១. ហេតុបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១. យោ ហេតុបច្ចយោតិ ឧទ្ទិដ្ឋោ, សោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ ឯតេន ហេតុសង្ខាតស្ស បច្ចយធម្មស្ស ហេតុសម្បយុត្តកតំសមុដ្ឋានរូបសង្ខាតានំ បច្ចយុប្បន្នានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយភាវោ ហេតុបច្ចយោតិ ឧទ្ទិដ្ឋោតិ. យោ បន ហេតុភាវេន យថាវុត្តោ បច្ចយធម្មោ យថាវុត្តានំ បច្ចយុប្បន្នានំ បច្ចយោ ហោតិ, សោ ហេតុបច្ចយោតិ ឧទ្ទិដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេតិ. ឧភយថាបិ ហេតុភាវេន ឧបការកតា ហេតុបច្ចយោតិ ឧទ្ទិដ្ឋោតិ ទស្សិតំ ហោតិ. ឯស នយោ សេសបច្ចយេសុបិ. ឧបការកតា បន ធម្មសភាវោ ឯវ, ន ធម្មតោ អញ្ញា អត្ថីតិ. តថា តថា ឧបការកំ តំ តំ ធម្មំ ទស្សេន្តោ ហិ ភគវា តំ តំ ឧបការកតំ ទស្សេតីតិ.

ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានន្តិ ឯត្ថ បឋមោ ហេតុ-សទ្ទោ បច្ចត្តនិទ្ទិដ្ឋោ បច្ចយនិទ្ទេសោ. តេន ឯតស្ស ហេតុភាវេន ឧបការកតា ហេតុបច្ចយតាតិ ទស្សេតិ. ទុតិយោ បច្ចយុប្បន្នវិសេសនំ. តេន ន យេសំ កេសញ្ចិ សម្បយុត្តកានំ ហេតុបច្ចយភាវេន បច្ចយោ ហោតិ, អថ ខោ ហេតុនា សម្បយុត្តានមេវាតិ ទស្សេតិ. ននុ ច សម្បយុត្តសទ្ទស្ស សាបេក្ខត្តា ទុតិយេ ហេតុសទ្ទេ អវិជ្ជមានេបិ អញ្ញស្ស អបេក្ខិតព្ពស្ស អនិទ្ទិដ្ឋត្តា អត្តនាវ សម្បយុត្តកានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតីតិ? នាយំ ឯកន្តោ. ហេតុសទ្ទោ ហិ បច្ចត្តនិទ្ទិដ្ឋោ ‘‘ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯត្ថេវ ព្យាវដោ យទា គយ្ហតិ, តទា សម្បយុត្តវិសេសនំ ន ហោតីតិ សម្បយុត្តា អវិសិដ្ឋា យេ កេចិ គហិតា ភវេយ្យុន្តិ ឯវំ សម្បយុត្តសទ្ទេន អត្តនិ ឯវ ព្យាវដេន ហេតុសទ្ទេន វិសេសនេន វិនា យេសំ កេសញ្ចិ សម្បយុត្តានំ គហណំ ហោតីតិ តំ សន្ធាយ ‘‘អថាបិ…បេ… អត្ថោ ភវេយ្យា’’តិ អាហ. ននុ យថា ‘‘អរូបិនោ អាហារា សម្បយុត្តកានំ ធម្មាន’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.១.១៥), ‘‘អរូបិនោ ឥន្ទ្រិយា សម្បយុត្តកាន’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.១.១៦) ច វុត្តេ ទុតិយេន អាហារគ្គហណេន ឥន្ទ្រិយគ្គហណេន ច វិនាបិ អាហារិន្ទ្រិយសម្បយុត្តកាវ គយ្ហន្តិ, ឯវមិធាបិ សិយាតិ? ន, អាហារិន្ទ្រិយាសម្បយុត្តស្ស អភាវតោ. វជ្ជេតព្ពាភាវតោ ហិ តត្ថ ទុតិយអាហារិន្ទ្រិយគ្គហណេ អសតិបិ តំសម្បយុត្តកាវ គយ្ហន្តីតិ តំ ន កតំ, ឥធ បន វជ្ជេតព្ពំ អត្ថីតិ វត្តព្ពំ ទុតិយំ ហេតុគ្គហណន្តិ.

ឯវម្បិ ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានន្តិ ឯត្ថ ហេតុសម្បយុត្តកានំ សោ ឯវ សម្បយុត្តកហេតូតិ វិសេសនស្ស អកតត្តា យោ កោចិ ហេតុ យស្ស កស្សចិ ហេតុសម្បយុត្តកស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, បច្ចត្តនិទ្ទិដ្ឋស្សេវ ហេតុស្ស បុន សម្បយុត្តវិសេសនភាវេន វុត្តត្តា, ឯតទត្ថមេវ ច វិនាបិ ទុតិយេន ហេតុសទ្ទេន ហេតុសម្បយុត្តភាវេ សិទ្ធេបិ តស្ស គហណំ កតំ. អថ វា អសតិ ទុតិយេ ហេតុសទ្ទេ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ, ន បន ហេតូនន្តិ ឯវម្បិ គហណំ សិយាតិ តន្និវារណត្ថំ សោ វុត្តោ, តេន ហេតុសម្បយុត្តភាវំ យេ លភន្តិ, តេសំ សព្ពេសំ ហេតូនំ អញ្ញេសម្បិ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ ទស្សិតំ ហោតិ. យស្មា បន ហេតុឈានមគ្គា បតិដ្ឋាមត្តាទិភាវេន និរបេក្ខា, ន អាហារិន្ទ្រិយា វិយ សាបេក្ខា ឯវ, តស្មា ឯតេស្វេវ ទុតិយំ ហេតាទិគ្គហណំ កតំ. អាហារិន្ទ្រិយា បន អាហរិតព្ពឥសិតព្ពាបេក្ខា ឯវ, តស្មា តេ វិនាបិ ទុតិយេន អាហារិន្ទ្រិយគ្គហណេន អត្តនា ឯវ អាហរិតព្ពេ ច ឥសិតព្ពេ ច អាហារិន្ទ្រិយភូតេ អញ្ញេ ច សម្បយុត្តកេ បរិច្ឆិន្ទន្តីតិ តំ តត្ថ ន កតំ, ឥធ ច ទុតិយេន ហេតុគ្គហណេន បច្ចយុប្បន្នានំ ហេតុនា បច្ចយភូតេនេវ សម្បយុត្តានំ ហេតូនំ អញ្ញេសញ្ច បរិច្ឆិន្នត្តា បុន វិសេសនកិច្ចំ នត្ថីតិ បញ្ហាវារេ ‘‘កុសលា ហេតូ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធាន’’ន្តិអាទីសុ (បដ្ឋា. ១.១.៤០១) ទុតិយំ ហេតុគ្គហណំ ន កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

និទ្ទិសិតព្ពស្ស អបាកដត្តាតិ តំ-សទ្ទោ បុរិមវចនាបេក្ខោ វុត្តស្សេវ និទ្ទេសោ ‘‘រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកាន’’ន្តិអាទីសុ (បដ្ឋា. ១.១.២) បុរិមវចនេន និទ្ទិសិតព្ពេ បាកដីភូតេ ឯវ បវត្តតិ. ឯត្ថ ច បច្ចត្តនិទ្ទិដ្ឋោ ហេតុសទ្ទោ ‘‘ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯត្ថ ព្យាវដោ សម្បយុត្តសទ្ទេន វិយ តំ-សទ្ទេនបិ អនបេក្ខនីយោ អញ្ញោ ច កោចិ និទ្ទិសិតព្ពប្បកាសកោ វុត្តោ នត្ថិ, តស្មា ‘‘តំសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ ច ន វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ.

‘‘ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ ឥមិនា បន បច្ចយុប្បន្នវចនេន អសមត្តេន បច្ចយុប្បន្នវចនន្តរាបេក្ខេន បុព្ពេ វុត្តេន តំ-សទ្ទេន និទ្ទិសិតព្ពំ បាកដីកតំ, តេន ‘‘តំសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ ឯត្ថ តំគហណំ កតន្តិ. កិំ បន តស្មិំ ហេតុសម្បយុត្តកសទ្ទេ តំ-សទ្ទេន និទ្ទិសិតព្ពំ បាកដីភូតន្តិ? យេហិ ហេតូហិ សម្បយុត្តា ‘‘ហេតុសម្បយុត្តកា’’តិ វុត្តា, តេ ហេតូ ចេវ សម្បយុត្តកវិសេសនភូតា តព្ពិសេសិតា ច ហេតុសម្បយុត្តកា. តេនាហ ‘‘តេ ហេតូ ចេវា’’តិអាទិ. អញ្ញថា ‘‘តេ ហេតូ ចេវា’’តិ ឯតស្ស បច្ចត្តនិទ្ទិដ្ឋេន ហេតុសទ្ទេន សម្ពន្ធេ សតិ យថា ឥធ តេនេវ តំ-សទ្ទេន និទ្ទិសិតព្ពា បាកដា, ឯវំ បុព្ពេបិ ភវិតុំ អរហន្តីតិ ‘‘និទ្ទិសិតព្ពស្ស អបាកដត្តា ‘តំសម្បយុត្តកាន’ន្តិ ន វុត្ត’’ន្តិ ឥទំ ន យុជ្ជេយ្យាតិ. ទុវិធម្បិ វា ហេតុគ្គហណំ អបនេត្វា តំសទ្ទវចនីយតំ ចោទេតិ បរិហរតិ ច. តំសមុដ្ឋានានន្តិ ច ហេតុសមុដ្ឋានានន្តិ យុត្តំ. ហេតូ ហិ បច្ចយាតិ.

ចិត្តជរូបំ អជនយមានាបីតិ បិ-សទ្ទេន ជនយមានាបិ. យទិ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ វចនេន បដិសន្ធិក្ខណេ កដត្តារូបស្ស អគ្គហណតោ តំ ន វុត្តំ, សហជាតបច្ចយវិភង្គេ ចិត្តចេតសិកានំ តស្ស កដត្តារូបស្ស បច្ចយភាវោ ន វុត្តោ ភវេយ្យ. យទិ ច តត្ថ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ បច្ចយភាវេន តំសមានលក្ខណានំ កដត្តារូបានម្បិ បច្ចយភាវោ និទស្សិតោ, ឯវមិធាបិ ភវិតព្ពំ. ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ បន អវត្វា ‘‘តំសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ វចនំ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ សព្ពចិត្តចេតសិកសមុដ្ឋានតាទស្សនត្ថំ. ឯវំបការេន ហិ តំសមុដ្ឋានវចនេន តត្ថ តត្ថ វុត្តំ សមុដ្ឋានវចនំ វិសេសិតំ ហោតិ. ននុ ‘‘ចិត្តចេតសិកា ធម្មា ចិត្តសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ វចនេន ចិត្តសមុដ្ឋានានំ ចិត្តចេតសិកសមុដ្ឋានតា វុត្តាតិ? ន វុត្តា. ចិត្តចេតសិកានំ បច្ចយភាវោ ឯវ ហិ តត្ថ វុត្តោតិ.

ចិត្តបដិពទ្ធវុត្តិតាយាតិ ឯតេនេវ ហេតុអាទិបដិពទ្ធតញ្ច ទស្សេតិ. ‘‘យញ្ច, ភិក្ខវេ, ចេតេតិ, យញ្ច បកប្បេតិ, យញ្ច អនុសេតិ, អារម្មណមេតំ ហោតិ, វិញ្ញាណស្ស ឋិតិយា អារម្មណេ សតិ បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្ស ហោតិ, តស្មិំ បតិដ្ឋិតេ វិញ្ញាណេ វិរុឡ្ហេ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ ហោតិ, នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិ (សំ. និ. ២.៣៩) ឥមស្មិម្បិ សុត្តេ បដិសន្ធិនាមរូបស្ស វិញ្ញាណបច្ចយតា វុត្តាតិ អាហ ‘‘តស្មិំ បតិដ្ឋិតេ’’តិអាទិ.

បុរិមតរសិទ្ធាយ បថវិយា ពីជបតិដ្ឋានំ វិយ បុរិមតរសិទ្ធេ កម្មេ តន្និព្ពត្តស្សេវ វិញ្ញាណពីជស្ស បតិដ្ឋានំ កម្មស្ស កដត្តា ឧប្បត្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ – ‘‘កម្មំ ខេត្តំ, វិញ្ញាណំ ពីជ’’ន្តិ. កស្ស បន តំ ខេត្តំ ពីជញ្ចាតិ? នាមរូបង្កុរស្ស.

អយញ្ច បនត្ថោតិ បដិសន្ធិយំ កម្មជរូបានំ ចិត្តបដិពទ្ធវុត្តិតា. ឱកាសវសេនេវាតិ នាមរូបោកាសវសេនេវ. សោ ហិ តស្ស អត្ថស្ស ឱកាសោតិ. វត្ថុរូបមត្តម្បីតិ វទន្តោ វត្ថុរូបស្ស ឧបត្ថម្ភកានំ សេសរូបានម្បិ តទុបត្ថម្ភកភាវេនេវ អរូបធម្មានំ បច្ចយភាវំ ទស្សេតិ, សហភវនមត្តំ វា. តត្ថ កាយភាវាទិកលាបានំ កត្ថចិ អភាវតោ កត្ថចិ អភាវាភាវតោ ‘‘វត្ថុរូបមត្តម្បិ វិនា’’តិ អាហ. សស្សាមិកេតិ ឯតស្សេវ វិសេសនត្ថំ ‘‘សរាជកេ’’តិ វុត្តំ.

បវត្តិយំ កដត្តារូបាទីនំ បច្ចយភាវបដិពាហនតោតិ ឥទំ កស្មា វុត្តំ, ននុ តេសំ បច្ចយភាវប្បសង្គោយេវ នត្ថិ ‘‘ហេតូ សហជាតាន’’ន្តិ (បដ្ឋា. អដ្ឋ. ១.១) វចនតោ. ន ហិ យេសំ ហេតូ សហជាតបច្ចយោ ន ហោន្តិ, តានិ ហេតុសហជាតានិ នាម ហោន្តិ. យទិ សិយុំ, ‘‘កុសលំ ធម្មំ សហជាតោ អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ន ហេតុបច្ចយា’’តិអាទិ ច លព្ភេយ្យ, ន បន លព្ភតិ, តស្មា ន តានិ ហេតុសហជាតានីតិ? សច្ចមេតំ, យោ បន ហេតូហិ សមានកាលុប្បត្តិមត្តំ គហេត្វា ហេតុសហជាតភាវំ មញ្ញេយ្យ, តស្សាយំ បសង្គោ អត្ថីតិ ឥទំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ភគវា បន វចនានំ លហុគរុភាវំ ន គណេតិ, ពោធនេយ្យានំ បន អជ្ឈាសយានុរូបតោ ធម្មសភាវំ អវិលោមេន្តោ តថា តថា ទេសនំ និយាមេតីតិ ន កត្ថចិ អក្ខរានំ ពហុតា វា អប្បតា វា ចោទេតព្ពាតិ.

ហេតុបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.