២. អារម្មណបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

២. ឧប្បជ្ជនក្ខណេយេវាតិ ឯតេន វត្តមានក្ខណេកទេសេន សព្ពំ វត្តមានក្ខណំ គយ្ហតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ ឧប្បជ្ជនក្ខណេយេវ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ រូបាទីនិ អារម្មណបច្ចយោ, អថ ខោ សព្ពស្មិំ វត្តមានក្ខណេតិ. តេន អាលម្ពិយមានានម្បិ រូបាទីនំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិវត្តមានតាយ បុរេ បច្ឆា ច វិជ្ជមានានំ អារម្មណបច្ចយត្តាភាវំ ទស្សេតិ, កោ បន វាទោ អនាលម្ពិយមានានំ. ន ឯកតោ ហោន្តីតិ នីលាទីនិ សព្ពរូបានិ សហ ន ហោន្តិ, តថា សទ្ទាទយោបីតិ អត្ថោ. ‘‘យំ យ’’ន្តិ ហិ វចនំ រូបាទីនិ ភិន្ទតីតិ. តត្ថ បុរិមេនត្ថេន ‘‘ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ វចនេន អារម្មណបច្ចយភាវលក្ខណទីបនត្ថំ ‘‘យំ យំ ធម្ម’’ន្តិអាទិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ, បច្ឆិមេន ‘‘យំ យ’’ន្តិ វចនេន រូបាទិភេទទីបនត្ថន្តិ. ‘‘យំ យំ វា បនារព្ភា’’តិ ឯតស្ស វណ្ណនាយំ ទស្សិតសព្ពារម្មណាទិវសេន វា ឥធាបិ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ.

ឯវំ វុត្តន្តិ យថា នទីបព្ពតានំ សន្ទនំ ឋានញ្ច បវត្តំ អវិរតំ អវិច្ឆិន្នន្តិ សន្ទន្តិ តិដ្ឋន្តីតិ វត្តមានវចនំ វុត្តំ, ឯវំ ‘‘យេ យេ ធម្មា’’តិ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ សព្ពសង្គហសមុទាយវសេន គហិតត្តា តេសំ ឧប្បជ្ជនំ បវត្តនំ អវិរតន្តិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វត្តមានវចនំ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ឥមេ បន ន ហេតាទិបច្ចយា សព្ពេបិ អតីតានាគតានំ ហោន្តិ. ន ហិ អតីតោ ច អនាគតោ ច អត្ថិ, យស្សេតេ បច្ចយា សិយុំ. ឯវញ្ច កត្វា អតីតត្តិកេ អតីតានាគតានំ ន កោចិ បច្ចយោ វុត្តោ, តស្មា ឥធាបិ ‘‘ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ វចនេន យេសំ រូបាទយោ អារម្មណធម្មា អារម្មណបច្ចយា ហោន្តិ, តេ បច្ចុប្បន្នាវ ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. តេសុ ហិ ទស្សិតេសុ អតីតានាគតេសុ តំតំបច្ចយា អហេសុំ ភវិស្សន្តិ ចាតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ, ន បន តំតំបច្ចយវន្តតា. បច្ចយវន្តោ ហិ បច្ចុប្បន្នាយេវាតិ.

ឯត្ថ ច ‘‘យំ យំ ធម្មំ អារព្ភា’’តិ ឯកវចននិទ្ទេសំ កត្វា បុន ‘‘តេ តេ ធម្មា’’តិ ពហុវចននិទ្ទេសោ ‘‘យំ យ’’ន្តិ វុត្តស្ស អារម្មណធម្មស្ស អនេកភាវោបិ អត្ថីតិ ទស្សនត្ថោ. ចត្តារោ ហិ ខន្ធា សហេវ អារម្មណបច្ចយា ហោន្តិ, តេ សព្ពេបិ អារព្ភ ឧប្បជ្ជមានម្បិ តេសុ ឯកេកំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជមានំ ន ន ហោតិ, តស្មា វេទនាទីសុ ផស្សាទីសុ ច ឯកេកស្សបិ អារម្មណបច្ចយភាវទស្សនត្ថំ ‘‘យំ យ’’ន្តិ វុត្តំ, សព្ពេសំ ឯកចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នានំ អារម្មណបច្ចយភាវទស្សនត្ថំ ‘‘តេ តេ’’តិ. តត្ថ យោ ច រូបាទិកោ ឯកេកោវ យំយំ-សទ្ទេន វុត្តោ, យេ ច អនេកេ ផស្សាទយោ ឯកេកវសេន យំយំ-សទ្ទេន វុត្តា, តេ សព្ពេ គហេត្វា ‘‘តេ តេ’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា យស្មិំ កាលេ អារព្ភ ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្មិំ កាលេ នីលាទីសុ ចិត្តុប្បាទេសុ ច ឯកេកមេវ អារព្ភ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘យំ យ’’ន្តិ វុត្តំ, តេ បន អាលម្ពិយមានា រូបារម្មណធម្មា ច អនេកេ, តថា សទ្ទាទិអារម្មណធម្មា ចាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘តេ តេ’’តិ.

និព្ពានារម្មណំ កាមាវចររូបាវចរកុសលស្ស អបរិយាបន្នតោ កុសលវិបាកស្ស កាមាវចររូបាវចរកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតីតិ ឥទំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន ខន្ធបដិពទ្ធានុស្សរណកាលេ និព្ពានម្បិ រូបាវចរកុសលកិរិយានំ អារម្មណំ ហោតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន វុត្តំ. ឯវំ សតិ យថា ‘‘អប្បមាណា ខន្ធា បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១២.៥៨) វុត្តំ, ឯវំ ‘‘និព្ពាន’’ន្តិ ច វត្តព្ពំ សិយា, ន ច តំ វុត្តំ. ន ហិ និព្ពានំ បុព្ពេ និវុដ្ឋំ អសង្ខតត្តា, ន ច បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន បុព្ពេ និវុដ្ឋេសុ អប្បមាណក្ខន្ធេសុ ញាតេសុ និព្ពានជាននេ ន តេន បយោជនំ អត្ថិ. យថា ហិ ចេតោបរិយញាណំ ចិត្តំ វិភាវេន្តមេវ ចិត្តារម្មណជាននស្ស កាមាវចរស្ស បច្ចយោ ហោតិ, ឯវមិទម្បិ អប្បមាណក្ខន្ធេ វិភាវេន្តមេវ តទារម្មណជាននស្ស កាមាវចរស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ. ទិដ្ឋនិព្ពានោយេវ ច បុព្ពេ និវុដ្ឋេ អប្បមាណក្ខន្ធេ អនុស្សរតិ, តេន យថាទិដ្ឋមេវ និព្ពានំ តេសំ ខន្ធានំ អារម្មណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, ន បន បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន តទារម្មណវិភាវនំ កាតព្ពំ. វិភូតមេវ ហិ តំ តស្សាតិ. ឯវំ អនាគតំសញាណេបិ យថារហំ យោជេតព្ពំ, តស្មា និព្ពានំ ន កស្សចិ រូបាវចរស្ស អារម្មណន្តិ ‘‘ចតុន្នំ រាសីន’’ន្តិ វត្តុំ យុត្តំ.

អារម្មណបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.