៣. បច្ចយវារវណ្ណនា

២៤៣. បច្ចយាតិ ឯត្ថ បតិ អយោ បច្ចយោ. បតិ-សទ្ទោ បតិដ្ឋត្ថំ ទីបេតិ, អយ-សទ្ទោ គតិំ, បតិដ្ឋាភូតា គតិ និស្សយោ បច្ចយោតិ វុត្តំ ហោតិ, តតោ បច្ចយា, បច្ចយករណតោ តទាយត្តភាវគមនតោ វាតិ អត្ថោ.

‘‘មហាភូតេ បច្ចយា ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូប’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.១.២៤៥) ភូតុបាទារូបានិ សហ សង្គណ្ហិត្វា វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន ចិត្តសមុដ្ឋានេ ច មហាភូតេ និស្សាយ ចិត្តសមុដ្ឋានំ ឧបាទារូបន្តិ សយំ និស្សយោ អហុត្វា និស្សយេ ឧប្បជ្ជមានេន ឧបាទារូបេន និទស្សនំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

២៥៥. អសញ្ញ…បេ… កដត្តារូបំ ឧបាទារូបន្តិ ឯត្ថ យោ បដិច្ចវារេ សហជាតេ កម្មឧតុជានំ, កម្មេ ច ឯកន្តានេកន្តកម្មជានំ វសេន អត្ថោ វុត្តោ, សោ នាធិប្បេតោ ឯវ ‘‘កដត្តារូប’’ន្តិ កម្មសមុដ្ឋានរូបស្សេវ សព្ពស្ស ច គហិតត្តាតិ តំ បហាយ យថាគហិតស្ស កដត្តារូបស្ស វិសេសនវសេន ‘‘ឧបាទារូបសង្ខាតំ កដត្តារូប’’ន្តិ អត្ថមាហ. មហាភូតេ បន បដិច្ច បច្ចយា ច មហាភូតានំ ឧប្បត្តិ ន និវារេតព្ពាតិ ឧបាទារូបគ្គហណេន កដត្តារូបគ្គហណំ អវិសេសេត្វា ឧបាទារូបានំ និវត្តេតព្ពានំ អត្ថិតាយ កដត្តារូបគ្គហណេនេវ ឧបាទារូបគ្គហណស្ស វិសេសនំ ទដ្ឋព្ពំ.

២៦៩-២៧៦. ‘‘អព្យាកតេន អព្យាកតំ, កុសលំ, អកុសល’’ន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘អព្យាកតេន កុសលំ, អកុសលំ, អព្យាកត’’ន្តិ, ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ច អកុសលោ ច ធម្មា កុសលស្សាតិ អនាមសិត្វា’’តិ ច បុរិមបាឋេ បមាទលេខា ទដ្ឋព្ពា.

២៨៦-២៨៧. នហេតុបច្ចយា នបុរេជាតេ ទ្វេតិ ឯត្ថ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អារុប្បេ បន អហេតុកមោហស្ស អហេតុកកិរិយស្ស ច វសេន ទ្វេតិ វុត្តា, នវិប្បយុត្តេ ទ្វេតិ អារុប្បេ អហេតុកាកុសលកិរិយវសេនា’’តិ វុត្តំ, តំ លព្ភមានេសុ ឯកទេសេន និទស្សនវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អារុប្បេ បន អហេតុកមោហស្ស អហេតុកកិរិយាយ អហេតុកបដិសន្ធិយា ឯកច្ចស្ស ច រូបស្ស វសេន ទ្វេ វុត្តាតិ, នវិប្បយុត្តេ ទ្វេតិ អារុប្បេ អហេតុកាកុសលកិរិយាឯកច្ចរូបានំ វសេនាតិ វុត្តន្តិ. ‘‘នោនត្ថិនោវិគតេសុ ឯកន្តិ សព្ពរូបស្ស វសេនា’’តិ វុត្តំ, នហេតុមូលកត្តា ឥមស្ស នយស្ស ហេតុបច្ចយំ លភន្តំ ន លព្ភតីតិ ‘‘ឯកច្ចស្ស រូបស្ស វសេនា’’តិ ភវិតព្ពំ. ចក្ខាទិធម្មវសេន បន ចិត្តសមុដ្ឋានាទិកោដ្ឋាសវសេន វា សព្ពំ លព្ភតីតិ ‘‘សព្ពរូបស្សា’’តិ វុត្តំ សិយា.

២៨៩-២៩៦. អាគតានាគតន្តិ បញ្ហវសេន វុត្តំ, លព្ភមានាលព្ភមានន្តិ អាគតេ ច បញ្ហេ លព្ភមានាលព្ភមានធម្មវសេន.

បច្ចយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.