២. អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា

២៤៣. តំ បដិច្ចសមុប្បាទំ. ឯកេកចិត្តាវរុទ្ធន្តិ អភិធម្មភាជនីយេ វិយ ឯកេកស្មិំ ចិត្តេ អវរុទ្ធំ អន្តោគធំ អកត្វា. អសហជាតានញ្ច ‘‘អសហជាតានំ, សហជាតានញ្ចា’’តិ ឯវំ បឋមបទេ ឯកសេសនិទ្ទេសោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ អសហជាតាយេវ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នា ទស្សិតា វិបាកវិញ្ញាណស្សេវ អធិប្បេតត្តា. ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ (វិភ. ២២៥) ច ឯវមាទីសុ អសហជាតា, សហជាតា ច. ‘‘ឯកេកេន នយេនា’’តិ បុរាតនោ បាឋោ, ឯតរហិ បន ‘‘ឯកេកេន ចតុក្កេន’’ ឥច្ចេវ ពហូសុ បោត្ថកេសុ បាឋោ. នយចតុក្កវារាតិ នយេសុ ចតុក្កានំ វារា, អវិជ្ជាមូលកាទីសុ នវសុ នយេសុ បច្ចេកំ បច្ចយចតុក្កាទីនំ ចតុន្នំ ចតុក្កានំ ‘‘នាមបច្ចយា ឆដ្ឋាយតន’’ន្តិអាទិវិសេសភិន្នា ចត្តារោ វារាតិ អត្ថោ. វវត្ថិតាតិ យថាវុត្តវិសេសេន អសំកិណ្ណា. ចតុក្កានន្តិ វារចតុក្កានំ វារសោឡសកស្ស នយភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

១. បច្ចយចតុក្កវណ្ណនា

បច្ចយសហិតបច្ចយុប្បន្នានិ អង្គភាវេន វុត្តានិ, ន កេវលំ បច្ចយា. តស្មា ‘‘ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិ ឯត្ថ ន ឆដ្ឋាយតនស្ស អង្គតា. តេន វុត្តំ ‘‘ន, តស្ស អនង្គត្តា’’តិ. ឯវញ្ច កត្វាតិ បច្ចយសហិតស្ស បច្ចយុប្បន្នស្ស អង្គភាវតោ. តីសុ បការេសូតិ ‘‘បឋមោ សព្ពសង្គាហិកដ្ឋេនា’’តិអាទិនា (វិភ. អដ្ឋ. ២៤៣) អដ្ឋកថាយំ វុត្តេសុ តីសុបិ បការេសុ. បច្ចយវិសេសាទីតិ ឯត្ថ នាមំ, ឆដ្ឋាយតនញ្ច បច្ចយវិសេសោ. អាទិ-សទ្ទេន យោនិវិសេសោ, អាយតនានំ អបារិបូរិបារិបូរិភវវិសេសោ ច គហិតោ. តេ ហិ ទុតិយវារាទីនំ នានត្តករា. អត្ថវិសេសេនាតិ យទិបិ អញ្ញត្ថ ‘‘សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិ សឡាយតនបច្ចយោ វុត្តោ, តថាបិ សហជាតាទិនាមសន្និស្សយេន បវត្តនតោ នាមមត្តបច្ចយាបិ សោ ហោតីតិ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស នានានយវិចិត្តតានុមិតស្ស គម្ភីរភាវស្ស វិភាវនសង្ខាតេន, អនវសេសនាមបច្ចយទស្សនសង្ខាតេន ច អត្ថវិសេសេន. តថា ហិ ‘‘យេហិ, អានន្ទ, អាការេហិ យេហិ លិង្គេហិ យេហិ និមិត្តេហិ យេហិ ឧទ្ទេសេហិ នាមកាយស្ស បញ្ញត្តិ ហោតិ, តេសុ អាការេសុ…បេ… ឧទ្ទេសេសុ អសតិ អបិ នុ ខោ រូបកាយេ អធិវចនសម្ផស្សោ បញ្ញាយេថា’’តិ (ទី. និ. ២.១១៤) ផស្សស្ស នាមបច្ចយតាវិភាវនវសេន មហានិទានទេសនា បវត្តា. តថា ‘‘នាមរូបបច្ចយា ផស្សោតិ ឥច្ចស្ស វចនីយ’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៩៧) ‘‘នាមរូបបច្ចយា’’តិ វទន្តេន ‘‘នាមបច្ចយា’’តិបិ វុត្តមេវ ហោតីតិ.

វារចតុក្កេ ‘‘សង្ខារោ’’តិ វុត្តំ, សោកាទយោ ន វុត្តា, បុរិមស្មិំ វារទ្វយេ រូបំ ន វុត្តំ, វារត្តយេ សឡាយតនំ ន វុត្តន្តិ យោជេតព្ពំ.

សព្ព…បេ… រណតោតិ សព្ពស្ស វិញ្ញាណស្ស បវត្តិដ្ឋានភូតសព្ពភវសាធារណតោ, វិញ្ញាណស្ស វា បវត្តិដ្ឋានភូតសព្ពភវសាធារណតោ. សមានំ ផលំ សមានោ បច្ចយោ សហជាតាទិបច្ចយេហិ ឧបកត្តព្ពតោ, ឧបការកតោ ច. តស្ស វិញ្ញាណស្ស. វិញ្ញាណាហរណន្តិ វិបាកវិញ្ញាណនិព្ពត្តនំ. អស្ស វិញ្ញាណស្ស.

គតិសូចកោតិ ហិ-សទ្ទំ លោកេ គតិអត្ថំ វទន្តីតិ កត្វា វុត្តំ. ‘‘វិគត’’ន្តិ ឯត្ថ វិ-សទ្ទោ បដិសេធទីបកោតិ ទ្វេ បដិសេធា បកតិំ ញាបេន្តីតិ អាហ ‘‘វិគតតានិវារណវសេន គតិ ឯវ ហោតី’’តិ.

តិធា ចតុធា បញ្ចធា វាតិ ឯត្ថ សញ្ញាមនសិការាទយោ សហជាតនិស្សយអត្ថិបច្ចយវសេន តិធា, ផស្សចេតនាទយោ តេសញ្ចេវ អាហារាទីនញ្ច វសេន ចតុធា, វេទនាវិតក្កាទយោ តេសញ្ចេវ ឈានិន្ទ្រិយាទីនញ្ច វសេន បញ្ចធា. យថា សមាធិ, ឯវំ វីរិយម្បិ ទដ្ឋព្ពំ. តម្បិ ហិ អធិបតិន្ទ្រិយមគ្គបច្ចយេហិ ឆធា បច្ចយោ ហោតិ.

‘‘វចនវសេនា’’តិ ឥមិនា ឥមស្មិំ ចតុក្កេ សហជាតបច្ចយំ ធុរំ កត្វា ទេសនា បវត្តាតិ តេសំ អធិប្បាយោតិ ទស្សេតិ. អត្ថោតិ បច្ចយធម្មោ. កត្ថចីតិ កិស្មិញ្ចិ វារេ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នស្ស យថាសកេហិ បច្ចយោ ន ន ហោតិ. ‘‘អត្ថតោ’’តិ ច បាឋោ. ‘‘ភវបច្ចយា ជាតី’’តិអាទិ ន វត្តព្ពំ សិយា, វុត្តញ្ច តំ. តស្មា សហជាតបច្ចយវសេនេវ បឋមចតុក្កោ វុត្តោតិ ន គហេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ន ច តំ ន វុត្ត’’ន្តិអាទិ. ឥមស្ស ច ‘‘ភវបច្ចយា ជាតីតិអាទិ ន វត្តព្ពំ សិយា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. បច្ចយវចនមេវាតិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា’’តិអាទីសុ វុត្តបច្ចយវចនមេវ ច. តេសន្តិ តេសំ អាចរិយានំ. អយោជេត្វា វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. កថំ បន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘សាមញ្ញេន…បេ… សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. ឯត្ថ ច ‘‘សហជាតសូចក’’ន្តិអាទិនា យថាធិប្បេតស្ស អត្ថស្ស វចនតោ អសិទ្ធិមាហ, ‘‘សហជាតតោ’’តិអាទិនា បន អត្ថាបត្តិតោ. អសម្ភវេ ហិ អញ្ញស្ស អត្ថតោ សិជ្ឈេយ្យ វចនតោ វា អត្ថតោ វា អធិប្បេតត្ថសាធនាតិ.

អញ្ញត្ថាតិ អញ្ញស្មិំ សុត្តេ. អតីតទ្ធំ និទ្ធារេត្វា បច្ចុប្បន្នានាគតេហិ សទ្ធិំ អទ្ធត្តយទស្សនត្ថំ. តំទេសនាបរិគ្គហត្ថន្តិ មហានិទានទេសនាបរិគ្គហត្ថំ. សោ ច ឧភិន្នំ ទេសនានំ អញ្ញមញ្ញំ សំសន្ទនភាវទស្សនត្ថំ. ឯវំ សព្ពញ្ញុពុទ្ធភាសិតា ទេសនា អញ្ញទត្ថុ សំសន្ទតីតិ.

ឥមស្សាតិ ឥមស្ស តតិយវារស្ស.

អបរាបេក្ខតាយ, អបរិកិលិដ្ឋុបបត្តិតាយ, អសុចិអមក្ខិតតាយ កាមាវចរទេវានំ, សព្ពេសញ្ច ព្រហ្មានំ តថា ឧបបជ្ជនតោ ច ឱបបាតិកយោនិយា បធានតា វេទិតព្ពា. សង្គហនិទស្សនវសេនាតិ ឱបបាតិកយោនិយា ឯវ សំសេទជយោនិយា សង្គហស្ស និទស្សនវសេន ឧទាហរណវសេន. អារម្មណបច្ចយស្សាបិ ផស្សស្ស សតិបិ បវត្តិហេតុភាវេ សោ បន សហជាតាទិបច្ចយភូតស្ស អជ្ឈត្តិកស្ស ឆដ្ឋាយតនស្ស វិយ ន សាតិសយោតិ វុត្តំ ‘‘អារម្មណបច្ចយោ ចេត្ថ បវត្តកោ ន ហោតី’’តិ.

កេសញ្ចីតិ បរិបុណ្ណាយតនានំ គព្ភសេយ្យកានំ. ‘‘បច្ឆិម…បេ… សទា សម្ភវតី’’តិ ឥទំ គព្ភសេយ្យកានំ វិយ ឥតរយោនិកានំ កមេន អាយតនុប្បត្តិ នត្ថីតិ វុត្តំ. តថា ចាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សហុប្បត្តិទីបនតោ’’តិ.

បច្ចយចតុក្កវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ហេតុចតុក្កវណ្ណនា

២៤៤. អភាវតោតិ ភាវាភាវតោ. យញ្ហិ ជាតិក្ខណមត្តេយេវ ភវតិ, ន តតោ បរំ, តំ ជាតិយា អវិគតបច្ចយោ សិយា អវិគតបច្ចយនិយមសព្ភាវតោ. ភវោ បន យស្មា ជាតិក្ខណតោ បរម្បិ ភវតិ, តស្មា ន សោ តស្សា អវិគតបច្ចយោ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘តតោ ឧទ្ធំ ភាវតោតិ អត្ថោ’’តិ. ភវេតិ ភវបទេ, ភវេ វា និប្ផាទេតព្ពេ. ឯស នយោ ជាតិអាទីសូតិ ឯត្ថាបិ. ‘‘យថា បនា’’តិអាទិនា ‘‘អវិគតបច្ចយស្ស អភាវតោ, និយមាភាវតោ ចា’’តិ វុត្តានំ ហេតូនំ វុត្តនយេន អព្យាបិភាវវិភាវនេន អការណតំ ទស្សេតិ អយាវភាវិនោ បច្ចយុប្បន្នស្ស, បច្ចយធម្មស្ស ច អវិគតបច្ចយភាវទស្សនតោ. សង្ខារក្ខន្ធេតិអាទិ មគ្គសោធនវសេន វុត្តំ. តស្ស បរិហារំ សយមេវ វទតិ. សោ ខណោ ឯតស្ស អត្ថីតិ តង្ខណិកោ, ន តង្ខណិកោ អតង្ខណិកោ, តស្ស សព្ភាវា, អយាវភាវិកសព្ភាវាតិ អត្ថោ. យថា បន ហេតូ ហោន្តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ខតលក្ខណានំ បនា’’តិអាទិមាហ.

ឯវន្តិ ឯវំ យថាវុត្តនយេ សតិ, ឯវំ សន្តេតិ អត្ថោ. ‘‘ន ហិ…បេ… អត្ថី’’តិ ឥមិនា ជាតិអាទីនំ អវិគតបច្ចយវសេន បច្ចយុប្បន្នភាវោ វិយ បច្ចយភាវោបិ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘អសភាវធម្មត្តា’’តិ.

កថំ បន អសភាវធម្មានំ ជាតិអាទីនំ បច្ចយុប្បន្នតា, បច្ចយតា ចាតិ អាហ ‘‘ជាយមានានំ បនា’’តិអាទិ. តស្សាតិ ជាតិជរាមរណស្ស. វត្តព្ពបទេសោតិ ‘‘ឋបេត្វា’’តិ វត្តព្ពបទេសោ. កោ បន សោតិ? យថាវុត្តំ នាមំ, នាមរូបញ្ច សង្ខារក្ខន្ធេន រូបក្ខន្ធេន ច ជរាមរណានំ សង្គហិតត្តា. ‘‘យោ ភវោ ជាតិយា បច្ចយោ’’តិ ឯតេន ភវសង្គហិតានិបិ ជាតិអាទីនិ ជាតិយា អប្បច្ចយត្តា ឯវ ‘‘ឋបេត្វា’’តិ ន វុត្តានីតិ ទស្សេតិ, បច្ចយភាវាសង្កា ឯវ នេសំ តស្សា នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. តេនេវ ឋបេតព្ពគហេតព្ពវិសេសេ សតីតិ សាសង្កំ វទតិ.

ហេតុចតុក្កវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អញ្ញមញ្ញចតុក្កវណ្ណនា

២៤៦. បច្ចយុប្បន្នស្សាតិ បច្ចយុប្បន្នភាវិនោ. វិសុំ ឋិតស្សាតិ ភវេន អសង្គហិតស្ស. សប្បទេសមេវ គហិតំ ឥធ វេទនាទិក្ខន្ធត្តយស្សេវ អធិប្បេតត្តា និរុឡ្ហត្តា ច. បច្ចយុប្បន្នំ ឋបេត្វា បច្ចយភូតំយេវ នាមំ គហិតំ, អវិគតបច្ចយនិយមាភាវោ វិយ ភវេ ឧបាទានស្ស អញ្ញមញ្ញបច្ចយនិយមាភាវោតិ យោជនា. វុត្តនយេនាតិ ‘‘សង្ខតលក្ខណានំ បនា’’តិអាទិនា វុត្តនយេន.

អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ វិយ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោតិ អយមត្ថោ ឥធាធិប្បេតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អញ្ញមញ្ញ…បេ… អធិប្បេតោ សិយា’’តិ អាហ. តថា ច វទន្តិ ‘‘អញ្ញមញ្ញញ្ចេត្ថ ន បដ្ឋានេ អាគតអញ្ញមញ្ញវសេន គហេតព្ព’’ន្តិ. ចក្ខាយតនុបចយាទីនន្តិ ឧបរូបរិ ចិតានិ វិយ ឧប្បន្នចក្ខាយតនាទីនិ, ចក្ខាយតនាទីនំ វា ឧបត្ថម្ភកានិ ចក្ខាយតនុបចយាទីនិ.

អញ្ញមញ្ញចតុក្កវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សង្ខារាទិមូលកនយមាតិកាវណ្ណនា

២៤៧. យទិបិ សាមញ្ញតោ គតវិសេសោ, តថាបិ សាមញ្ញគ្គហណេន នយគតោ វិសេសោ សរូបតោ ទស្សិតោ ហោតីតិ ‘‘នាមបច្ចយា អវិជ្ជា’’តិ វត្វាបិ នាមវិសេសានំ តស្សា បច្ចយភាវោ ទស្សេតព្ពោតិ អាហ ‘‘នាមវិសេសានំ…បេ… វុត្តា’’តិ. ‘‘យទេវ បន នាម’’ន្តិអាទិ កស្មា វុត្តំ, ននុ នាមគ្គហណេន អគ្គហិតោបិ ជាតិអាទិ ភវគ្គហណេន គហិតោតិ ទស្សិតោវាយមត្ថោតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ភវគ្គហណេន ចា’’តិអាទិ. ឥធាបីតិ ‘‘ភវបច្ចយា អវិជ្ជា’’តិ ឥធាបិ. ន សិយាតិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា អវិជ្ជា’’តិ វុត្តំ ន សិយា. តស្មាតិ យស្មា សាមញ្ញចោទិតំ វិសេសចោទិតមេវ ន ហោតិ, តស្មា. សោតិ ភវោ. តេនាតិ សភាវាសភាវធម្មសង្គហណេន.

ឧបាទានស្សបិ ភវេកទេសត្តា វុត្តំ ‘‘ឧបាទានបច្ចយា…បេ… អគ្គហិតេ’’តិ. ‘‘ភវបច្ចយា ជាតី’’តិ ឥទំ វចនំ សន្ធាយាហ ‘‘ភវសទ្ទោ…បេ… វុច្ចមានោ’’តិ. ‘‘នាមបច្ចយា អវិជ្ជា’’តិ ឯត្ថ បច្ចយុប្បន្នំ ឋបេត្វា បច្ចយស្ស គហណតោ អវិជ្ជាវិនិមុត្តា ឯវ ចត្តារោ ខន្ធា នាមសទ្ទេន វុច្ចន្តីតិ អាហ ‘‘ន នាមសទ្ទោ និរវសេសពោធកោ’’តិ. ន ចេត្ថ ឯកំសតោ ការណំ មគ្គិតព្ពំ. យេន ភវ-សទ្ទោ និរវសេសពោធកោ, ន នាម-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘ឯវំសភាវា ហិ ឯតា និរុត្តិយោ’’តិ. ឥមិនា អធិប្បាយេនាតិ ភវសទ្ទោ និរវសេសពោធកោ ឧបាទិន្នចតុក្ខន្ធវិសយត្តាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន. ជាយមានាទិធម្មវិការភាវតោ ជាយមានាទិក្ខន្ធបដិពទ្ធា ជាតិអាទយោ វុច្ចេយ្យុំ, ន បន ជាតិអាទិបដិពទ្ធា ជាយមានាទិក្ខន្ធាតិ ន ឯកចិត្តក្ខណេ ជាតិអាទីនំ អវិជ្ជាយ បច្ចយភាវោ សម្ភវតីតិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘ជាយមានានំ បនា’’តិអាទិនា. នានាចិត្តក្ខណេ បន ជាតិអាទយោ អវិជ្ជាយ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោន្តីតិ ‘‘ឯកចិត្តក្ខណេ’’តិ វិសេសិតំ. តេនេវាតិ អសម្ភវេនេវ.

មាតិកាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អកុសលនិទ្ទេសវណ្ណនា

២៤៨-៩. តន្តិ ទិដ្ឋុបាទានំ. ឥតរស្សាតិ កាមុបាទានស្ស. តណ្ហាគហណេនាតិ ‘‘តណ្ហាបច្ចយា’’តិ ឯត្ថ តណ្ហាគហណេន គហិតត្តា. យទិ ឯវំ នាមគ្គហណេន គហិតា តណ្ហា កស្មា បុន វុត្តាតិ អាហ ‘‘នាមេ វិយ វិសេសបច្ចយត្តាភាវា’’តិ. ‘‘នាមបច្ចយា ឆដ្ឋាយតន’’ន្តិ ឯត្ថ ហិ កាមតណ្ហាបិ នាមេ សង្គហិតាតិ នាមស្ស យថារហំ ឆដ្ឋាយតនស្ស បច្ចយភាវោ វុត្តោតិ អត្ថិ តត្ថ វិសេសបច្ចយត្តំ, ឧបាទានស្ស បន ភវសង្គហោបិ អត្ថីតិ ‘‘តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទាន’’ន្តិ ឯតេន ‘‘កាមុបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ ឯតស្ស នត្ថេវ វិសេសោតិ វុត្តំ ‘‘នាមេ វិយ វិសេសបច្ចយត្តាភាវា’’តិ. តណ្ហា ឯតិស្សា បច្ចយោតិ តណ្ហាបច្ចយា, ទិដ្ឋិ. ភវស្ស បច្ចយភូតាតិ ទុវិធស្សបិ ភវស្ស ការណភូតា. ឧភយេនបិ ឧបាទានស្ស ភវនិទ្ទេសេ ឋបេតព្ពតំយេវ វិភាវេតិ. បច្ចយុប្បន្នំ បច្ចយោ ច ឯកមេវាតិ ‘‘តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទាន’’ន្តិ ឯត្ថ វុត្តបច្ចយុប្បន្នំ, ‘‘ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តបច្ចយោ ច ឯកោ ឯវត្ថោ, តស្មា បច្ចយោ វិសុំ បច្ចយុប្បន្នតោ ភិន្នំ កត្វា ន វិភត្តោ.

២៥២. ឧបត្ថម្ភកសមុដ្ឋាបនបច្ឆាជាតបច្ចយវសេនាតិ ឧបត្ថម្ភកស្ស ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស សមុដ្ឋាបនវសេន, បច្ឆាជាតបច្ចយវសេន ច.

២៥៤. បញ្ចន្នន្តិ ចក្ខាយតនាទីនំ បញ្ចន្នំ. សហជាតាទិបច្ចយោតិ សហជាតនិស្សយអត្ថិអវិគតាទិបច្ចយោ. វត្ថុសង្ខាតំ រូបំ. បុរេជាតាទិបច្ចយោតិ បុរេជាតនិស្សយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយោ. បច្ឆាជាតាទិបច្ចយោតិ បច្ឆាជាតវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយោ. ឆដ្ឋស្ស សហជាតាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតាទយោ គហិតា.

២៦៤. យស្សាតិ ‘‘យស្ស ច ហោតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ ‘‘យស្សា’’តិ បទំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ហោតីតិ យោជេតព្ព’’ន្តិ.

២៨០. តស្សាតិ ‘‘ពលវកិលេសភូតាយ វិចិកិច្ឆាយា’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ២៨០) បទស្ស. តេនាតិ ‘‘តណ្ហាដ្ឋានេ’’តិ បទេន. ចិត្តុប្បាទកណ្ឌាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន ឥមស្មិំ បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គេ សុត្តន្តភាជនីយាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

អកុសលនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កុសលាព្យាកតនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣០៦. សព្យាបារានីតិ សឧស្សាហានិ, វិបាកធម្មានីតិ អត្ថោ. បរិហីនំ អវិជ្ជាដ្ឋានំ ឯតេសន្តិ បរិហីនាវិជ្ជាដ្ឋានា.

សន្ធាយាតិ អធិប្បាយំ វិភាវេន្តោ វិយ វទតិ, សរូបេនេវ បន ‘‘ន ច ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ រូបំ សមុដ្ឋាបេន្តី’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៣០៦) អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. នាមរូបំ ន ន លព្ភតីតិ យោជនា.

កុសលាព្យាកតនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អវិជ្ជាមូលកកុសលនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣៣៤. កុសលផលេតិ កុសលវិបាកបដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស គហិតត្តា តស្ស សាទុរសវិសរុក្ខពីជសទិសតា វុត្តា.

យទិបិ ‘‘សង្ខារហេតុក’’ន្តិអាទិនា យោជនា លព្ភតិ, អវិគតចតុក្កាទីនិ បន ន លព្ភន្តិ យថាលាភយោជនាយ ទស្សិតត្តា.

អវិជ្ជាមូលកកុសលនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កុសលមូលកវិបាកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣៤៣. កម្មំ វិយ បច្ចយោ ហោតិ វិបាកភាវតោតិ អធិប្បាយោ. វិបាកស្ស កម្មំ បច្ចយោ ហោន្តំ សាតិសយំ ហោតីតិ តស្ស និប្បរិយាយតា, តំសម្បយុត្តានំ បរិយាយតា សិយាតិ អធិប្បាយេន ‘‘បរិយាយេន ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ វុត្តានី’’តិ អាហ. ‘‘កុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស ធម្មស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៣), អកុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស ធម្មស្ស (បដ្ឋា. ១.១.៤២៣), វិបាកធម្មធម្មោ នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.៣.១០៣) បន វចនតោ និប្បរិយាយេន សព្ពេបិ កុសលាកុសលា ធម្មា វិបាកស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោតីតិ អយមត្ថោ ទិស្សតិ. ‘‘កុសលមូលំ អកុសលមូល’’ន្តិ ឥមេសំ អន្វាទេសោបិ បច្ចយសទ្ទាបេក្ខាយ ‘‘ឯសា’’តិ បុល្លិង្គវសេន វុត្តោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯសាតិ…បេ… យោជេតព្ព’’ន្តិ.

‘‘មនសិការោបី’’តិអាទិនា អប្បហីនាវិជ្ជានម្បិ កិរិយាយ កុសលាកុសលមូលានិ, អវិជ្ជា ច ឧបនិស្សយា ន ហោន្តីតិ ទស្សេតិ. កម្មវដ្ដវិបាកវដ្ដភូតានិយេវ សង្ខារវិញ្ញាណានិ បច្ឆិមនយេ អធិប្បេតានីតិ វុត្តំ ‘‘កិរិយានិ បន…បេ… គច្ឆន្តី’’តិ. តេសំ បច្ចយានំ វសេន អនេកប្បការតោតិ អធិប្បាយោតិ យោជនា.

នវាទិភេទានន្តិ នវអដ្ឋសត្តឆាតិ ឯវំបភេទានំ. ចតុន្នំ ចតុក្កានន្តិ បុរិមនយេ បច្ឆិមនយេ ច អាគតានំ យថាលាភំ ចតុន្នំ ចតុន្នំ ចតុក្កានំ. ‘‘កុសលាកុសលានំ បន វិបាកេ ចា’’តិ ច-សទ្ទេន កុសលាកុសលេ ចាតិ សមុច្ចេតព្ពោតិ អាហ ‘‘កុសល…បេ… វត្តព្ព’’ន្តិ. មូលបទេកបច្ចយតាវសេនាតិ មូលបទស្ស ឯកបច្ចយភាវវសេន ឧបនិស្សយបច្ចយតាវសេន. ឯកស្សេវ នយស្សាតិ កុសលាកុសលេសុ អវិជ្ជាមូលកស្ស, វិបាកេសុ កុសលាកុសលមូលកស្សាតិ ឯវំ ឯកស្សេវ នយស្ស វសេន. ធម្មបច្ចយភេទេតិ ធម្មស្ស បច្ចយភូតស្ស, បច្ចយុប្បន្នស្ស វា បច្ចយភាវេន ភេទេតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អវិជ្ជាទីន’’ន្តិអាទិំ វត្វា បុន តមេវ ‘‘តំតំចិត្តុប្បាទា’’តិអាទិនា បការន្តរេន វិភាវេតិ.

កុសលមូលកវិបាកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.