវិធា បដិនិយតសភាវាតិ ទស្សេតុំ និយតិវាទិនា វុត្តនិទស្សនំ អាហរន្តោ ‘‘អច្ឆេជ្ជសុត្តាវុតាភេជ្ជមណីនំ វិយា’’តិ អាហ. ទុតិយវិកប្បេ សង្គតីតិ អធិច្ចសមុប្បាទោ យាទិច្ឆិកតា, យំ សន្ធាយ ‘‘យទិច្ឆាយ បវត្តនំ និវត្តនំ យទិច្ឆាយា’’តិអាទិ វុច្ចតិ. ភាវោតិ ធម្មានំ សភាវសិទ្ធិតា, យំ សន្ធាយ វទន្តិ ‘‘កណ្ដកស្ស កោដិតិខិណភាវំ, កបិដ្ឋផលស្ស វដ្ដភាវំ, មិគបក្ខីនំ វា វិចិត្តវណ្ណសណ្ឋានាទិតំ កោ អភិសង្ខរោតិ, កេវលំ សភាវសិទ្ធោវាយំ វិសេសោ’’តិ. តេនាហ ‘‘សព្ពេ សត្តា, សព្ពេ បាណា, សព្ពេ ភូតា, សព្ពេ ជីវា អវសា អពលា អវីរិយា និយតិសង្គតិភាវបរិណតា’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៨). ឯតេហិ វិកប្បនេហីតិ ចុតិអាទីសុ សម្មូឡ្ហតាយ ‘‘សត្តោ មរតី’’តិអាទិវិកប្បនេហិ ការណភូតេហិ. អកុសលំ ចិត្តំ កត្វាតិ អយោនិសោមនសិការបរិព្រូហនេន ចិត្តំ អកុសលំ កត្វា.

សុត្តាទិធម្មន្តិ សុត្តគេយ្យាទិបរិយត្តិធម្មំ. បរិយត្តិធម្មញ្ហិ សម្មទេវ ជានន្តោ បដិបត្តិធម្មំ បរិបូរេត្វា បដិវេធធម្មេ បតិដ្ឋហតិ. តន្តិ តំ ជាននំ, និព្ពានាភិសមយោតិ អត្ថោ.

សង្ខារបទនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វិញ្ញាណបទនិទ្ទេសវណ្ណនា

២២៧. យថាវុត្តសង្ខារបច្ចយាតិ បុញ្ញាភិសង្ខារាទិវុត្តប្បការសង្ខារបច្ចយា. វិញ្ញាណាទយោ វេទនាបរិយោសានា ឯតរហិ វិបាកវដ្ដភូតា ឥធាធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘តំកម្មនិព្ពត្តមេវ វិញ្ញាណំ ភវិតុំ អរហតី’’តិ. អយញ្ច អត្ថវណ្ណនា ធាតុកថាបាឡិយា ន សមេតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ធាតុកថាយំ បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ធាតុកថាយំ វចនតោ សព្ពវិញ្ញាណផស្សវេទនាបរិគ្គហោ កតោ ធាតុកថាយន្តិ យោជនា. សប្បទេសាតិ សាវសេសា, វិបាកា ឯវាតិ អធិប្បាយោ. វិញ្ញាណាទីសុ ហិ វិបាកេសុយេវ អធិប្បេតេសុ យថា –

‘‘វិបាកេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេ ធម្មា អសង្ខតំ ខន្ធតោ ឋបេត្វា បញ្ចហិ ខន្ធេហិ ទ្វាទសហាយតនេហិ តេរសហិ ធាតូហិ សង្គហិតា. កតិហិ អសង្គហិតា? ន កេហិចិ ខន្ធេហិ ន កេហិចិ អាយតនេហិ បញ្ចហិ ធាតូហិ អសង្គហិតា’’តិ (ធាតុ. ៤៧៧) –

វិបាកវិប្បយុត្តានំ សង្គហាសង្គហា វិស្សជ្ជិតា, ឯវមិធាបិ វិស្សជ្ជិតព្ពំ សិយា. តេនាហ ‘‘វិបាកា ធម្មាតិ ឥមស្ស វិយ វិស្សជ្ជនំ សិយា’’តិ. តស្មាតិ យស្មា វិប្បយុត្តេន សង្គហិតាសង្គហិតបទនិទ្ទេសេ និប្បទេសាវ វិញ្ញាណផស្សវេទនា គហិតា, តស្មា. តត្ថាតិ ធាតុកថាយំ. អភិធម្មភាជនីយវសេនាតិ ឥមស្មិំ បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គេ អភិធម្មភាជនីយវសេន. តេនាហ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា ចា’’តិអាទិ. តេន យថាវុត្តអត្ថវណ្ណនា សុត្តន្តភាជនីយវសេន វុត្តាតិ យថាទស្សិតំ វិរោធំ បរិហរតិ. យទិ អភិធម្មភាជនីយវសេន ធាតុកថាបាឡិ បវត្តា, អថ កស្មា ‘‘កាមភវោ បញ្ចហិ ខន្ធេហិ ឯកាទសហាយតនេហិ សត្តរសហិ ធាតូហិ សង្គហិតោ. រូបភវោ បញ្ចហិ ខន្ធេហិ បញ្ចហាយតនេហិ អដ្ឋហិ ធាតូហិ សង្គហិតោ’’តិអាទិនា (ធាតុ. ៦៧-៦៨) ឧបាទិន្នក្ខន្ធវសេន ភវោ វិស្សជ្ជិតោតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘ភវោ បន…បេ… ន អភិធម្មភាជនីយវសេន គហិតោ’’តិ. ឯវញ្ច កត្វាតិ អភិធម្មភាជនីយវសេន អគ្គហិតត្តា ឯវ. តត្ថាតិ ធាតុកថាយំ. វិបាកញ្ហេតន្តិ ហិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. យស្មា យថាវុត្តពាត្តិំសវិធវិញ្ញាណំ វិបាកំ, តស្មា តំ សង្ខារបច្ចយន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘វិញ្ញាណស្ស វិបាកត្តា’’តិអាទិមាហ.

‘‘សោមនស្សសហគតានេវ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ ឥទំ វិចារេតព្ពំ ឧបេក្ខាសហគតកុសលាកុសលជវនានន្តរម្បិ សោមនស្សសហគតតទារម្មណស្ស ឥច្ឆិតត្តា. តថា ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ចតុន្នំ បន ទុហេតុកកុសលចិត្តានំ អញ្ញតរជវនស្ស បរិយោសានេ អហេតុកចិត្តំ តទារម្មណភាវេន បតិដ្ឋាតី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤៩៨ វិបាកុទ្ធារកថា) វត្វា ‘‘ឥដ្ឋារម្មណេ បន សន្តីរណម្បិ តទារម្មណម្បិ សោមនស្សសហគតមេវា’’តិ វុត្តំ. កុសលាកុសលញ្ហិ អភិឥដ្ឋម្បិ អារម្មណំ តថាភិសង្ខរណេន កទាចិ ន មជ្ឈត្តំ កត្វា ន បវត្តតិ, វិបាកំ បន យថាសភាវតោវ អារម្មណរសំ អនុភវតិ. តេនាហ ‘‘ន សក្កា វិបាកំ វញ្ចេតុ’’ន្តិ. កិរិយជវនានំ បន វិសយាភិសង្ខរណស្ស ពលវភាវតោ តទនន្តរានំ តទារម្មណានំ យថាវិសយំ វេទនាវសេន តទនុគុណតា ឥច្ឆិតា. យេ បន កិរិយជវនានន្តរំ តទារម្មណំ ន ឥច្ឆន្តិ, តេសំ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. យំ បន ‘‘ជវនេន តទារម្មណំ និយមេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, តំ កុសលំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ច វុត្តំ. តស្មា យថាវុត្តោ វិចារេតព្ពោ. តិហេតុកជវនាវសានេ ច ទុហេតុកជវនាវសានេ ចាតិ សមុច្ចយត្ថោ ច-សទ្ទោ. កេចិ បន វិភាគំ អកត្វា ‘‘កុសលជវនាវសានេបិ អហេតុកតទារម្មណំ ហោតីតិ ‘យេភុយ្យេនា’តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. លោភចិត្តស្ស វា សត្តានំ ពហុលំ ឧប្បជ្ជនតោ ‘‘យេភុយ្យេនា’’តិ វុត្តំ. ‘‘សកិំ វា’’តិ វចនសិលិដ្ឋតាវសេន វុត្តំ យថា ‘‘អដ្ឋ វា ទស វា’’តិ ទស្សេតុំ ‘‘ទិរត្តតិរត្តាទីសុ វិយ វេទិតព្ព’’ន្តិ អាហ. វា-សទ្ទស្ស អភាវាតិ សុយ្យមានស្ស វា-សទ្ទស្ស អភាវេន វុត្តំ. អត្ថតោ បន តត្ថាបិ វា-សទ្ទោ លព្ភតេវ. តិរត្តំ បន វាសាទិកេ លព្ភមានេ ទិរត្តេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទិរត្តគ្គហណំ វិសុំ ន យោជេតីតិ អធិប្បាយេន ‘‘វចនសិលិដ្ឋតាមត្តេនា’’តិ វុត្តំ. កេវលំ ‘‘តិរត្ត’’ន្តិ វុត្តេ អញ្ញត្ថ វាសាទិនា អន្តរិតម្បិ តិរត្តំ គណ្ហេយ្យ, ទិរត្តវិសិដ្ឋំ បន តិរត្តំ វុច្ចមានំ តេន អនន្តរិតមេវ តិរត្តំ ទីបេតីតិ អាហ ‘‘និរន្តរតិរត្តទស្សនត្ថំ វា’’តិ. ពលវរូបាទិកេ អារម្មណេតិ អតិមហតិ រូបាទិអារម្មណេ. ‘‘អធិប្បាយោ’’តិ ឯតេន ឯកចិត្តក្ខណាយុកេបិ វិសយេ កទាចិ តទារម្មណំ ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ ‘‘សកិំ ឯវា’’តិអាទិនា វុត្តមត្ថំ ឧល្លិង្គេតិ. ‘‘សព្ពទ្វារេសុ តទារម្មណេ ទ្វេ ឯវ ចិត្តវារា អាគតា’’តិ វុត្តត្តា អយម្បិ អត្ថោ វិចារេត្វា គហេតព្ពោ. អនុរូបាយ បដិសន្ធិយាតិ អត្តនោ អត្តនោ អនុច្ឆវិកេន បដិសន្ធានកិច្ចេន.

‘‘កតិ បដិសន្ធិយោ, កតិ បដិសន្ធិចិត្តានី’’តិអាទិនា បដិសន្ធិវិចារោ បរតោ វិត្ថារតោ កថីយតីតិ អាហ ‘‘បដិសន្ធិកថា មហាវិសយាតិ កត្វា បវត្តិមេវ តាវ ទស្សេន្តោ’’តិ. អហេតុកទ្វយាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន មហាវិបាកមហគ្គតវិបាកេ សង្គណ្ហាតិ. ទ្វារនិយមានិយមាវចនន្តិ ទ្វារស្ស និយតានិយតាវចនំ, និយតទ្វារំ អនិយតទ្វារន្តិ វា អវចនន្តិ អត្ថោ. អនុប្បត្តិតោតិ ន ឧប្បជ្ជនតោ. យទិបិ ‘‘អនុរូបាយ បដិសន្ធិយា’’តិ បដិសន្ធិបិ ហេដ្ឋា គហិតា, ‘‘បវត្តិយំ បនា’’តិ អធិកតត្តា បន បវត្តិយេវ បច្ចាមដ្ឋា. បច្ចយុប្បន្នភាវេន បឋមុទ្ទិដ្ឋានិ សព្ពានិបិ លោកិយវិបាកចិត្តានិ អន្វាទេសំ អរហន្តីតិ អាហ ‘‘តត្រស្សាតិ បវត្តិយំ ពាត្តិំសវិធស្សា’’តិ.

យថា កាមាវចរបដិសន្ធិវិញ្ញាណសង្ខាតស្ស ពីជស្ស អភាវេបិ រូបភវេ ចក្ខុសោតិន្ទ្រិយបវត្តិអានុភាវតោ ចក្ខុសោតវិញ្ញាណានំ សម្ភវោ, ឯវំ តេនេវ ការណេន សម្បដិច្ឆនាទីនម្បិ តត្ថ សម្ភវោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥន្ទ្រិយបវត្តិអានុភាវតោ ឯវា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចក្ខុសោតទ្វារភេទេនាតិ ចក្ខុសោតទ្វារវិសេសេន ភវិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. តស្សាតិ ចក្ខុសោតទ្វារស្ស. ទ្វារវន្តាបេក្ខោ ទ្វារភាវោតិ អាហ ‘‘វិញ្ញាណវីថិភេទាយត្តត្តា’’តិ. តស្មិញ្ច សតីតិ តស្មិំ ទ្វារភេទេ វីថិភេទេ ច សតិ. ភាវោតិ ឧប្បត្តិ. ជនកំ អនុពន្ធតិ នាមាតិ តំសទិសេ តព្ពោហារំ កត្វា វុត្តំ.

ឥទំ បន វត្វាតិ រូបារូបាវចរធម្មេ អារព្ភ តទារម្មណានុប្បត្តិំ វត្វា. ភាវនាយាតិ អកុសលភាវនាយ សំកិលេសវឌ្ឍនេន, សំកិលិដ្ឋសមាធានេនាតិ អត្ថោ. តថា ហិ លោភទោសសហគតចិត្តុប្បាទេបិ សមាធិ ‘‘អវដ្ឋិតិ អវិសាហារោ អវិក្ខេបោ អវិសាហដមានសតា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១១) និទ្ទិដ្ឋោ. អវត្ថុភាវទស្សនត្ថន្តិ អដ្ឋានភាវទស្សនត្ថំ, អនារម្មណភាវទស្សនត្ថន្តិ អត្ថោ.

‘‘កេន កត្ថា’’តិ បទស្ស ‘‘កេន ចិត្តេន កស្មិំ ភវេ’’តិ សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកូនវីសតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តេន តេន ចិត្តេនាតិ តេន តេន អហេតុកទ្វយាទិចិត្តេន សទ្ធិំ បវត្តមានា បដិសន្ធិក្ខណេ រូបារូបធម្មា ឯកូនវីសតិ បដិសន្ធិយោតិ យោជនា. តេន តេន ចិត្តេន សហជាតាទិបច្ចយតាយ ហេតុភូតេន, ករណភូតេន វា. តត្ថ តត្ថ ភវេ.

អនុស្សរណត្ថោ ព្យាបារោ អនុស្សរណព្យាបារោ. កេចីតិ ធម្មសិរិត្ថេរំ សន្ធាយ វទតិ. តីសុ ជវនវារេសុ…បេ… ភវិតព្ពន្តិ កម្មាទិឧបដ្ឋានស្ស បរតោ តីហិ ជវនវារេហិ បវត្តិតព្ពន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អនេក…បេ… អភិប្បលម្ពនញ្ច ហោតី’’តិ. តស្មាតិ យស្មា ឯកជវនវារស្សេវ កម្មាទិឧបដ្ឋានេន មរណំ ន សម្ភវតិ, តស្មា. ផោដ្ឋព្ពស្សាតិ បហារផោដ្ឋព្ពស្ស. ភវង្គចិត្តេ វត្តមានេ, អន្តរន្តរា បញ្ចទ្វារវីថិយា វា វត្តមានាយ ផោដ្ឋព្ពសមាយោគេ បឋមំ កាយទ្វារាវជ្ជនុប្បត្តិ យុត្តា, តថាបិ កិស្មិញ្ចិ ចិន្តិយមានេ តមេវារព្ភ ឯកស្មិំ ជវនវារេ បវត្តេ បច្ឆា កាយទ្វារាវជ្ជនុប្បត្តិ សិយា ចិត្តស្ស លហុបរិវត្តិភាវតោតិ កេចិវាទស្ស អធិប្បាយោ. យថា និទ្ទាយន្តស្ស ផោដ្ឋព្ពសមាយោគេន បពុជ្ឈនកាលេ មនោទ្វារាវជ្ជនមេវ អាវដ្ដេតិ, ន កាយទ្វារាវជ្ជនំ. ‘‘បញ្ចហិ វិញ្ញាណេហិ ន បដិពុជ្ឈតី’’តិ (វិភ. ៧៥១) ហិ វុត្តំ. ឯវំសម្បទំ វា ឯតំ ទដ្ឋព្ពំ. លហុកបច្ចុបដ្ឋានន្តិ លហុឧបដ្ឋានំ. មនោទ្វារស្ស វិសយោ កម្មាទិកោ. លហុកតាតិ លហុបដ្ឋានតា. រូបានន្តិ ចក្ខាទិរូបធម្មានំ. វិសយភាវេបីតិ រូបាយតនាទិវិសយសព្ភាវេបិ. យេសំ វិសយោ អត្ថីតិ យេសំ និប្បរិយាយេន វិសយោ អត្ថិ. តំទស្សនត្ថមេវាតិ តេសំ សារម្មណានំយេវ ទស្សនត្ថំ. តេនាតិ តស្មា.

‘‘ភូមិចិត្តុប្បាទាទិវសេនា’’តិ ឥទំ កម្មំ សន្ធាយ វុត្តំ, កម្មនិមិត្តស្សបិ វសេន លព្ភតេវ តស្ស ឆឡារម្មណភាវតោ. គតិនិមិត្តស្ស បន បភេទោ នីលាទិកោយេវ.

អនុបច្ឆិន្នេសុ មគ្គេន អប្បហីនេសុ. តញ្ច កម្មាទិំ. ភវន្តរនិន្នាទិតា ចិត្តសន្តានស្ស ភវបត្ថនាយ តថាភិសង្ខតត្តា. យស្មិញ្ហិ ចិត្តសន្តានេ បុញ្ញាទិចេតនាយ វិយ ភវបត្ថនាយ បរិភាវនា អនុបច្ឆិន្នា, តត្ថេវ ភវន្តរបរិយាបន្នចិត្តុប្បត្តិ. តំ បន ចិត្តំ តថា ឧប្បជ្ជមានំ តាយ វិនាមិតំ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អនុបច្ឆិន្នកិលេសពលវិនាមិត’’ន្តិ. សព្ពត្ថាតិ សុគតិទុគ្គតីសុ. ឥតរាយាតិ សុគតិបដិសន្ធិនិន្នាយ ចុតិយា. ‘‘និច្ឆិនន្តី’’តិ វុត្តស្ស និច្ឆយស្ស និពន្ធនំ អាគមំ ទស្សេន្តោ ‘‘និមិត្តស្សាទគធិតំ វា’’តិអាទិមាហ.

អកុសលេ ហិ ទុគ្គតូបនិស្សយេ និយមិតេ កុសលំ សុគតូបនិស្សយោតិ និយមិតមេវ ហោតីតិ.

អនិដ្ឋំ អារម្មណំ អាហ យតោ ទុគ្គតិបដិសន្ធិ ទស្សីយតីតិ អធិប្បាយោ. យទិ ឯវំ ‘‘រាគាទិហេតុភូត’’ន្តិ កស្មា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘តម្បិ ហិ…បេ… ហោតី’’តិ. តម្បីតិ អនិដ្ឋារម្មណម្បិ. យស្មា បន ហីនំ អារម្មណន្តិ អារម្មណភូតកម្មនិមិត្តំ អធិប្បេតំ, តស្មា ‘‘អកុសលវិបាកជនកកម្មសហជាតានំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. កម្មនិមិត្តភូតញ្ហិ អារម្មណំ យំ វិបាកស្ស ជនកំ កម្មំ, តេន សហជាតានំ, តស្ស កម្មស្ស សទិសាសន្នជវនសហជាតានញ្ច រាគាទីនំ អារម្មណបច្ចយសង្ខាតោ ហេតុ ហោតិ, សោ ឯវ ចស្ស ហីនភាវោតិ ទស្សេតុំ ‘‘តញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. កម្មវសេន អនិដ្ឋន្តិ ហីនស្ស អកុសលកម្មស្ស អារម្មណតោ អារម្មណតាវសេន ហីនន្តិ កត្វា អនិដ្ឋំ, សភាវេន ឥដ្ឋម្បីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អញ្ញថា ចា’’តិអាទិនា កម្មនិមិត្តារម្មណស្ស អកុសលវិបាកស្ស ន សម្ភវោតិ ទស្សេតិ. អាសន្នកតកម្មារម្មណសន្តតិយន្តិ អាសន្នកតស្ស កម្មស្ស អារម្មណសន្តានេ. តំសទិសន្តិ យថាវុត្តកម្មារម្មណសទិសំ. បដិសន្ធិអារម្មណូបដ្ឋាបកន្តិ បដិសន្ធិយា អារម្មណស្ស ឧបដ្ឋាបកំ. ចុតិអាសន្នជវនានំ បដិសន្ធិជនកត្តេ អយមត្ថោ លព្ភេយ្យាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘ន ច បដិសន្ធិយា’’តិអាទិ. តំសមានវីថិយន្តិ តាយ បដិសន្ធិយា ឯកវីថិយំ. ន អស្សាទិតានីតិ អស្សាទនភូតាយ តណ្ហាយ ន អាមដ្ឋានិ.

សមត្តាតិ បរិបុណ្ណា, បរិយត្តា វា. ‘‘មរណកាលេ…បេ… សមាទិន្នា’’តិ វចនតោ យថាវុត្តចុតិអាសន្នជវនានំ បដិសន្ធិទានំ សិទ្ធន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ន ច ទុព្ពលេហី’’តិអាទិ. ‘‘វក្ខតិ ចា’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ ឧបចយេន បាកដតរំ ករោតិ. ញាណវត្ថុវិភង្គវណ្ណនាយញ្ហិ ‘‘បញ្ចហិ វិញ្ញាណេហិ ន កញ្ចិ ធម្មំ បដិវិជានាតី’’តិ បទានំ អត្ថំ វិវរន្តោ វក្ខតិ ‘‘សព្ពម្បិ…បេ… បដិក្ខិត្តានី’’តិ. តត្ថ បដិវិជាននាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ឥរិយាបថកប្បនកាយវចីកម្មុបដ្ឋាបនកុសលាកុសលធម្មសមាទានសមាបជ្ជនវុដ្ឋានានិ សង្គណ្ហាតិ. ឧបបជ្ជនសុបិនទស្សនាទីនំ មនោទ្វារិកចិត្តេនេវ បវត្តិ បាកដាតិ តានិ ពហិ ករោន្តោ ‘‘ចវនបរិយោសានំ កិច្ច’’ន្តិ អាហ. សហជវនកានីតិ ជវនសហិតានិ, បញ្ចទ្វារិកជវនេហិ សទ្ធិន្តិ អត្ថោ.

តត្ថាតិ ‘‘បញ្ចហិ វិញ្ញាណេហិ ន កញ្ចិ ធម្មំ បដិវិជានាតី’’តិ បាឡិវណ្ណនាយំ. ន កញ្ចិ ធម្មំ បដិវិជានាតីតិ ឯត្ថ ន សព្ពេ រូបាទិធម្មា ធម្មគ្គហណេន គហិតាតិ យថាធិប្បេតធម្មទស្សនត្ថំ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មាតិ (ធ. ប. ១-២) ឯវំ វុត្តំ ឯកម្បិ កុសលំ វា អកុសលំ វា ន បដិវិជានាតី’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ ទស្សេត្វា តស្ស អត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘យេស’’ន្តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យេសំ កុសលាកុសលធម្មានំ បដិវិភាវនប្បវត្តិយា សិទ្ធា វិបាកធម្មតា យោនិសោមនសិការអយោនិសោមនសិការសមុដ្ឋានា, យាយ សុខំ វា ទុក្ខំ វា តំសន្តានេ អន្វេតិ អនុគច្ឆតិ, បញ្ចវិញ្ញាណានំ សា វិបាកធម្មតា បដិក្ខិត្តា បដិសេធិតាតិ. តាទិសមេវាតិ កុសលាកុសលធម្មបដិវិជាននសទិសមេវ. យទិ បញ្ចទ្វារេ យថាវុត្តកិច្ចស្ស ករណេ សហជវនកានិ វីថិចិត្តានិ បដិក្ខិត្តានិ, កថំ តត្ថ ចវនុបបជ្ជនានិ សម្ភវន្តីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តទារម្មណានន្តរំ បនា’’តិអាទិ. និប្បរិយាយេន មនោទ្វារិកភាវោ មនោទ្វារាវជ្ជនុប្បត្តិបុព្ពកោតិ តទភាវេនាហ ‘‘ឥមិនា អធិប្បាយេនា’’តិ. អវសេសេកចិត្តក្ខណាយុកេ រូបាទិម្ហីតិ យោជនា.

ឧបចារោ វិយ ទដ្ឋព្ពា សមានារម្មណត្តា, ឧបបត្តិនិមិត្តត្តា ច. កេចីតិ ធម្មសិរិត្ថេរំ សន្ធាយ វទតិ. មហគ្គតាវសានំ វទន្តីតិ យថាបច្ចយំ មហគ្គតសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋិតស្ស សា វីថិ ឧប្បជ្ជតិ, តតោ ចុតិចិត្តំ ហោតីតិ វទន្តិ. អតីតារម្មណា ឯកាទសវិធាតិ នវ កាមាវចរសុគតិចុតិយោ, ទ្វេ វិញ្ញាណញ្ចាយតននេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនអារុប្បចុតិយោតិ ឯវំ អតីតារម្មណា ឯកាទសវិធា សុគតិចុតិយោ. បញ្ច រូបាវចរា, វុត្តាវសេសា ទ្វេ អរូបាវចរាតិ នវត្តព្ពារម្មណា សត្តវិធា ចុតិយោ. ទុគ្គតិចុតិ បន បរតោ វុច្ចតីតិ ឥធ ន គហិតា. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘ទុគ្គតិចុតិយា បន…បេ… ន ទស្សិតា’’តិ.

ឯវមាទិកេតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘សុទ្ធាយ វា ជវនវីថិយា’’តិអាទិវចនំ សង្គណ្ហាតិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សុទ្ធាយ វាតិ មហគ្គតកម្មនិមិត្តារម្មណាយ ជវនវីថិយា’’តិ. ‘‘វិញ្ញាយតី’’តិ ឥមិនា យទិបិ ‘‘បថវីកសិណាទី’’តិអាទិសទ្ទេន អរូបាវចរជ្ឈានារម្មណស្សាបិ សង្គហោ សម្ភវតិ, ‘‘ចក្ខុសោតានំ វា’’តិ បន ទ្វារទ្វយស្សេវ វសេន វិកប្បន្តរករណំ យថាធិប្បេតស្ស អត្ថស្ស ញាបកន្តិ ទស្សេតិ. ញាបកញ្ច នាម អគតិកា គតីតិ យថាវុត្តំ ញាបកំ អសម្ភាវេន្តោ ‘‘អថាបី’’តិអាទិមាហ. យោ យត្ថ សម្ភវតិ, តស្ស យោជនា យថាសម្ភវយោជនា, តាយ. អយម្បិ បដិសន្ធីតិ អារុប្បចុតិយា អនន្តរំ បដិសន្ធិំ វទតិ. តត្ថេវាតិ ‘‘បថវីកសិណាទិកំ វា និមិត្ត’’ន្តិ វុត្តេ បឋមេ វិកប្បេ ឯវ. ហេដ្ឋិមា ហេដ្ឋិមា បដិសន្ធិ នត្ថីតិ យោជនា. តេនាតិ តស្មា. តតោតិ ចតុត្ថារុប្បចុតិតោ. តត្ថេវាតិ ចតុត្ថារុប្បេ ឯវ. អតីតារម្មណា បដិសន្ធិ, តតោ ចតុត្ថារុប្បចុតិតោ កាមាវចរេ អតីតបច្ចុប្បន្នារម្មណា បដិសន្ធិ. ឥតរាហីតិ អារុប្បចុតីហិ. ទុតិយា អារុប្បបដិសន្ធិ អតីតារម្មណា, ឥតរា នវត្តព្ពារម្មណាតិ អាហ ‘‘យថាសម្ភវ’’ន្តិ. អតីតបច្ចុប្បន្នារម្មណា ច កាមាវចរបដិសន្ធីតិ ឯត្ថាបិ ឥតរាហីតិ សម្ពន្ធោ. សព្ពត្ថ ច ‘‘យោជេតព្ពា’’តិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឥមស្ស វិសេសស្សាតិ ‘‘តេនា’’តិអាទិនា យថាវុត្តស្ស វិសេសស្ស. វិសុំ ឧទ្ធរណំ កតំ អធិកវចនមញ្ញមត្ថំ ពោធេតីតិ.

អារម្មណវសេន ឯកវិធាយាតិ អតីតារម្មណតាវសេន ឯកវិធាយ. ទុវិធាតិ អតីតារម្មណា, បច្ចុប្បន្នារម្មណា ចាតិ ទ្វិប្បការា. ទុគ្គតិចុតិយា អារម្មណវសេន ‘‘ឯកវិធាយា’’តិ បទំ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. អតីតបច្ចុប្បន្នារម្មណតាយ ទ្វិប្បការា កាមាវចរបដិសន្ធិ, នវត្តព្ពារម្មណតាយ ឯកប្បការា រូបាវចរបដិសន្ធិ, នវត្តព្ពាតីតារម្មណតាយ ទ្វិប្បការា អារុប្បបដិសន្ធីតិ អាហ ‘‘ទ្វិឯកទ្វិប្បការានំ កាមរូបារុប្បានំ វសេនា’’តិ. ‘‘តថេវា’’តិ ឥមិនា ‘‘ទ្វិឯកទ្វិប្បការានំ កាមរូបារុប្បានំ វសេនា’’តិ បទទ្វយំ អាកឌ្ឍតិ. ទុវិធាយាតិ នវត្តព្ពាតីតារម្មណតាវសេន ទុវិធាយ. បច្ចេកន្តិ វិសុំ វិសុំ. ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ កាមារុប្បានន្តិ ឯត្ថាយំ យោជនា – នវត្តព្ពារម្មណាយ អារុប្បចុតិយា អនន្តរា អតីតារម្មណា បច្ចុប្បន្នារម្មណា ច ទ្វេ កាមបដិសន្ធី, នវត្តព្ពារម្មណា អតីតារម្មណា ច ទ្វេ អារុប្បបដិសន្ធី, តថា អតីតារម្មណាយបីតិ ឥមាសំ វសេន អដ្ឋវិធា.

‘‘ទ្វិទ្វី’’តិ គាថាយ វុត្តមេវត្ថំ សុខគ្គហណត្ថំ សង្គហេត្វា ទស្សេតិ. យទិបិ ‘‘កម្មស្ស កតត្តា’’តិអាទិនាបិ កម្មស្ស វិបាកានំ ឧបនិស្សយបច្ចយភាវោ គហិតោយេវ ហោតិ, ‘‘កុសលាកុសលំ កម្ម’’ន្តិអាទិនា បន វិសុំ ឧបនិស្សយបច្ចយភាវោ ទស្សីយតីតិ ‘‘កាមាវចរស្ស…បេ… អាទិនា នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោ ទស្សិតប្បការោ’’តិ អាហ.

អាទិនា វិមិស្សវិញ្ញាណេនាតិ ឯកស្ស ភវស្ស អាទិភូតេន រូបវិមិស្សេន បដិសន្ធិវិញ្ញាណេន. អញ្ញត្ថាតិ សំសេទជឱបបាតិកយោនិយំ. អវចនំ បដិក្ខេបំ មញ្ញមានោ ‘‘គន្ធរសាហារានំ បដិក្ខិត្តត្តា’’តិ វត្វា សព្ពេន សព្ពំ រូបភវេ តេ នត្ថីតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘ចក្ខុសោតវត្ថុសត្តកជីវិតឆក្កភាវេបី’’តិ. បាឡិយន្តិ ធម្មហទយវិភង្គបាឡិយំ. បញ្ចាយតនានីតិ ចក្ខុសោតមនរូបធម្មាយតនានិ. បញ្ច ធាតុយោតិ តា ឯវ បញ្ច ធាតុយោ. វុត្តញ្ហិ – ‘‘រូបធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ កតមានិ បញ្ចាយតនានិ បាតុភវន្តិ? ចក្ខាយតនំ រូបាយតនំ សោតាយតនំ មនាយតនំ ធម្មាយតនំ. ឥមានិ បញ្ចាយតនានិ បាតុភវន្តិ. កតមា បញ្ច ធាតុយោ បាតុភវន្តិ? ចក្ខុធាតុ…បេ… ធម្មធាតុ. ឥមា បញ្ច ធាតុយោ បាតុភវន្តី’’តិ (វិភ. ១០១៦). ឆ អាយតនានិ សទ្ទាយតនេន សទ្ធិំ តានិយេវ. នវ ធាតុយោតិ ចក្ខុរូបចក្ខុវិញ្ញាណសោតសទ្ទសោតវិញ្ញាណមនោធម្មមនោវិញ្ញាណធាតុយោ. សព្ពសង្គហវសេនាតិ អនវសេសបរិគ្គហវសេន. តត្ថាតិ រូបធាតុយំ. ‘‘កថាវត្ថុម្ហិ ចា’’តិអាទិនា ន កេវលំ ធម្មហទយវិភង្គបាឡិយំយេវ, អថ ខោ បករណន្តរេបិ គន្ធាទយោ បដិក្ខិត្តាតិ ទស្សេតិ. តត្ថ ឃានាយតនាទីនំ វិយាតិ សទិសូទាហរណទស្សនំ. យថា ឃានាយតនាទីនំ តត្ថ រូបភវេ ភាវោ អត្ថិ, តា បដិក្ខិត្តា, ឯវំ គន្ធាយតនាទីនញ្ចាតិ. អត្ថិ តត្ថ ឃានាយតនន្តិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស. យញ្ហិ តត្ថ អាយតនំ នត្ថិ, តស្ស វសេនាយំ ចោទនា. តតោ បរវាទី យំ តត្ថ អជ្ឈត្តិកានំ តិណ្ណំ អាយតនានំ ឃានាទិកំ សណ្ឋាននិមិត្តំ, តទេវ អាយតនន្តិ លទ្ធិយា ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិជានាតិ. ពាហិរានំ គន្ធាយតនាទីនំ វសេន បុដ្ឋោ យស្មា ឃានប្បសាទាទយោ តត្ថ ន ឥច្ឆតិ, តស្មា តេសំ គោចរំ បដិសេធេន្តោ ‘‘ន ហេវំ វត្តព្ពេ’’តិ បដិក្ខិបតិ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អត្ថិ តត្ថ ជិវ្ហាយតនន្តិ? អាមន្តា. អត្ថិ តត្ថ រសាយតនន្តិ? ន ហេវំ វត្តព្ពេ’’តិអាទិនយប្បវត្តានំ អនុលោមបដិលោមសំសន្ទនបញ្ហាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អផោដ្ឋព្ពាយតនានន្តិ ផោដ្ឋព្ពាយតនភាវរហិតានំ, អផោដ្ឋព្ពសភាវានន្តិ អត្ថោ.

ឥទានិ អនាយតនសភាវេ គន្ធរសេ បដិជានិត្វាបិ ទោសំ វទន្តោ ‘‘យទិ ចា’’តិអាទិមាហ. អវចនេ នត្ថិ ការណំ យថាធម្មសាសនេ អភិធម្មេ, តេសំ វា និសត្តនិជ្ជីវសភាវត្តាតិ អធិប្បាយោ. យថា ច ធាតុភាវោ, ឯវំ ធម្មភាវោ ច តេសំ ឯកន្តិកោ, តថា អាយតនភាវោ ចាតិ សព្ពថាបិ តត្ថ វិជ្ជមានានំ គន្ធរសានំ អាយតនេសុ អវចនេ ការណំ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ធម្មភាវោ ចា’’តិអាទិមាហ. អញ្ញស្ស បរមត្ថស្ស អភាវា. កោចិ អាយតនសភាវោតិ ធម្មាយតនមេវ សន្ធាយ វទតិ. តេន យទិ រូបភវេ គន្ធរសា វិជ្ជន្តិ, យថាវុត្តការណតោ គន្ធរសាយតនភាវេន អវុច្ចមានាបិ ធម្មាយតនភាវេន វត្តព្ពា សិយុំ, ន ច វុត្តា. តស្មា និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ ‘‘នត្ថេវ រូបភវេ គន្ធរសា’’តិ ទស្សេតិ. កិញ្ច រូបធាតុយំ គន្ធរសភាវេន អវុត្តានំ, កាមធាតុយំ វុត្តានំ តេសំ កិំ គន្ធរសភាវតោ អញ្ញេន សភាវេន រូបធាតុយំ អត្ថិភាវោ, ឧទាហុ គន្ធរសភាវេន. យទិ បុរិមោ បក្ខោ ធម្មាយតនេ តេសំ សង្គហោ សិយា អនាយតនសភាវស្ស សភាវធម្មស្ស អភាវា, អថ ទុតិយោ តេនេវ ការណេន នេសំ គន្ធរសាយតនភាវោ សិទ្ធោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘យទិ ចា’’តិអាទិមាហ. តស្មាតិ យស្មា គន្ធរសា ធម្មហទយវិភង្គេ ន វុត្តា, កថាវត្ថុម្ហិ ច តេសំ ភាវោ បដិក្ខិត្តោ, ផុសិតុំ អសក្កុណេយ្យា បថវីអាទយោ វិយ ឃាយិតុំ សាយិតុញ្ច អសក្កុណេយ្យា តេ នត្ថិ, ធាតុសទ្ទេន ច តេ គហិតា, ធម្មភាវោ ច តេសំ ឯកន្តិកោ, តស្មិញ្ច សតិ សិទ្ធោ អាយតនភាវោ, តស្មា. តថាតិ បាឡិយំ អវុត្តធម្មេ ហាបេត្វា ចក្ខុសត្តកាទិវសេន. ឯវន្តិ ចក្ខុសត្តកាទិវសេន រូបគណនាយ ករិយមានាយ. ធម្មតាតិ បាឡិធម្មោ, រូបភវេ វា បវត្តនករូបធម្មតា. ‘‘ន វិលោមិតា’’តិ ឥមិនា យថាបដិញ្ញាតំ ធម្មំ ទីបិតំ ឧល្លិង្គេតិ.

ឯត្ថ ច រូបាវចរសត្តានំ ឃានជិវ្ហាយតនាភាវតោ វិជ្ជមានាបិ គន្ធរសា អាយតនកិច្ចំ ន ករោន្តីតិ តេ អនាមសិត្វា បាឡិយំ ‘‘បញ្ចាយតនានិ បាតុភវន្តិ, ឆ អាយតនានី’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘តយោ អាហារា’’តិ ច អជ្ឈោហរិតព្ពស្ស អាហារស្ស អភាវេន ឱជដ្ឋមករូបសមុដ្ឋាបនសង្ខាតស្ស អាហារកិច្ចស្ស អករណតោ, ន សព្ពេន សព្ពំ គន្ធរសានំ ឱជាយ ច អភាវតោ. ឥតិ វិសយិនោ កិច្ចស្ស ច អភាវេន វិសយោ, កិច្ចវា ច ធម្មោ ន វុត្តោ. យស្មិញ្ហិ ភវេ វិសយី នត្ថិ, តស្មិំ តំហេតុកោ និប្បរិយាយេន វិសយស្ស អាយតនភាវោ នត្ថីតិ វិជ្ជមានស្សាបិ អវចនំ, យថា រូបភវេ បថវីតេជោវាយោធាតូនំ ផោដ្ឋព្ពាយតនភាវេន. យស្ស បន យត្ថ វចនំ, តស្ស តត្ថ វិសយីសព្ភាវហេតុកោ និប្បរិយាយេន អាយតនភាវោ វុត្តោ ទិដ្ឋោ យថា តត្ថេវ រូបាយតនស្ស. យទិ វិសយីសព្ភាវហេតុកោ វិសយស្ស និប្បរិយាយេន អាយតនភាវោ, កថំ អសញ្ញសត្តានំ ទេវានំ ទ្វេ អាយតនានិ បាតុភវន្តីតិ. អសញ្ញសត្តានញ្ហិ ចក្ខាយតនំ នត្ថិ, អចក្ខាយតនភាវេន ច នេសំ រូបាយតនំ អញ្ញេសំ អវិសយោតិ? នាយំ វិរោធោ. យេន អធិប្បាយេន រូបធាតុយំ សញ្ញីនំ គន្ធាយតនាទីនំ អវចនំ, តេន រូបាយតនស្សាបិ អវចនន្តិ អសញ្ញីនំ ឯកំ អាយតនំ វត្តព្ពំ. យថាសកញ្ហិ ឥន្ទ្រិយគោចរភាវាបេក្ខាយ យេសំ និប្បរិយាយេន អាយតនភាវោ អត្ថិ, តេសុ និទ្ទិសិយមានេសុ តទភាវតោ រូបធាតុយំ សញ្ញីនំ គន្ធាទិកេ វិសុំ អាយតនភាវេន អវត្វា ធម្មសភាវានតិវត្តនតោ, មនោវិញ្ញាណស្ស ច វិសយភាវូបគមនតោ ធម្មាយតនន្តោគធេ កត្វា ‘‘បញ្ចាយតនានី’’តិ បាឡិយំ វុត្តំ. ឯតទត្ថញ្ហិ ‘‘ធម្មាយតន’’ន្តិ សាមញ្ញតោ នាមករណំ, បិដ្ឋិវដ្ដកានិ វា តានិ កត្វា ‘‘បញ្ចាយតនានី’’តិ វុត្តំ. យេន ច បន អធិប្បាយេន អសញ្ញីនំ រូបាយតនំ វុត្តំ, តេន សញ្ញីនម្បិ គន្ធាទីនំ វិសុំ គហណំ កាតព្ពន្តិ ឥមស្ស នយស្ស ទស្សនត្ថំ ‘‘អសញ្ញសត្តានំ ទេវានំ ទ្វេ អាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ (វិភ. ១០១៧) វុត្តំ. អសតិបិ ហិ អត្តនោ ឥន្ទ្រិយេ រូបស្ស វណ្ណាយតនសភាវាតិក្កមោ នត្ថេវាតិ តំ រូបាយតនន្ត្វេវ វុច្ចតិ. ឥមិនា ច នយទស្សនេន គន្ធាទីនិ តីណិ បក្ខិបិត្វា សញ្ញីនំ អដ្ឋ អាយតនានិ, អសញ្ញីនំ បញ្ចាតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ. ឯវញ្ចេតំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. អញ្ញថា រូបលោកេ ផុសិតុមសក្កុណេយ្យតាយ បថវីអាទីនំ វចីឃោសោ ឯវ ន សិយា. ន ហិ បដិឃដ្ដនានិឃំសមន្តរេន សទ្ទប្បវត្តិ អត្ថិ, ន ច ផុសនសភាវានំ កត្ថចិ អផុសនសភាវតា សក្កា វិញ្ញាតុំ. ផោដ្ឋព្ពាយតនសង្ខាតស្ស ច ភូតត្តយស្ស អភាវេ រូបភវេ រូបាយតនាទីនម្បិ សម្ភវោ ឯវ ន សិយា, តស្មា ផុសិតុំ សក្កុណេយ្យតាយបិ បថវីអាទីនំ តត្ថ កាយិន្ទ្រិយាភាវេន តេសំ ផោដ្ឋព្ពភាវោ ន វុត្តោ. ឯវញ្ច កត្វា រូបធាតុយំ តេសំ សប្បដិឃវចនញ្ច សមត្ថិតំ ហោតិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘អសញ្ញសត្តានំ អនិទស្សនសប្បដិឃំ ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច ទ្វេ មហាភូតា’’តិអាទិ (បដ្ឋា. ២.២២.១៧). បដិឃោ ហេត្ថ ភូតត្តយស្ស កាយប្បសាទំ បតិ តំនិស្សយភូតឃដ្ដនទ្វារេន អភិមុខភាវោ, សោ ច ផុសិតុំ អសក្កុណេយ្យសភាវស្ស ឃដ្ដនាយ អភាវតោ នត្ថិ. ននុ ‘‘ទ្វេ អាយតនានី’’តិ ឯត្ថ បរិយាយាយតនំ អធិប្បេតំ, អថ កស្មា គន្ធាយតនាទីនិបិ គហេត្វា ‘‘បញ្ចាយតនានី’’តិ ន វុត្តន្តិ? ‘‘នយទស្សនវសេន ទេសនា បវត្តា’’តិ វុត្តោវាយមត្ថោ. អថ វា តត្ថ រូបាយតនស្សេវ វចនំ កទាចិ អញ្ញភូមិកានំ បសាទស្ស វិសយភាវំ សន្ធាយ, ន បន ឥតរេសំ អភាវតោ. នាបិ បរិយាយេន គន្ធាយតនាទីនំ អាយតនសភាវាភាវតោ. អសញ្ញីនញ្ហិ រូបាយតនំ សមានភូមិកានំ វេហប្ផលានំ, ឧបរិភូមិកានញ្ច សុទ្ធវាសានំ បសាទស្ស វិសយភាវំ គច្ឆតិ, ន បន គន្ធរសាតិ តេសំយេវ តត្ថាវចនំ យុត្តំ. កថាវត្ថុម្ហិ ច និប្បរិយាយេន គន្ធាយតនាទីនំ អត្ថិភាវំ បដិជានន្តំ សន្ធាយ បដិសេធោ កតោ. យទិបិ ចេតំ វចនំ តត្ថ គន្ធាយតនាទីនំ អភាវវិភាវនំ ន ហោតិ, អត្ថិភាវទីបនម្បិ បន អញ្ញវចនំ នត្ថេវាតិ? នយិទមេវំ អដ្ឋកថាសុ តត្ថ នេសំ អត្ថិភាវស្ស និទ្ធារេត្វា វុត្តត្តា. យញ្ហិ អដ្ឋកថាវចនំ បាឡិយា ន វិរុជ្ឈតិ, តំ បាឡិ វិយ បមាណភូតំ អគរហិតាយ អាចរិយបរម្បរាយ យាវជ្ជតនា អាគតត្តា. តត្ថ សិយា – យំ បាឡិយា ន វិរុជ្ឈតិ អដ្ឋកថាវចនំ, តំ បមាណំ. ឥទំ បន វិរុជ្ឈតីតិ? នយិទមេវំ យថា ន វិរុជ្ឈតិ, តថា បដិបាទិតត្តា. ចក្ខាទីនំ អាយតនានំ, តន្និស្សយានញ្ច វិញ្ញាណានំ សត្តសុញ្ញតាសន្ទស្សនត្ថំ ភគវតោ ធាតុទេសនាតិ អាយតនភាវេន វុត្តានំយេវ ធាតុភាវទីបនតោ ធាតុភាវស្សាបិ នេសំ អវចនំ យុជ្ជតិ ឯវ, តស្មា យថា បាឡិយា អវិរោធោ ហោតិ, តថា ចក្ខុទសកាទិវសេន អដ្ឋកថាយំ រូបគណនា កតាតិ ន ឯត្ថ ធម្មតាវិលោមនាសង្កាយ ឱកាសោតិ វេទិតព្ពំ.

ឯឡកស្ស ជាតកាលេ ឧណ្ណា ជាតិឧណ្ណាតិ បឋមោ អត្ថោ. តតោ សុខុមតរតំ សន្ធាយ ‘‘គព្ភំ…បេ… ឥតិបិ វទន្តី’’តិ វុត្តំ. សម្ភវនស្ស ភេទោ វា សម្ភវភេទោ, បវត្តិភេទោតិ អត្ថោ.

រូបីព្រហ្មេសូតិ អធិករណេ ភុម្មំ, ឱបបាតិកយោនិកេសូតិ និទ្ធារណេតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឱបបាតិកយោនិកេហិ រូបីព្រហ្មេ និទ្ធារេតី’’តិ អាហ. តេន ‘‘ឱបបាតិកយោនិកេសូ’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តរាសិតោ ‘‘រូបីព្រហ្មេសូ’’តិ វិសេសំ និទ្ធារេតិ. ន សមេតីតិ ន សំសន្ទតិ, វិរុជ្ឈតីតិ អត្ថោ. យាយ បាឡិយា ន សមេតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ធម្មហទយវិភង្គេ ហី’’តិអាទិមាហ.

ឯកាទសាតិ បរិបុណ្ណាយតនស្ស សទ្ទាយតនវជ្ជានិ ឯកាទសាយតនានិ. កស្សចិ ទសាយតនានីតិ អន្ធស្ស ចក្ខាយតនវជ្ជានិ. កស្សចិ អបរានិ ទសាយតនានីតិ ពធិរស្ស សោតាយតនវជ្ជានិ. កស្សចិ នវាយតនានីតិ អន្ធពធិរស្ស ចក្ខុសោតាយតនវជ្ជានិ. កស្សចិ សត្តាយតនានីតិ គព្ភសេយ្យកស្ស រូបគន្ធរសកាយផោដ្ឋព្ពមនោធម្មាយតនវសេន វុត្តំ.

‘‘ន វុត្តំ អដ្ឋាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ ឥទំ ‘‘ន ហិ បាឡិយំ…បេ… វុត្តា’’តិ ឯតស្ស អត្ថវិវរណំ. ចក្ខុសោតឃានវិកលស្ស ហិ ឧបបជ្ជមានស្ស អដ្ឋេវ អាយតនានិ សិយុន្តិ. សតិ ច អឃានកុបបត្តិយំ បុនបិ ‘‘កស្សចិ អបរានិ ទសាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ វត្តព្ពំ សិយា. តថា ច សតិ យថា អន្ធពធិរស្ស វសេន ‘‘កស្សចិ នវាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ (វិភ. ១០០៧) ឯកវារំ វុត្តំ, ឯវំ អន្ធាឃានកស្ស, ពធិរាឃានកស្ស ច វសេន ‘‘កស្សចិ អបរានិ នវាយតនានិ, កស្សចិ អបរានិ នវាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, ឯវំ ន វុត្តន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘តថា…បេ… ន ច តំ វុត្ត’’ន្តិ. ឯវំ ធាតុបាតុភាវាទិបញ្ហេសូតិ ‘‘កស្សចិ ឯកាទស ធាតុយោ បាតុភវន្តិ, កស្សចិ ទស ធាតុយោ, កស្សចិ អបរា ទស ធាតុយោ, កស្សចិ នវ ធាតុយោ, កស្សចិ សត្ត ធាតុយោ បាតុភវន្តី’’តិ (វិភ. ១០០៧) ឯវំ ធាតុបាតុភាវបញ្ហោ វេទិតព្ពោ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘កស្សចិ ចុទ្ទសិន្ទ្រិយានិ បាតុភវន្តី’’តិអាទិ (វិភ. ១០០៧) នយប្បវត្តា ឥន្ទ្រិយបញ្ហាទយោ សង្គហិតា.

ឯត្ថ ច យថា ‘‘សត្តតិ ឧក្កំសតោ ច រូបានី’’តិ បទំ ‘‘សំសេទជោបបាតីសូ’’តិ ឯត្ថ យោនិទ្វយវសេន យោជីយតិ, ន ឯវំ ‘‘អវកំសតោ តិំសា’’តិ ឥទំ, ឥទំ បន សំសេទជយោនិវសេនេវ យោជេតព្ពំ, ឯកយោគនិទ្ទិដ្ឋស្សាបិ ឯកទេសោ សម្ពន្ធំ លភតីតិ. សំសេទជស្សេវ ច ជច្ចន្ធពធិរអឃានកនបុំសកស្ស ជិវ្ហាកាយវត្ថុទសកានំ វសេន តិំស រូបានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វុត្តំ, ន ឱបបាតិកស្សាតិ អយមេត្ថ អដ្ឋកថាយ អធិប្បាយោ. យេ បន ‘‘ឱបបាតិកស្ស ជច្ចន្ធ…បេ… ឧប្បជ្ជន្តីតិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. សោ ហិ បមាទបាឋោ. ឯវញ្ច កត្វា អាយតនយមកវណ្ណនាយ ‘‘កាមធាតុយំ បន អឃានកោ ឱបបាតិកោ នត្ថិ. យទិ ភវេយ្យ, ‘កស្សចិ អដ្ឋាយតនានិ បាតុភវន្តី’តិ វទេយ្យា’’តិ (យម. អដ្ឋ. អាយតនយមក ១៨-២១) វក្ខតិ. អបរេ បនាហុ ‘‘កស្សចិ ឯកាទសាយតនានិ បាតុភវន្តិ, យាវ ‘កស្សចិ នវាយតនានី’តិ បាឡិ ឱបបាតិកេ សន្ធាយ វុត្តា. តស្មា បុព្ពេនាបរំ អដ្ឋកថាយំ អវិរោធោ សិទ្ធោ ហោតិ, តថា ច យថាវុត្តបាឡិយា អយមត្ថវណ្ណនា អញ្ញទត្ថុ សំសន្ទតិ សមេតិយេវា’’តិ. យំ បនេកេ វទន្តិ ‘‘ឱបបាតិកគ្គហណេន សំសេទជាបិ សង្គយ្ហន្តិ. តថា ហិ ធម្មហទយវិភង្គេ ‘កាមធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ កស្សចិ ឯកាទសាយតនានិ បាតុភវន្តី’តិអាទីនំ (វិភ. ១០០៧) ឧទ្ទេសេ ‘ឱបបាតិកានំ បេតាន’ន្តិអាទិនា ឱបបាតិកគ្គហណមេវ កតំ, ន សំសេទជគ្គហណ’’ន្តិ, តំ បរិបុណ្ណាយតនានំយេវ សំសេទជានំ ឱបបាតិកេសុ សង្គហណវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘សំសេទជយោនិកា បរិបុណ្ណាយតនាបរិបុណ្ណាយតនភាវេន ឱបបាតិកសង្គហំ កត្វា វុត្តា’’តិ ‘‘បធានាយ វា យោនិយា សព្ពំ បរិបុណ្ណាយតនយោនិំ ទស្សេតុំ ‘ឱបបាតិកាន’ន្តិ វុត្ត’’ន្តិ ច. អដ្ឋកថាយំ បន យោនិទ្វយំ សរូបេនេវ បកាសេតុំ, សំសេទជយោនិវសេនេវ ច អវកំសតោ បវត្តិំ ទស្សេតុំ ឱបបាតិកយោនិយា ឥតរំ អសង្គហេត្វា ‘‘សំសេទជោបបាតីសូ’’តិ វុត្តន្តិ. សព្ពំ តំ វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

ចុតិបដិសន្ធីនន្តិ អនន្តរាតីតចុតិយា, តទនន្តរាយ មិស្សាមិស្សភេទាយ បដិសន្ធិយា. ខន្ធាទីហីតិ ខន្ធារម្មណគតិហេតុវេទនាបីតិវិតក្កវិចារេហិ. មហគ្គតអជ្ឈត្តារម្មណាយ មហគ្គតអជ្ឈត្តារម្មណា, អមហគ្គតពហិទ្ធារម្មណាយ អមហគ្គតពហិទ្ធារម្មណាតិ ឯវមាទិនោ អរូបភូមីសុយេវ ចុតិបដិសន្ធីនំ ភេទាភេទវិសេសស្ស សម្ភវតោ ‘‘នយមុខមត្តំ ទស្សេត្វា’’តិ វុត្តំ. ឯកច្ចសុគតីតិ មហគ្គតវជ្ជសុគតិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘រូបារូបាវចរាន’’ន្តិអាទិ. កេចិ បន ‘‘យថា មហគ្គតាវជ្ជា, ឯវំ ឧត្តរកុរុកវជ្ជា’’តិបិ វទន្តិ. ឯកច្ចសុគតិចុតិយាតិ វុត្តសុគតិចុតិយា. យទិបិ ‘‘អយំ នាម ទុគ្គតិបដិសន្ធិ ន ហោតី’’តិ និយមោ នត្ថិ, ទេសនា បន សោតបតិតា គតាតិ វទន្តិ. និយតពោធិសត្តាបេក្ខាយ វា ឯវំ វុត្តំ. តេសញ្ហិ ឯកច្ចទុគ្គតិបដិសន្ធិ នត្ថិ អវីចិអាទីសុ អនុបបជ្ជនតោ. ‘‘ឯកច្ចទុគ្គតិចុតិយា’’តិ ឯត្ថាបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯកច្ចសុគតិបដិសន្ធីតិ បន កាមាវចរសុគតិបដិសន្ធិ វេទិតព្ពា. សយមេវាតិ អត្តនា ឯវ. ‘‘ភេទវិសេសោ ឯវ ច ឯវំ វិត្ថារេន ទស្សិតោ’’តិ ឥទំ ‘‘អមហគ្គតពហិទ្ធារម្មណាយា’’តិអាទិំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘ចតុក្ខន្ធាយ…បេ… បដិសន្ធិ ហោតី’’តិ ឥទំ បន អភេទវិសេសទស្សនមេវាតិ. ឯកេកស្មិំ ភេទេតិ ‘‘អមហគ្គតពហិទ្ធារម្មណាយា’’តិ ឯវមាទិកេ ឯកេកស្មិំ ភាគេ. តត្ថ តត្ថេវាតិ ‘‘អមហគ្គតពហិទ្ធារម្មណាយ មហគ្គតពហិទ្ធារម្មណា, អមហគ្គតជ្ឈត្តារម្មណាយ មហគ្គតជ្ឈត្តារម្មណា’’តិអាទិនា តស្មិំ តស្មិំ ភេទេ, តត្ថ តត្ថេវ វា ភវាទិកេ ចវិត្វា ឧបបជ្ជន្តស្ស វសេន ចុតិបដិសន្ធិយោជនា វេទិតព្ពា. ភុម្មត្ថេ អយំ តោ-សទ្ទោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តតោ ហេតុំ វិនាតិ តត្ថ ហេតុំ វិនា’’តិ អាហ. តស្សត្ថោ – តស្មិំ បុរិមភវេ និប្ផន្នំ អវិជ្ជាសង្ខារាទិកំ ការណំ វិនា ន ហោតីតិ.

អតិមន្ទភាវូបគមនំ សកិច្ចាសមត្ថតា. បញ្ចទ្វារិកវិញ្ញាណវសេន ចុតិ បដិសិទ្ធា, ន តទនន្តរវិញ្ញាណវសេន. ស្វាយមត្ថោ ‘‘បញ្ចន្នំ ទ្វារាន’’ន្តិអាទិនា ហេដ្ឋា អដ្ឋកថាយមាគតោតិ អាហ ‘‘បញ្ចទ្វារិកវិញ្ញាណានន្តរម្បិ ហិ បុព្ពេ ចុតិ ទស្សិតា’’តិ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. ចុតិចិត្តេន សទ្ធិំ ចក្ខាយតនាទីនំ និរោធោ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យមកេ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិណតត្តាតិ បរិបាកវសេន បរិយោសានំ គតត្តាតិ អធិប្បាយោ. ផស្សាទយោ យថាវុត្តចេតនាសហជាតផស្សាទយោ. យថាឧបដ្ឋិតេ កម្មាទិអារម្មណេ អនេកវារំ ឧប្បត្តិយា សន្តានស្ស អភិសង្ខរណំ តត្ថ បដិសន្ធិវិញ្ញាណបតិដ្ឋានស្ស ហេតុភាវោ.

សន្តានវសេន និប្បជ្ជមានានំ នមនាទិកិរិយានំ ឯកស្មិំ បដិសន្ធិវិញ្ញាណេយេវ អត្ថសិទ្ធីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘នមន…បេ… ទស្សេតី’’តិ. បថវិយំ សពលបយោគេហីតិ បថវិយា អាធារណភូតាយ អត្តនោ ពលេន បយោគេន ច ករណភូតេន.

សទ្ទហេតុកោតិ សទ្ទស្ស បធានាទិភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. តាទិសោ បព្ពតកុច្ឆិអាទិបទេសោបិ តស្ស ហេតុយេវ. បទីបន្តរាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន តេលវដ្ដិអាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. តតោ សទ្ទាទិប្បវត្តិតោ បុព្ពេ អភាវា. បដិឃោសាទីនញ្ហិ សទ្ទាទិប្បវត្តិតោ សតិ បុរិមសិទ្ធិយំ តេ សទ្ទាទិបច្ចយទេសំ គច្ឆេយ្យុំ, ន បន តេ អត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘តតោ បុព្ពេ អភាវា’’តិ. ឧបមេយ្យេបិ ឯវមេវ អត្ថោ យោជេតព្ពោ. យថា ច ហេតុទេសំ ន គច្ឆតិ ហេតុសមុប្បន្នំ, ឯវំ តតោ នាគច្ឆតីតិ អាហ ‘‘តស្មា ន…បេ… អាគត’’ន្តិ. តេ សទ្ទាទយោ បច្ចយា ឯតេសន្តិ តប្បច្ចយា. វុត្តនយេនាតិ ឧបមាយំ វុត្តនយេនេវ. បុរិមភវហេតុទេសេ សន្និហិតំ ហុត្វា បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ តតោ អញ្ញត្រ ភវន្តរេ តំ ឧបគន្ត្វា តប្បច្ចយំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. បច្ចយតោ និព្ពត្តមានំ បច្ចយុប្បន្នំ អញ្ញត្រ អគន្ត្វា បច្ចយទេសំ អនុបគតមេវ ហុត្វា និព្ពត្តតីតិ បឋមោ អត្ថោ. បឋមំ បច្ចយេន សមោធានគតំ ហុត្វា តតោ អញ្ញត្រ គន្ត្វា បច្ចយុប្បន្នវត្ថុភាវំ នាបជ្ជតីតិ ទុតិយោ អត្ថោ. យថាសម្ភវន្តិ យាយ ‘‘ន ខីរតោ ទធិ សម្ភូតំ សិយា, ន ខីរសាមិនោ ទធិ សិយា’’តិ ច ខីរទធីសុ ឯកន្តំ ឯកតាយ នានតាយ ច ទោសយោជនា កតា. ឥមិនា នយេន ពីជាទីសុ សព្ពហេតូសុ, អង្កុរាទីសុ សព្ពហេតុសមុប្បន្នេសុ យថាសម្ភវំ ហេតុអនុរូបំ, ហេតុសមុបន្នានុរូបញ្ច ទោសយោជនា កាតព្ពា. សន្តានពទ្ធេសុ ធម្មេសុ ឯកន្តឯកតាបដិសេធេន សស្សតគាហស្ស បដិសេធិតត្តា វុត្តំ ‘‘សយំកតំ សុខំ ទុក្ខន្តិ ឥមំ ទិដ្ឋិំ និវារេតី’’តិ. តថា ឯកន្តនានតាបដិសេធេន ឧច្ឆេទគាហោ បដិសេធិតោ ហោតីតិ អាហ ‘‘បរំកតំ សុខំ ទុក្ខំ អញ្ញោ ករោតិ, អញ្ញោ បដិសំវេទេតីតិ ឥមំ ទិដ្ឋិំ និវារេតី’’តិ. តេន កតនាសោ, អកតាគមោ ច និវត្តិតោ ហោតីតិ អធិច្ចសមុប្បន្នទិដ្ឋិនិវារណេនេវ និយតិសភាវវាទបដិសេធោបិ កតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

តត្ថាតិ អង្កុរាទិប្បពន្ធសង្ខាតេ ភូតុបាទារូបសន្តានេ. តន្តិ វិជ្ជាបាដវាទិ. អញ្ញស្សាតិ ពាលកាលេ កតវិជ្ជាបរិយាបុណនាទិតោ អញ្ញស្ស. សង្ខារតោ អញ្ញោ តណ្ហាទិកោ អញ្ញបច្ចយោ.

និយ្យាតនាទិ ឯវ ផលំ និយ្យាតនាទិផលំ, អផលិតំ និយ្យាតនាទិផលំ ឯតស្សាតិ អផលិ…បេ… ផលំ, យថាវុត្តកិរិយាករណំ.

បិណ្ឌវសេនាតិ អកតាវយវវិភាគស្ស សមុទាយស្ស វសេន. សព្ពត្ថាតិ បុញ្ញាភិសង្ខារាទិកេ សព្ពស្មិំ បច្ចយធម្មេ, បដិសន្ធិភេទេ វា បច្ចយុប្បន្នធម្មេ. ពលវកម្មស្ស វសេន យោជេតព្ពោ. ភុសោ និស្សយោ ហិ ឧបនិស្សយោ. ‘‘អវិសេសេនា’’តិ វុត្តេបិ កាមាវចរបុញ្ញាភិសង្ខារោ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ បញ្ចន្នំ បវត្តេ, ឥតរោ បឋមជ្ឈានវិបាកាទីនំ បវត្តេ ច បដិសន្ធិយញ្ច បច្ចយោ ហោតីតិ បាកដោយមត្ថោតិ តំ អវិភជិត្វា ‘‘សព្ពបុញ្ញាភិសង្ខារំ សហ សង្គណ្ហាតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ. ទ្វាទសាកុសលចេតនាភេទោតិ នយិទំ សមាសបទំ, សន្ធិវសេន បនេតំ វុត្តំ. ទ្វាទសាតិ ច ភុម្មត្ថេ បច្ចត្តវចនំ, ទ្វាទសសុ អកុសលចេតនាសុ. អកុសលចេតនាភេទោតិ ឯកាទសាកុសលចេតនាបភេទោ, ទ្វាទសាកុសលចេតនាបភេទោ ចាតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវញ្ហិ សតិ ន ឯត្ថ កិញ្ចិ វិចារេតព្ពំ ហេដ្ឋា វិត្ថារិតត្តា. កេចិ បន ‘‘ទ្វាទសាកុសលចេតនាភេទោតិ ឥទំ ‘ឆន្នំ បវត្តេ’តិអាទិនា យោជេតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ, តេសំ មតេន ឧទ្ធច្ចចេតនាយ គហណេ បយោជនំ វិចារេតព្ពមេវ បដិសន្ធិយាបិ បច្ចយភាវស្ស វុត្តត្តា. ឯកស្សាតិ ឯត្ថ ឯវ-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ អាហ ‘‘ឯកស្សេវ បច្ចយភាវនិយមោ’’តិ. មិលាតមាលាទីនន្តិ មិលាតមាលកិលិដ្ឋវត្ថាទីនំ. មនោបទោសិកានំ តទញ្ញវត្ថូនម្បិ អនិដ្ឋតា កថំ ន សិយា, សិយា ឯវាតិ អធិប្បាយោ. អដ្ឋកថាយំ (វិភ. អដ្ឋ. ២២៧) បន បចុរតាភាវតោ តំ អនាមសិត្វា ‘‘តថា កាមាវចរទេវលោកេបី’’តិ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘ទេវលោកេ អនិដ្ឋំ នាម បរិកប្បនវសេន, សភាវតោ បន តត្ថុប្បន្នំ ឥដ្ឋមេវា’’តិ វទន្តិ.

‘‘ឯកូនតិំសចេតនាភេទម្បី’’តិ ឥមិនា ឧទ្ធច្ចចេតនាយបិ បវត្តិវិបាកទាយិតំ អនុជានាតិ, អដ្ឋកថាអធិប្បាយវសេន វា ឯវមាហ. បញ្ចទសន្នំ អហេតុកវិបាកវិញ្ញាណានំ បញ្ចដ្ឋានានិ ទ្វេ អបនេត្វា អវសេសានំ តេរសន្នំ. ទ្វេ ទ្វេ ចក្ខុសោតសម្បដិច្ឆនវិញ្ញាណានិ, តីណិ សន្តីរណានីតិ នវន្នំ. ឯកទេសបច្ចយភាវេនាតិ ឯកទេសស្ស វីសតិចេតនាភេទស្ស កាមាវចរចិត្តសង្ខារស្ស បច្ចយភាវេន ឯកូនតិំសចេតនាភេទោ សមុទាយោ វុត្តោ. ស្វេវាតិ អវយវគតេនាបិ វិសេសេន សមុទាយោ វោហរីយតិ យថា ‘‘អលង្កតោ រាជកុមារោ’’តិ.

យត្ថាតិ បញ្ចវោការភវំ សន្ធាយាហ. តត្ថ ហិ ‘‘កាមាវចរសុគតិយំ តាវ ឋិតស្សា’’តិអាទិនា (វិភ. អដ្ឋ. ២២៧) បដិសន្ធិយំ បវត្តិយញ្ច វិបាកស្ស វិត្ថារប្បកាសនំ កតំ. ចតុត្ថជ្ឈានភូមីតិ វេហប្ផលភូមិំ វទតិ. តេនាហ ‘‘អសញ្ញារុប្បវជ្ជា’’តិ. ចតុត្ថជ្ឈានមេវ ហិ ភាវនាវិសេសប្បវត្តំ អសញ្ញភូមិំ អារុប្បភូមិញ្ច និប្ផាទេតិ, ចតុក្កនយវសេន វា សំវណ្ណនា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. អដ្ឋ មហាវិបាកា, បរិត្តវិបាកេសុ បច្ឆិមោ, បញ្ច រូបាវចរវិបាកាតិ ឯវំ ចុទ្ទសន្នំ. សត្តន្នន្តិ សេសានំ បរិត្តវិបាកានំយេវ សត្តន្នំ.

ភវាទយោតិ ភវយោនិគតិសត្តាវាសេ. តិណ្ណំ វិញ្ញាណានន្តិ បុរិមានំ តិណ្ណំ អារុប្បវិបាកវិញ្ញាណានំ. តីសូតិ បញ្ចមាទីសុ តីសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘កាមភវេ បន ទុគ្គតិយំ អដ្ឋន្នម្បិ បរិត្តវិបាកវិញ្ញាណានំ តថេវ បច្ចយោ បវត្តេ, នោ បដិសន្ធិយ’’ន្តិអាទិនា (វិភ. អដ្ឋ. ២២៧) វុត្តនយេនេវ.

វិញ្ញាណបទនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នាមរូបបទនិទ្ទេសវណ្ណនា

២២៨. យទិបិ សុត្តន្តេ អភិធម្មេ ច បដិច្ចសមុប្បាទនិទ្ទេសេ រូបបទស្ស ទេសនាភេទោ នត្ថិ, អភិធម្មេ បន ‘‘សព្ពំ រូបំ ន ហេតូ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៥៨៤) សុត្តន្តតោ តស្ស ទេសនាភេទោ អត្ថេវាតិ អាហ ‘‘សុត្តន្តា…បេ… ភេទោ’’តិ. សង្ខ្យេយ្យេសុ បរិច្ឆេទតោ គហិតេសុ អត្ថសិទ្ធោ តត្ថ សង្ខ្យាបរិច្ឆេទោតិ វុត្តំ ‘‘អត្ថតោ បន វុត្តមេវ ហោតី’’តិ.

ឱបបាតិកសត្តេសូតិ វា សាមញ្ញតោ សព្ពេ ឱបបាតិកា វុត្តា. តេសុ ព្រហ្មកាយិកាទិគ្គហណេន រូបាវចរាវ វុត្តាតិ តទញ្ញេ សន្ធាយ សេសឱបបាតិកានន្តិ សេសគ្គហណំ សាត្ថកមេវ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘ទ្វេ វា តយោ វា ទសកា, ឱមតោ អាទិនា សហា’’តិអាទិនា (វិភ. អដ្ឋ. ២២៧) រូបមិស្សកវិញ្ញាណេ វុត្តនយេន.

‘‘ទ្វេ សន្តតិសីសានី’’តិ អារព្ភ យាវ ‘‘សត្ត សន្តតិសីសានី’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ២២៨) ឯត្តកំ អដ្ឋកថាបាឋំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សត្តកបរិយោសាន’’ន្តិ. ឯកេកចិត្តក្ខណេ តិក្ខត្តុំ រូបុប្បត្តិំ អននុជានន្តោ អាហ ‘‘ឥមិនាធិប្បាយេនា’’តិ. ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេយេវ សព្ពំ រូបំ ឧប្បជ្ជតីតិ ហិ អត្តនោ អធិប្បាយោ.

‘‘រូបាជនកកម្មជ’’ន្តិ ឥទំ ភូតកថនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ បញ្ចវិញ្ញាណានំ អតំសភាវតាភាវា. រូបាជនកកម្មជន្តិ វា ចុតិចិត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. បដិសន្ធិចិត្តំ បន ‘‘បវត្តិយ’’ន្តិ ឥមិនាវ និវត្តិតំ. ‘‘សព្ពេសម្បិ ចុតិចិត្តំ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតី’’តិ (ធ. ស. មូលដី. ៦៣៦) អដ្ឋសាលិនីដីកាយំ វុត្តោវាយមត្ថោ. បញ្ចវិញ្ញាណក្ខណេ តប្បច្ចយា រូបុប្បត្តិយា អភាវេន វុត្តំ ‘‘បញ្ចវិញ្ញាណប្បវត្តិកាលំ សន្ធាយា’’តិ. តត្ថាបិ អសហជាតវិញ្ញាណបច្ចយា អត្ថេវ រូបុប្បត្តីតិ អាហ ‘‘សហជាតវិញ្ញាណបច្ចយញ្ចា’’តិ. ភវង្គាទីតិ ភវង្គសម្បដិច្ឆនសន្តីរណតទារម្មណានិ. អញ្ញេនាតិ យថាវុត្តកម្មវិញ្ញាណតោ អញ្ញេន អភិសង្ខារវិញ្ញាណេន. រូបមេវ ហិ កុសលាកុសលកិរិយចិត្តប្បវត្តិក្ខណេ អភិសង្ខារវិញ្ញាណបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ, ន នាមំ ភវង្គំ. តំជនកេនាតិ ភវង្គាទិជនកេន. កម្មវិញ្ញាណប្បច្ចយា វិបាកចិត្តប្បវត្តិកាលេ វិបាកនាមស្ស កម្មសមុដ្ឋានរូបស្ស ច វសេន. សហជាតវិញ្ញាណបច្ចយា បន ឥតរចិត្តប្បវត្តិកាលេបិ វិបាកោ វិបាកនាមវសេន, ចិត្តសមុដ្ឋានរូបវសេន ច នាមរូបស្ស សម្ភវោ ទស្សេតព្ពោតិ អាហ ‘‘សហជាត…បេ… យោជេតព្ព’’ន្តិ. រូបសទ្ទេន ច អត្តនោ ឯកទេសេនាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សរូបានំ ឯកទេសោ ឯកវិភត្តិយ’’ន្តិ (បាណិនី ១.២.៦៤) សទ្ទលក្ខណំ សន្ធាយាហ ‘‘សរូបានំ ឯកទេសោ’’តិ. ឥច្ឆិតោ ហិ ឯកទេសរូបានម្បិ ឯកទេសោ យថា ‘‘និទស្សិតវិបក្ខេហី’’តិ. និទស្សិតោ ច និទស្សិតវិបក្ខោ ច និទស្សិតវិបក្ខោតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. ‘‘ឋាន’’ន្តិ ឥមិនា សេសសទ្ទស្ស អត្ថំ វទតិ. សរូបេន ឋបនញ្ហិ ឥធ សេសនំ.

យំ-តំ-សទ្ទានំ អព្យភិចារិតសម្ពន្ធត្តា អវុត្តម្បិ តតោ-សទ្ទំ អានេត្វា អាហ ‘‘តតោ យុត្តមេវ ឥទន្តិ យោជេតព្ព’’ន្តិ. វិបាកស្ស អជនកំ វិបាកាជនកំ, និស្សន្ទផលមត្តទាយកកម្មំ, តំ សមុដ្ឋានំ ឯតស្សាតិ វិបាកាជនកកម្មសមុដ្ឋានំ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘វត្ថុកាយវសេន រូបតោ ទ្វេ សន្តតិសីសានិ, តយោ ច អរូបិនោ ខន្ធា’’តិអាទិនា (វិភ. អដ្ឋ. ២២៨) វុត្តេន នយេន. ឧភយន្តិ នាមំ រូបញ្ច.

កម្មារម្មណបដិសន្ធិអាទិកាលេតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន សម្មសនាទិកាលសង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តន្តិ អភិសង្ខារវិញ្ញាណំ.

យទិបិ ‘‘អត្ថិ រូបំ ចិត្តសមុដ្ឋាន’’ន្តិអាទិវចនតោ (ធ. ស. ៥៨៤) រូបស្សបិ វិញ្ញាណបច្ចយតា សុត្តតោ ជានិតព្ពា, វិញ្ញាណសន្និស្សិតា ឥដ្ឋានុភវនាទយោ តស្មិំ សតិ សព្ភាវតោ, អសតិ ច អភាវតោ យថា សទ្ធេយ្យាទិវត្ថុម្ហិ សទ្ធាទយោតិ នាមស្សបិ យុត្តិតោ វិញ្ញាណបច្ចយតា សិទ្ធា, អដ្ឋកថាយំ បន វុត្តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សុត្តតោ នាមំ…បេ… ជានិតព្ព’’ន្តិ អាហ. យាវទេវ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នធម្មមត្តតាវិភាវនមុខេន អវិបរីតតោ បវត្តិនិវត្តិសន្ទស្សនំ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនា, តាវទេវ ច ធម្មចក្កប្បវត្តនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្មា’’តិអាទិមាហ. យស្មា បន បវត្តិនិវត្តិវិភាវនតោ សច្ចទេសនាវ បច្ចយាការទេសនា, សច្ចទេសនា ច ធម្មចក្កប្បវត្តនំ. យថាហ ‘‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ មេ ភិក្ខវេ…បេ… ពារាណសិយំ ឥសិបតនេ មិគទាយេ អនុត្តរំ ធម្មចក្កំ បវត្តិត’’ន្តិអាទិ, តស្មា ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ បទស្ស សច្ចទេសនាភាវទីបនេន ធម្មចក្កប្បវត្តនភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘នាមរូបមត្តតាវចនេនេវ វា’’តិអាទិ វុត្តំ.

នាមរូបបទនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សឡាយតនបទនិទ្ទេសវណ្ណនា

២២៩. យថាសម្ភវន្តិ សម្ភវានុរូបំ. តេន ចតុន្នំ តាវ ភូតានំ សហជាតនិស្សយអត្ថិអវិគតវសេន ចក្ខាយតនាទីនំ បញ្ចន្នំ បច្ចយភាវោ, វត្ថូសុ បន ហទយវត្ថុនោ ឆដ្ឋាយតនស្ស បដិសន្ធិយំ សហជាតនិស្សយអញ្ញមញ្ញវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន, បវត្តិយំ យស្មា អនន្តរចិត្តេន សទ្ធិំ ឧប្បន្នមេវ វត្ថុ ឋិតិប្បត្តិយា ពលវភាវេន តស្ស និស្សយោ ភវិតុំ សក្កោតិ, ន សហជាតំ, តស្មា បុរេជាតនិស្សយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន. ឥតរវត្ថូនំ បញ្ចវិញ្ញាណសង្ខាតស្ស ឆដ្ឋាយតនស្ស ឥន្ទ្រិយបច្ចយវសេន ច, ជីវិតស្ស ឥន្ទ្រិយអត្ថិអវិគតវសេន បច្ចយភាវោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឯកប្បការេនេវាតិ យថា ចក្ខាទីនំ មនាយតនស្ស បដិនិយតទស្សនាទិកិច្ចានុវិធានតោ និយតោ ឯកប្បការេនេវ បច្ចយភាវោ, ន ឯវំ រូបាយតនាទីនំ, តេសំ បន រូបារម្មណាទិនា បការន្តរេន តស្ស បច្ចយភាវោតិ ‘‘អនិយមតោ’’តិ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘និយមតោ’’តិ បទំ ‘‘សសន្តតិបរិយាបន្ន’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធិត្វា អត្ថំ វទន្តិ ‘‘ឯកន្តេន សសន្តតិបរិយាបន្ន’’ន្តិ.

‘‘ឆដ្ឋាយតនញ្ច មនាយតនញ្ច ឆដ្ឋាយតន’’ន្តិ ឥមិនា វិគ្គហេន អត្ថតោ, ឥតរេហិ ទ្វីហិ សទ្ទតោបិ អត្ថតោបិ សរូបតំ ទស្សេតិ. ‘‘ចក្ខាទីហិ សហ ‘សឡាយតន’ន្តិ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តនយេន ឯកសេសំ កត្វា មនាយតនំ ចក្ខាទីហិ សទ្ធិំ ‘‘សឡាយតន’’ន្តិ បាឡិយំ វុត្តំ ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិ. យថាវុត្តោតិ ‘‘ឆដ្ឋាយតនញ្ច មនាយតនញ្ចា’’តិអាទិនា អត្តនា វុត្តប្បការោ. សព្ពត្ថាតិ នាមរូបសទ្ទេន សឡាយតនសទ្ទេន ច សទ្ទសរូបតាសុ, អត្ថសរូបតាសុ វា. យទិ សុត្តន្តភាជនីយេ វិបាកឆដ្ឋាយតនមេវ អធិប្បេតំ, អថ កស្មា ‘‘ឥតរំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អវិបាកញ្ហិ តត្ថ ឥតរន្តិ អធិប្បេតន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘បច្ចយនយេ បនា’’តិអាទិ.

សហជាតាទីសុ ហេតុអាហារិន្ទ្រិយបច្ចយេ បក្ខិបិត្វា ទសធា, តតោ ឯកំ អបនេត្វា នវធា, តតោ ឯកំ អបនេត្វា អដ្ឋធា បច្ចយភាវោ វេទិតព្ពោ. ឯវមេត្ថ សាធារណវសេន អវកំសោ, ហេតុអាទិអសាធារណវសេន ឧក្កំសោតិ ឈានាទីនម្បិ វសេន វេទិតព្ពោ.

បដិសន្ធិយំ អរូបធម្មា កម្មជរូបស្ស ឧប្បាទក្ខណេ បច្ចយា ហោន្តីតិ ‘‘បវត្តេ’’តិ វិសេសេតិ. ‘‘បច្ឆាជាតវិប្បយុត្តាទយោ ឯវា’’តិ និយមេន សហជាតបុរេជាតវិប្បយុត្តាទយោ និវត្តេតិ.

‘‘អវសេសមនាយតនស្សា’’តិ អវសេសគ្គហណម្បិ បករណតោ វិសិដ្ឋវិសយមេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធភវេ’’តិអាទិមាហ, យតោ អដ្ឋកថាយំ ‘‘វត្ថុរូប’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពោតិ នាមរូបស្ស បដិសន្ធិយំ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយអត្ថិអវិគតាទិបច្ចយភាវោ សហជាតាទិសាធារណបច្ចយភាវោ, សម្បយុត្តវិបាកហេតុអាហារិន្ទ្រិយាទិបច្ចយភាវោ សម្បយុត្តាទិអសាធារណបច្ចយភាវោ នាមស្ស, រូបស្ស បន វិប្បយុត្តបច្ចយភាវោ យោជេតព្ពោ.

សឡាយតនបទនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ផស្សបទនិទ្ទេសវណ្ណនា

២៣០. តទភេទវសេនាតិ តស្ស ផស្សស្ស អភេទវសេន, ផស្សភាវសាមញ្ញេនាតិ អត្ថោ. ន យុត្តំ ឯកស្សេវ វចនំ. អញ្ញស្សាបីតិ យថាវុត្តតោ អញ្ញស្សាបិ. សព្ពាយតនតោ ហិ ឯកស្ស ផស្សស្ស អសម្ភវចោទនាយំ តប្បសង្គេន ឯកាយតនតោ អនេកស្សាបិ សម្ភវោ នត្ថីតិ ចោទនា ‘‘ឦទិសី ធម្មតា នត្ថី’’តិ ញាបនត្ថាតិ ទស្សេតិ ‘‘អញ្ញស្សាបី’’តិអាទិនា. និទស្សនវសេនាតិ ឧទាហរណទស្សនវសេន. ឯកផស្សស្ស សម្ភវតោតិ ការណាបទេសោ. ឯកផស្សសម្ភវស្ស លព្ភមានត្តា ‘‘សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិ ភគវតា វុត្តន្តិ បរិហារំ ទស្សេន្តោតិ យោជនា. សេសេសូតិ ឯកន្តិអាទីសុ. នវធា បច្ចយត្តេ ឯកំ វិបាកមនាយតនំ វិភាវយេ. តថា ចាតិ អារម្មណបុរេជាតអត្ថិអវិគតវសេន. យ្វាយំ បច្ចយភាវោ យាទិសានំ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘បច្ចុប្បន្នានិ…បេ… សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ អាហ. អតីតានាគតកាលវិមុត្តានម្បិ អារម្មណមត្តតាយ សម្ភវតោ អាហ ‘‘អារម្មណ…បេ… សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. តត្ថ តន្តិ រូបាយតនាទិំ.

ផស្សបទនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វេទនាបទនិទ្ទេសវណ្ណនា

២៣១. អនន្តរាទីហីតិ អនន្តរសមនន្តរូបនិស្សយនត្ថិវិគតបច្ចយេហិ. ឧបនិស្សយេតិ អនន្តរូបនិស្សយេ. អនន្តរសមនន្តរបច្ចយា ហិ អនន្តរតាវសេនេវ អនន្តរូបនិស្សយេ អន្តោគធា. នត្ថិវិគតបច្ចយា បន អនន្តរសមនន្តរបច្ចយធម្មានំយេវ តថាភាវតោ តទន្តោគធា. តស្សាតិ ឧបនិស្សយស្ស.

សព្ពស្សាតិ វិបាកស្ស, អវិបាកស្ស ច. បដិសន្ធិភវង្គចុតិចិត្តសម្បយុត្តាយ ហិ វេទនាយ សហជាតមនោសម្ផស្សោ វុត្តនយេន អដ្ឋធា បច្ចយោ ហោតិ. អនន្តរោ អនន្តរាទិនា, អនានន្តរោ ឧបនិស្សយវសេនេវ បច្ចយោ ហោតិ. សម្ភវទស្សនញ្ចេតំ, ន តាសំ មនោទ្វារិកភាវទស្សនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

វេទនាបទនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តណ្ហាបទនិទ្ទេសវណ្ណនា

២៣២. យថា ច រសាយនជានិ ឱជាជីវិតានិ, ឯវំ តំនិមិត្តំ សុខំ, តទបនេយ្យំ ជរាទិទុក្ខញ្ច ធម្មារម្មណភាវេន យោជេតព្ពំ.

កម្មផលាភិបត្ថនាវសេន សត្តា កម្មានិបិ អាយូហន្តីតិ សាតិសយំ តណ្ហាយ វិបាកវេទនា ឧបនិស្សយោ, ន តថា ឥតរាតិ អាហ ‘‘វិបាកា វិសេសេន…បេ… អវិសេសេន ឥតរា ចា’’តិ. ឥតរាតិ អវិបាកាតិ អត្ថោ. ‘‘សុខមិច្ចេវ ភាសិតា’’តិ ឥទំ ឥដ្ឋសភាវំយេវ ឧបេក្ខំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន អនិដ្ឋសភាវំ. តេនាហ ‘‘ឧបេក្ខា បនា’’តិអាទិ. សព្ពស្សាតិ អវីតរាគស្ស វីតរាគស្ស ច វេទនាវតោ បុគ្គលស្ស.

វេទនាបច្ចយា ឯវាតិ អយំ និយមោ និយមន្តរនិវត្តនបរោតិ នាស្ស បច្ចយន្តរនិវត្តនត្ថតា ទដ្ឋព្ពា. ឯតេន បច្ចយុប្បន្នន្តរបដិក្ខេបោបិ និវត្តិតោ ហោតិ.

តណ្ហាបទនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧបាទានបទនិទ្ទេសវណ្ណនា

២៣៣. បុរិមទិដ្ឋិន្តិ ‘‘សស្សតោ អត្តា’’តិ (ទី. និ. ១.៣១) បគេវ អភិនិវិដ្ឋំ សស្សតគាហំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘អត្តគ្គហណំ…បេ… ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ. ឧបាទិយមានន្តិ គណ្ហន្តំ. លោកោតិ វា គហណន្តិ យំ ‘‘លោកោ សស្សតោ’’តិ គហណំ, សា ទិដ្ឋីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ទិដ្ឋុបាទានភូត’’ន្តិ. ‘‘ធម្មសង្ខេប…បេ… ទិដ្ឋិមត្តមេវា’’តិ ឥទំ ព្យវហិតានំ បទានំ សម្ពន្ធទស្សនំ. តត្ថ សង្ខេបតោ តណ្ហាទឡ្ហត្តំ, សង្ខេបតោ ទិដ្ឋិមត្តមេវ ចត្តារិ ឧបាទានានីតិ អធិប្បាយោ. ធម្មសង្ខេបវិត្ថារតោតិ សមុទាយភូតតោ ធម្មសង្ខេបវិត្ថារតោ តទវយវភូតំ សង្ខេបំ វិត្ថារញ្ច និទ្ធារេតិ.

សស្សតគាហបុព្ពង្គមោ, ឧច្ឆេទគាហបុព្ពង្គមោ ច អត្តគាហោតិ យោជនា. តេសន្តិ យថាវុត្តសស្សតុច្ឆេទគាហានំ មូលភាវេន វិធាយកត្តា សាមិភូតោ. អាទិនា វាតិ ‘‘បឋមំ អត្តវាទុបាទាន’’ន្តិអាទិនា វា វាក្យេន.

យេន ភវស្សាទេន គធិតចិត្តោ ភវនិព្ពត្តកំ កម្មំ កត្វា ឧបបន្នោ, សា ភវនិកន្តិ សន្តានេ ចិរានុពន្ធា អភិណ្ហុប្បត្តិកា ឧបបន្នមត្តស្ស ឧប្បជ្ជតីតិ អាហ ‘‘យទិបិ…បេ… បវត្តិតព្ពត្តា’’តិ. អរហត្តមគ្គវជ្ឈត្តា ភវរាគស្សបិ កាមុបាទានភាវោ អត្ថេវាតិ អាហ ‘‘តណ្ហាទឡ្ហត្តំ ន ហោតីតិ មញ្ញមានោ’’តិ. ភវរាគោបិ ហិ សវិសយេ ទឡ្ហំ បវត្តតីតិ. សព្ពាបិ តណ្ហា កាមុបាទានន្តិ ឯត្ថាបិ តស្ស អរហត្តមគ្គវជ្ឈតា វុត្តាតិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ.

ឧប្បត្តិដ្ឋានភូតា ន អារម្មណភូតាតិ អធិប្បាយោ. តេនាតិ ខន្ធានំ អាលយភាវេន. អារម្មណានន្តរបកតូបនិស្សយាតិ អារម្មណូបនិស្សយអនន្តរូបនិស្សយបកតូបនិស្សយា. អនន្តរបច្ចយាទីនន្តិ អនន្តរសមនន្តរអារម្មណបច្ចយាទីនំ.

ឧបាទានបទនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភវបទនិទ្ទេសវណ្ណនា

២៣៤. ‘‘ភវតី’’តិ ឥទំ ឧបបត្តិភវនិព្ពចនំ. ទ្វយស្សាតិ កម្មុបបត្តិភវទ្វយស្ស. និប្ផាទនផលំ ផលស្ស ឧប្បាទនសមត្ថតា. និព្ពត្តនំ និប្ផាទនំ.

‘‘ភគវំមូលកា’’តិ (អ. និ. ៨.៨៣; ៩.១; ១០.៥៨; ១១.១៩) វិយ ‘‘សញ្ញាវំភវោ’’តិ វត្តព្ពេ អត្ថិ-អត្ថេ វា វំ-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ អាហ ‘‘សញ្ញាភវោ’’តិ. តស្ស វា អត្ថេតិ តស្ស វន្តុសទ្ទស្ស អត្ថេ, អត្ថិ-អត្ថេតិ អត្ថោ. អការំ កត្វាតិ យថា ‘‘បីតិសុខំ អស្ស អត្ថី’’តិ អត្ថេ អការំ កត្វា ឧប្បាទេត្វា ឈានំ បីតិសុខន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ សញ្ញា អស្ស អត្ថីតិ សញ្ញោ, ភវោ, សោវ សញ្ញភវោ. ឯកស្មិន្តិ រូបក្ខន្ធេ ឯវ. បវត្តត្តាតិ បវត្តកបវត្តនដ្ឋានានំ អភេទេបិ ឧបចារវសេន ភិន្នំ វិយ កត្វា ទស្សេតិ.

កម្មសង្ខាតតន្តិ ‘‘កម្ម’’ន្តិ វត្តព្ពតំ, កម្មកោដ្ឋាសតំ វា. ‘‘ចេតនាហំ, ភិក្ខវេ, កម្មំ វទាមី’’តិអាទិនា (អ. និ. ៦.៦៣) សុត្តេបិ ចេតនាយ កម្មភាវោ អាគតោវ. និប្បរិយាយេន បន ចេតនាវ កម្មភវោតិ វុត្តមត្ថំ អភិធម្មបាឡិយាវ សាធេន្តោ ‘‘វុត្តញ្ហី’’តិអាទិមាហ. ឥមាយ ហិ វេទនាសញ្ញាវិញ្ញាណក្ខន្ធេហិ, មនាយតនមនោវិញ្ញាណធាតូហិ, សង្ខារក្ខន្ធធម្មាយតនធម្មធាតុឯកទេសេន ច កម្មភវស្ស សម្បយុត្តតំ វទន្តិយា ធាតុកថាបាឡិយា តស្ស ចេតនាភាវោ ទីបិតោតិ.

ធម្មភេទតោតិ ចេតនាចេតនាសម្បយុត្តភាវេន, កុសលាកុសលាព្យាកតភាវេន ច ធម្មវិភាគតោ. ‘‘បុនវចន’’ន្តិ ឥមិនាវ បុនរុត្តិទោសាបត្តិ បដិញ្ញាតាតិ បរស្ស អាសង្កំ ទស្សេន្តោ ‘‘សាត្ថកមេវិទំ បុនវចនន្តិ ឯតំ ន យុត្តន្តិ ចេ’’តិ អាហ. ភវេកទេសភាវេនាតិ កម្មភវស្ស ឯកទេសត្តា សង្ខារានំ. តេន យេសំ ធម្មានំ សមុទាយោ ភវោ វុត្តោ, តទេកទេសា សង្ខារា, សមុទាយេកទេសា ច អត្ថតោ ភិន្នា ឯវាតិ វុត្តមេវេតន្តិ ទស្សេតិ. បុន យថាវុត្តមេវ ភេទំ មនសិ កត្វា អត្ថតោ បុនវចនាភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘បរេន វា’’តិអាទិមាហ.

អន្តោគធេតិ កាមភវាទិអន្តោគធេ សញ្ញាភវាទិកេ. កាមភវាទិកេតិ កាមរូបារូបភវេ.

ឧបាទានភេទន្តិ កាមុបាទានាទិឧបាទានវិសេសំ.

តេនាតិ សីលព្ពតុបាទានេន. វក្ខមានេនាតិ ‘‘ឥទំ សីលព្ពតំ នាមា’’តិអាទិនា (វិភ. អដ្ឋ. ២៣៤) អដ្ឋកថាយំ វក្ខមានេន បការេន. បុរាណំ ព្រហ្មណ្ឌលិង្គខន្ទបុរាណាទិ. ‘‘សេតវធយជ្ជំ អារភតេ ភូតិកាមោ’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ២.៦៥០) បសុមារណវិធានយុត្តោ យញ្ញវិធិ បសុពន្ធវិធិ.

អត្តនោ សុទ្ធិមគ្គបរាមាសមត្តត្តា សីលព្ពតុបាទានស្ស អត្តវាទុបាទាននិមិត្តំ វុត្តំ.