៤. អញ្ញមញ្ញចតុក្កវណ្ណនា

២៤៦. បច្ចយុប្បន្នស្សាតិ បច្ចយុប្បន្នភាវិនោ. វិសុំ ឋិតស្សាតិ ភវេន អសង្គហិតស្ស. សប្បទេសមេវ គហិតំ ឥធ វេទនាទិក្ខន្ធត្តយស្សេវ អធិប្បេតត្តា និរុឡ្ហត្តា ច. បច្ចយុប្បន្នំ ឋបេត្វា បច្ចយភូតំយេវ នាមំ គហិតំ, អវិគតបច្ចយនិយមាភាវោ វិយ ភវេ ឧបាទានស្ស អញ្ញមញ្ញបច្ចយនិយមាភាវោតិ យោជនា. វុត្តនយេនាតិ ‘‘សង្ខតលក្ខណានំ បនា’’តិអាទិនា វុត្តនយេន.

អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ វិយ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោតិ អយមត្ថោ ឥធាធិប្បេតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អញ្ញមញ្ញ…បេ… អធិប្បេតោ សិយា’’តិ អាហ. តថា ច វទន្តិ ‘‘អញ្ញមញ្ញញ្ចេត្ថ ន បដ្ឋានេ អាគតអញ្ញមញ្ញវសេន គហេតព្ព’’ន្តិ. ចក្ខាយតនុបចយាទីនន្តិ ឧបរូបរិ ចិតានិ វិយ ឧប្បន្នចក្ខាយតនាទីនិ, ចក្ខាយតនាទីនំ វា ឧបត្ថម្ភកានិ ចក្ខាយតនុបចយាទីនិ.

អញ្ញមញ្ញចតុក្កវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សង្ខារាទិមូលកនយមាតិកាវណ្ណនា

២៤៧. យទិបិ សាមញ្ញតោ គតវិសេសោ, តថាបិ សាមញ្ញគ្គហណេន នយគតោ វិសេសោ សរូបតោ ទស្សិតោ ហោតីតិ ‘‘នាមបច្ចយា អវិជ្ជា’’តិ វត្វាបិ នាមវិសេសានំ តស្សា បច្ចយភាវោ ទស្សេតព្ពោតិ អាហ ‘‘នាមវិសេសានំ…បេ… វុត្តា’’តិ. ‘‘យទេវ បន នាម’’ន្តិអាទិ កស្មា វុត្តំ, ននុ នាមគ្គហណេន អគ្គហិតោបិ ជាតិអាទិ ភវគ្គហណេន គហិតោតិ ទស្សិតោវាយមត្ថោតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ភវគ្គហណេន ចា’’តិអាទិ. ឥធាបីតិ ‘‘ភវបច្ចយា អវិជ្ជា’’តិ ឥធាបិ. ន សិយាតិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា អវិជ្ជា’’តិ វុត្តំ ន សិយា. តស្មាតិ យស្មា សាមញ្ញចោទិតំ វិសេសចោទិតមេវ ន ហោតិ, តស្មា. សោតិ ភវោ. តេនាតិ សភាវាសភាវធម្មសង្គហណេន.

ឧបាទានស្សបិ ភវេកទេសត្តា វុត្តំ ‘‘ឧបាទានបច្ចយា…បេ… អគ្គហិតេ’’តិ. ‘‘ភវបច្ចយា ជាតី’’តិ ឥទំ វចនំ សន្ធាយាហ ‘‘ភវសទ្ទោ…បេ… វុច្ចមានោ’’តិ. ‘‘នាមបច្ចយា អវិជ្ជា’’តិ ឯត្ថ បច្ចយុប្បន្នំ ឋបេត្វា បច្ចយស្ស គហណតោ អវិជ្ជាវិនិមុត្តា ឯវ ចត្តារោ ខន្ធា នាមសទ្ទេន វុច្ចន្តីតិ អាហ ‘‘ន នាមសទ្ទោ និរវសេសពោធកោ’’តិ. ន ចេត្ថ ឯកំសតោ ការណំ មគ្គិតព្ពំ. យេន ភវ-សទ្ទោ និរវសេសពោធកោ, ន នាម-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘ឯវំសភាវា ហិ ឯតា និរុត្តិយោ’’តិ. ឥមិនា អធិប្បាយេនាតិ ភវសទ្ទោ និរវសេសពោធកោ ឧបាទិន្នចតុក្ខន្ធវិសយត្តាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន. ជាយមានាទិធម្មវិការភាវតោ ជាយមានាទិក្ខន្ធបដិពទ្ធា ជាតិអាទយោ វុច្ចេយ្យុំ, ន បន ជាតិអាទិបដិពទ្ធា ជាយមានាទិក្ខន្ធាតិ ន ឯកចិត្តក្ខណេ ជាតិអាទីនំ អវិជ្ជាយ បច្ចយភាវោ សម្ភវតីតិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘ជាយមានានំ បនា’’តិអាទិនា. នានាចិត្តក្ខណេ បន ជាតិអាទយោ អវិជ្ជាយ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោន្តីតិ ‘‘ឯកចិត្តក្ខណេ’’តិ វិសេសិតំ. តេនេវាតិ អសម្ភវេនេវ.

មាតិកាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អកុសលនិទ្ទេសវណ្ណនា

២៤៨-៩. តន្តិ ទិដ្ឋុបាទានំ. ឥតរស្សាតិ កាមុបាទានស្ស. តណ្ហាគហណេនាតិ ‘‘តណ្ហាបច្ចយា’’តិ ឯត្ថ តណ្ហាគហណេន គហិតត្តា. យទិ ឯវំ នាមគ្គហណេន គហិតា តណ្ហា កស្មា បុន វុត្តាតិ អាហ ‘‘នាមេ វិយ វិសេសបច្ចយត្តាភាវា’’តិ. ‘‘នាមបច្ចយា ឆដ្ឋាយតន’’ន្តិ ឯត្ថ ហិ កាមតណ្ហាបិ នាមេ សង្គហិតាតិ នាមស្ស យថារហំ ឆដ្ឋាយតនស្ស បច្ចយភាវោ វុត្តោតិ អត្ថិ តត្ថ វិសេសបច្ចយត្តំ, ឧបាទានស្ស បន ភវសង្គហោបិ អត្ថីតិ ‘‘តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទាន’’ន្តិ ឯតេន ‘‘កាមុបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ ឯតស្ស នត្ថេវ វិសេសោតិ វុត្តំ ‘‘នាមេ វិយ វិសេសបច្ចយត្តាភាវា’’តិ. តណ្ហា ឯតិស្សា បច្ចយោតិ តណ្ហាបច្ចយា, ទិដ្ឋិ. ភវស្ស បច្ចយភូតាតិ ទុវិធស្សបិ ភវស្ស ការណភូតា. ឧភយេនបិ ឧបាទានស្ស ភវនិទ្ទេសេ ឋបេតព្ពតំយេវ វិភាវេតិ. បច្ចយុប្បន្នំ បច្ចយោ ច ឯកមេវាតិ ‘‘តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទាន’’ន្តិ ឯត្ថ វុត្តបច្ចយុប្បន្នំ, ‘‘ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តបច្ចយោ ច ឯកោ ឯវត្ថោ, តស្មា បច្ចយោ វិសុំ បច្ចយុប្បន្នតោ ភិន្នំ កត្វា ន វិភត្តោ.

២៥២. ឧបត្ថម្ភកសមុដ្ឋាបនបច្ឆាជាតបច្ចយវសេនាតិ ឧបត្ថម្ភកស្ស ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស សមុដ្ឋាបនវសេន, បច្ឆាជាតបច្ចយវសេន ច.

២៥៤. បញ្ចន្នន្តិ ចក្ខាយតនាទីនំ បញ្ចន្នំ. សហជាតាទិបច្ចយោតិ សហជាតនិស្សយអត្ថិអវិគតាទិបច្ចយោ. វត្ថុសង្ខាតំ រូបំ. បុរេជាតាទិបច្ចយោតិ បុរេជាតនិស្សយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយោ. បច្ឆាជាតាទិបច្ចយោតិ បច្ឆាជាតវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយោ. ឆដ្ឋស្ស សហជាតាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតាទយោ គហិតា.

២៦៤. យស្សាតិ ‘‘យស្ស ច ហោតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ ‘‘យស្សា’’តិ បទំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ហោតីតិ យោជេតព្ព’’ន្តិ.

២៨០. តស្សាតិ ‘‘ពលវកិលេសភូតាយ វិចិកិច្ឆាយា’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ២៨០) បទស្ស. តេនាតិ ‘‘តណ្ហាដ្ឋានេ’’តិ បទេន. ចិត្តុប្បាទកណ្ឌាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន ឥមស្មិំ បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គេ សុត្តន្តភាជនីយាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

អកុសលនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កុសលាព្យាកតនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣០៦. សព្យាបារានីតិ សឧស្សាហានិ, វិបាកធម្មានីតិ អត្ថោ. បរិហីនំ អវិជ្ជាដ្ឋានំ ឯតេសន្តិ បរិហីនាវិជ្ជាដ្ឋានា.

សន្ធាយាតិ អធិប្បាយំ វិភាវេន្តោ វិយ វទតិ, សរូបេនេវ បន ‘‘ន ច ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ រូបំ សមុដ្ឋាបេន្តី’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៣០៦) អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. នាមរូបំ ន ន លព្ភតីតិ យោជនា.

កុសលាព្យាកតនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អវិជ្ជាមូលកកុសលនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣៣៤. កុសលផលេតិ កុសលវិបាកបដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស គហិតត្តា តស្ស សាទុរសវិសរុក្ខពីជសទិសតា វុត្តា.

យទិបិ ‘‘សង្ខារហេតុក’’ន្តិអាទិនា យោជនា លព្ភតិ, អវិគតចតុក្កាទីនិ បន ន លព្ភន្តិ យថាលាភយោជនាយ ទស្សិតត្តា.

អវិជ្ជាមូលកកុសលនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កុសលមូលកវិបាកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣៤៣. កម្មំ វិយ បច្ចយោ ហោតិ វិបាកភាវតោតិ អធិប្បាយោ. វិបាកស្ស កម្មំ បច្ចយោ ហោន្តំ សាតិសយំ ហោតីតិ តស្ស និប្បរិយាយតា, តំសម្បយុត្តានំ បរិយាយតា សិយាតិ អធិប្បាយេន ‘‘បរិយាយេន ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ វុត្តានី’’តិ អាហ. ‘‘កុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស ធម្មស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៣), អកុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស ធម្មស្ស (បដ្ឋា. ១.១.៤២៣), វិបាកធម្មធម្មោ នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.៣.១០៣) បន វចនតោ និប្បរិយាយេន សព្ពេបិ កុសលាកុសលា ធម្មា វិបាកស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោតីតិ អយមត្ថោ ទិស្សតិ. ‘‘កុសលមូលំ អកុសលមូល’’ន្តិ ឥមេសំ អន្វាទេសោបិ បច្ចយសទ្ទាបេក្ខាយ ‘‘ឯសា’’តិ បុល្លិង្គវសេន វុត្តោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯសាតិ…បេ… យោជេតព្ព’’ន្តិ.

‘‘មនសិការោបី’’តិអាទិនា អប្បហីនាវិជ្ជានម្បិ កិរិយាយ កុសលាកុសលមូលានិ, អវិជ្ជា ច ឧបនិស្សយា ន ហោន្តីតិ ទស្សេតិ. កម្មវដ្ដវិបាកវដ្ដភូតានិយេវ សង្ខារវិញ្ញាណានិ បច្ឆិមនយេ អធិប្បេតានីតិ វុត្តំ ‘‘កិរិយានិ បន…បេ… គច្ឆន្តី’’តិ. តេសំ បច្ចយានំ វសេន អនេកប្បការតោតិ អធិប្បាយោតិ យោជនា.

នវាទិភេទានន្តិ នវអដ្ឋសត្តឆាតិ ឯវំបភេទានំ. ចតុន្នំ ចតុក្កានន្តិ បុរិមនយេ បច្ឆិមនយេ ច អាគតានំ យថាលាភំ ចតុន្នំ ចតុន្នំ ចតុក្កានំ. ‘‘កុសលាកុសលានំ បន វិបាកេ ចា’’តិ ច-សទ្ទេន កុសលាកុសលេ ចាតិ សមុច្ចេតព្ពោតិ អាហ ‘‘កុសល…បេ… វត្តព្ព’’ន្តិ. មូលបទេកបច្ចយតាវសេនាតិ មូលបទស្ស ឯកបច្ចយភាវវសេន ឧបនិស្សយបច្ចយតាវសេន. ឯកស្សេវ នយស្សាតិ កុសលាកុសលេសុ អវិជ្ជាមូលកស្ស, វិបាកេសុ កុសលាកុសលមូលកស្សាតិ ឯវំ ឯកស្សេវ នយស្ស វសេន. ធម្មបច្ចយភេទេតិ ធម្មស្ស បច្ចយភូតស្ស, បច្ចយុប្បន្នស្ស វា បច្ចយភាវេន ភេទេតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អវិជ្ជាទីន’’ន្តិអាទិំ វត្វា បុន តមេវ ‘‘តំតំចិត្តុប្បាទា’’តិអាទិនា បការន្តរេន វិភាវេតិ.

កុសលមូលកវិបាកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.