១. បច្ចយចតុក្កវណ្ណនា

បច្ចយសហិតបច្ចយុប្បន្នានិ អង្គភាវេន វុត្តានិ, ន កេវលំ បច្ចយា. តស្មា ‘‘ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិ ឯត្ថ ន ឆដ្ឋាយតនស្ស អង្គតា. តេន វុត្តំ ‘‘ន, តស្ស អនង្គត្តា’’តិ. ឯវញ្ច កត្វាតិ បច្ចយសហិតស្ស បច្ចយុប្បន្នស្ស អង្គភាវតោ. តីសុ បការេសូតិ ‘‘បឋមោ សព្ពសង្គាហិកដ្ឋេនា’’តិអាទិនា (វិភ. អដ្ឋ. ២៤៣) អដ្ឋកថាយំ វុត្តេសុ តីសុបិ បការេសុ. បច្ចយវិសេសាទីតិ ឯត្ថ នាមំ, ឆដ្ឋាយតនញ្ច បច្ចយវិសេសោ. អាទិ-សទ្ទេន យោនិវិសេសោ, អាយតនានំ អបារិបូរិបារិបូរិភវវិសេសោ ច គហិតោ. តេ ហិ ទុតិយវារាទីនំ នានត្តករា. អត្ថវិសេសេនាតិ យទិបិ អញ្ញត្ថ ‘‘សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិ សឡាយតនបច្ចយោ វុត្តោ, តថាបិ សហជាតាទិនាមសន្និស្សយេន បវត្តនតោ នាមមត្តបច្ចយាបិ សោ ហោតីតិ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស នានានយវិចិត្តតានុមិតស្ស គម្ភីរភាវស្ស វិភាវនសង្ខាតេន, អនវសេសនាមបច្ចយទស្សនសង្ខាតេន ច អត្ថវិសេសេន. តថា ហិ ‘‘យេហិ, អានន្ទ, អាការេហិ យេហិ លិង្គេហិ យេហិ និមិត្តេហិ យេហិ ឧទ្ទេសេហិ នាមកាយស្ស បញ្ញត្តិ ហោតិ, តេសុ អាការេសុ…បេ… ឧទ្ទេសេសុ អសតិ អបិ នុ ខោ រូបកាយេ អធិវចនសម្ផស្សោ បញ្ញាយេថា’’តិ (ទី. និ. ២.១១៤) ផស្សស្ស នាមបច្ចយតាវិភាវនវសេន មហានិទានទេសនា បវត្តា. តថា ‘‘នាមរូបបច្ចយា ផស្សោតិ ឥច្ចស្ស វចនីយ’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៩៧) ‘‘នាមរូបបច្ចយា’’តិ វទន្តេន ‘‘នាមបច្ចយា’’តិបិ វុត្តមេវ ហោតីតិ.

វារចតុក្កេ ‘‘សង្ខារោ’’តិ វុត្តំ, សោកាទយោ ន វុត្តា, បុរិមស្មិំ វារទ្វយេ រូបំ ន វុត្តំ, វារត្តយេ សឡាយតនំ ន វុត្តន្តិ យោជេតព្ពំ.

សព្ព…បេ… រណតោតិ សព្ពស្ស វិញ្ញាណស្ស បវត្តិដ្ឋានភូតសព្ពភវសាធារណតោ, វិញ្ញាណស្ស វា បវត្តិដ្ឋានភូតសព្ពភវសាធារណតោ. សមានំ ផលំ សមានោ បច្ចយោ សហជាតាទិបច្ចយេហិ ឧបកត្តព្ពតោ, ឧបការកតោ ច. តស្ស វិញ្ញាណស្ស. វិញ្ញាណាហរណន្តិ វិបាកវិញ្ញាណនិព្ពត្តនំ. អស្ស វិញ្ញាណស្ស.

គតិសូចកោតិ ហិ-សទ្ទំ លោកេ គតិអត្ថំ វទន្តីតិ កត្វា វុត្តំ. ‘‘វិគត’’ន្តិ ឯត្ថ វិ-សទ្ទោ បដិសេធទីបកោតិ ទ្វេ បដិសេធា បកតិំ ញាបេន្តីតិ អាហ ‘‘វិគតតានិវារណវសេន គតិ ឯវ ហោតី’’តិ.

តិធា ចតុធា បញ្ចធា វាតិ ឯត្ថ សញ្ញាមនសិការាទយោ សហជាតនិស្សយអត្ថិបច្ចយវសេន តិធា, ផស្សចេតនាទយោ តេសញ្ចេវ អាហារាទីនញ្ច វសេន ចតុធា, វេទនាវិតក្កាទយោ តេសញ្ចេវ ឈានិន្ទ្រិយាទីនញ្ច វសេន បញ្ចធា. យថា សមាធិ, ឯវំ វីរិយម្បិ ទដ្ឋព្ពំ. តម្បិ ហិ អធិបតិន្ទ្រិយមគ្គបច្ចយេហិ ឆធា បច្ចយោ ហោតិ.

‘‘វចនវសេនា’’តិ ឥមិនា ឥមស្មិំ ចតុក្កេ សហជាតបច្ចយំ ធុរំ កត្វា ទេសនា បវត្តាតិ តេសំ អធិប្បាយោតិ ទស្សេតិ. អត្ថោតិ បច្ចយធម្មោ. កត្ថចីតិ កិស្មិញ្ចិ វារេ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នស្ស យថាសកេហិ បច្ចយោ ន ន ហោតិ. ‘‘អត្ថតោ’’តិ ច បាឋោ. ‘‘ភវបច្ចយា ជាតី’’តិអាទិ ន វត្តព្ពំ សិយា, វុត្តញ្ច តំ. តស្មា សហជាតបច្ចយវសេនេវ បឋមចតុក្កោ វុត្តោតិ ន គហេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ន ច តំ ន វុត្ត’’ន្តិអាទិ. ឥមស្ស ច ‘‘ភវបច្ចយា ជាតីតិអាទិ ន វត្តព្ពំ សិយា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. បច្ចយវចនមេវាតិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា’’តិអាទីសុ វុត្តបច្ចយវចនមេវ ច. តេសន្តិ តេសំ អាចរិយានំ. អយោជេត្វា វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. កថំ បន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘សាមញ្ញេន…បេ… សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. ឯត្ថ ច ‘‘សហជាតសូចក’’ន្តិអាទិនា យថាធិប្បេតស្ស អត្ថស្ស វចនតោ អសិទ្ធិមាហ, ‘‘សហជាតតោ’’តិអាទិនា បន អត្ថាបត្តិតោ. អសម្ភវេ ហិ អញ្ញស្ស អត្ថតោ សិជ្ឈេយ្យ វចនតោ វា អត្ថតោ វា អធិប្បេតត្ថសាធនាតិ.

អញ្ញត្ថាតិ អញ្ញស្មិំ សុត្តេ. អតីតទ្ធំ និទ្ធារេត្វា បច្ចុប្បន្នានាគតេហិ សទ្ធិំ អទ្ធត្តយទស្សនត្ថំ. តំទេសនាបរិគ្គហត្ថន្តិ មហានិទានទេសនាបរិគ្គហត្ថំ. សោ ច ឧភិន្នំ ទេសនានំ អញ្ញមញ្ញំ សំសន្ទនភាវទស្សនត្ថំ. ឯវំ សព្ពញ្ញុពុទ្ធភាសិតា ទេសនា អញ្ញទត្ថុ សំសន្ទតីតិ.

ឥមស្សាតិ ឥមស្ស តតិយវារស្ស.

អបរាបេក្ខតាយ, អបរិកិលិដ្ឋុបបត្តិតាយ, អសុចិអមក្ខិតតាយ កាមាវចរទេវានំ, សព្ពេសញ្ច ព្រហ្មានំ តថា ឧបបជ្ជនតោ ច ឱបបាតិកយោនិយា បធានតា វេទិតព្ពា. សង្គហនិទស្សនវសេនាតិ ឱបបាតិកយោនិយា ឯវ សំសេទជយោនិយា សង្គហស្ស និទស្សនវសេន ឧទាហរណវសេន. អារម្មណបច្ចយស្សាបិ ផស្សស្ស សតិបិ បវត្តិហេតុភាវេ សោ បន សហជាតាទិបច្ចយភូតស្ស អជ្ឈត្តិកស្ស ឆដ្ឋាយតនស្ស វិយ ន សាតិសយោតិ វុត្តំ ‘‘អារម្មណបច្ចយោ ចេត្ថ បវត្តកោ ន ហោតី’’តិ.

កេសញ្ចីតិ បរិបុណ្ណាយតនានំ គព្ភសេយ្យកានំ. ‘‘បច្ឆិម…បេ… សទា សម្ភវតី’’តិ ឥទំ គព្ភសេយ្យកានំ វិយ ឥតរយោនិកានំ កមេន អាយតនុប្បត្តិ នត្ថីតិ វុត្តំ. តថា ចាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សហុប្បត្តិទីបនតោ’’តិ.

បច្ចយចតុក្កវណ្ណនា និដ្ឋិតា.