១. បណ្ណត្តិវារោ

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

១. ឥន្ទ្រិយយមកេ វិភង្គេ វិយ ជីវិតិន្ទ្រិយំ មនិន្ទ្រិយានន្តរំ អនិទ្ទិសិត្វា បុរិសិន្ទ្រិយានន្តរំ ឧទ្ទិដ្ឋំ ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, ឥន្ទ្រិយានិ. កតមានិ តីណិ? ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ជីវិតិន្ទ្រិយ’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.៤៩២) សុត្តេ ទេសិតក្កមេន. បវត្តិវារេ ហិ ឯកន្តំ បវត្តិយំ ឯវ ឧប្បជ្ជមានានំ សុខិន្ទ្រិយាទីនំ កម្មជានំ អកម្មជានញ្ច អនុបាលកំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ចុតិបដិសន្ធីសុ ច បវត្តមានានំ កម្មជានន្តិ តំមូលកានិ យមកានិ ចុតិបដិសន្ធិបវត្តិវសេន វត្តព្ពានីតិ វេទិតព្ពានិ. ចក្ខុន្ទ្រិយាទីសុ បន បុរិសិន្ទ្រិយាវសានេសុ យំ មូលកមេវ ន ហោតិ មនិន្ទ្រិយំ, តំ ឋបេត្វា អវសេសមូលកានិ ចុតិឧបបត្តិវសេនេវ វត្តព្ពានិ អាយតនយមកេ វិយ, តស្មា ជីវិតិន្ទ្រិយំ តេសំ មជ្ឈេ អនុទ្ទិសិត្វា អន្តេ ឧទ្ទិដ្ឋន្តិ.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា

៩៤. ឥត្ថី ឥត្ថិន្ទ្រិយន្តិ ឯត្ថ យស្មា ឥត្ថីតិ កោចិ សភាវោ នត្ថិ, ន ច រូបាទិធម្មេ ឧបាទាយ ឥត្ថិគ្គហណំ ន ហោតិ, តស្មា ឥត្ថិគ្គហណស្ស អវិជ្ជមានម្បិ វិជ្ជមានមិវ គហេត្វា បវត្តិតោ តថាគហិតស្ស វសេន ‘‘នត្ថី’’តិ អវត្វា ‘‘នោ’’តិ វុត្តំ. សុខស្ស ច ភេទំ កត្វា ‘‘សុខំ សោមនស្ស’’ន្តិ, ទុក្ខស្ស ច ‘‘ទុក្ខំ ទោមនស្ស’’ន្តិ វចនេនេវ សោមនស្សតោ អញ្ញា សុខា វេទនា សុខំ, ទោមនស្សតោ ច អញ្ញា ទុក្ខា វេទនា ទុក្ខន្តិ អយំ វិសេសោ គហិតោយេវាតិ ‘‘សុខំ សុខិន្ទ្រិយំ ទុក្ខំ ទុក្ខិន្ទ្រិយ’’ន្តិ ឯត្ថ ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តំ.

១៤០. សុទ្ធិន្ទ្រិយវារេ ចក្ខុ ឥន្ទ្រិយន្តិ ឯត្ថ ទិព្ពចក្ខុបញ្ញាចក្ខូនិ បញ្ញិន្ទ្រិយានិ ហោន្តីតិ ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តំ. អវសេសំ សោតន្តិ តណ្ហាសោតមេវាហ.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២.បវត្តិវារវណ្ណនា

១៨៦. បវត្តិវារេ ‘‘ឆយិមានិ, ភិក្ខវេ, ឥន្ទ្រិយានិ. កតមានិ ឆ? ចក្ខុន្ទ្រិយំ…បេ… កាយិន្ទ្រិយំ មនិន្ទ្រិយ’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.៤៩៥) សុត្តេ វុត្តនយេន ឥធ ឧទ្ទិដ្ឋំ មនិន្ទ្រិយំ ចុតិបដិសន្ធិបវត្តីសុ បវត្តមានេហិ កម្មជាកម្មជេហិ សព្ពេហិបិ យោគំ គច្ឆតិ, ន ច ជីវិតិន្ទ្រិយំ វិយ អញ្ញធម្មនិស្សយេន គហេតព្ពំ, បុព្ពង្គមត្តាវ បធានំ, តស្មា កូដំ វិយ គោបានសីនំ សព្ពិន្ទ្រិយានំ សមោសរណដ្ឋានំ អន្តេ ឋបេត្វា យោជិតំ. ជីវិតិន្ទ្រិយាទិមូលកេសុ បវត្តិញ្ច គហេត្វា គតេសុ ‘‘យស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស សុខិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ? សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តានំ, បវត្តេ សុខិន្ទ្រិយវិប្បយុត្តចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តេសំ សុខិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, សុខិន្ទ្រិយសម្បយុត្តចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ ជីវិតិន្ទ្រិយញ្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខិន្ទ្រិយញ្ច ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា សុខទុក្ខទោមនស្សិន្ទ្រិយេហិ លោកុត្តរិន្ទ្រិយេហិ ច យោជនា លព្ភតិ, តថា ‘‘យស្ស សុខិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ទុក្ខិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ? នោ’’តិអាទិនា តំមូលកា ច នយា. តេហិ បន បវត្តិយំយេវ ឧប្បជ្ជមានេហិ យោជនា តំមូលកា ច ចុតិបដិសន្ធិបវត្តីសុ បវត្តមានេហិ សោមនស្សិន្ទ្រិយាទីហិ យោជនាយ ជីវិតិន្ទ្រិយមូលកេហិ ច នយេហិ បាកដាយេវាតិ កត្វា ន វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា.

‘‘សចក្ខុកានំ វិនា សោមនស្សេនាតិ ឧបេក្ខាសហគតានំ ចតុន្នំ មហាវិបាកបដិសន្ធីនំ វសេន វុត្ត’’ន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តំ សោមនស្សវិរហិតសចក្ខុកបដិសន្ធិនិទស្សនវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ ‘‘ចតុន្នំយេវា’’តិ និយមោ កតោ, តេន តំសមានលក្ខណា បរិត្តវិបាករូបាវចរបដិសន្ធិយោបិ ទស្សិតា ហោន្តិ. តត្ថ កាមាវចរេសុ សោមនស្សបដិសន្ធិសមានតាយ មហាវិបាកេហិ ចតូហិ និទស្សនំ កតំ, តេន យថា សសោមនស្សបដិសន្ធិកា អចក្ខុកា ន ហោន្តិ, ឯវំ ឥតរមហាវិបាកបដិសន្ធិកាបីតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ. គព្ភសេយ្យកានញ្ច អនុប្បន្នេសុ ចក្ខាទីសុ ចវន្តានំ អហេតុកបដិសន្ធិកតា សហេតុកបដិសន្ធិកានំ កាមាវចរានំ និយមតោ សចក្ខុកាទិភាវទស្សនេន ទស្សិតា ហោតិ. គព្ភសេយ្យកេបិ ហិ សន្ធាយ ‘‘យស្ស វា បន សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិ ឥទំ វចនំ យថា យុជ្ជតិ, តថា អាយតនយមកេ ទស្សិតំ. ន ហិ សន្និដ្ឋានេន សង្គហិតានំ គព្ភសេយ្យកានំ វជ្ជនេ ការណំ អត្ថិ, ‘‘ឥត្ថីនំ អឃានកានំ ឧបបជ្ជន្តីន’’ន្តិអាទីសុ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.១៨៧) ច តេ ឯវ វុត្តាតិ.

ឧបេក្ខាយ អចក្ខុកានន្តិ អហេតុកបដិសន្ធិវសេន វុត្តន្តិ ឯត្ថ ច កាមាវចរេ សោបេក្ខអចក្ខុកបដិសន្ធិយា តំសមានលក្ខណំ អរូបបដិសន្ធិញ្ច និទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. កេសុចិ បន បោត្ថកេសុ ‘‘អហេតុការូបបដិសន្ធិវសេនា’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ, សោ ឯវ សេយ្យោ.

‘‘តត្ថ ហិ ឯកន្តេនេវ សទ្ធាសតិបញ្ញាយោ នត្ថិ, សមាធិវីរិយានិ បន ឥន្ទ្រិយប្បត្តានិ ន ហោន្តី’’តិ វុត្តំ, យទិ បន សមាធិវីរិយានិ សន្តិ, ‘‘ឥន្ទ្រិយប្បត្តានិ ន ហោន្តី’’តិ ន សក្កា វត្តុំ ‘‘សមាធិ សមាធិន្ទ្រិយន្តិ? អាមន្តា’’តិ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.១១៣) ‘‘វីរិយំ វីរិយិន្ទ្រិយន្តិ? អាមន្តា’’តិ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.១១១) វចនតោ. អហេតុកបដិសន្ធិចិត្តេ ច យថា សមាធិលេសោ ឯកគ្គតា អត្ថិ, ន ឯវំ វីរិយលេសោ អត្ថិ, តស្មា ឯវមេត្ថ វត្តព្ពំ សិយា ‘‘តត្ថ ហិ ឯកន្តេនេវ សទ្ធាវីរិយសតិបញ្ញាយោ នត្ថិ, ឯកគ្គតា បន សមាធិលេសោ ឯវ ហោតី’’តិ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ សិយា – យថា អញ្ញេសុ កេសុចិ អហេតុកចិត្តេសុ សមាធិវីរិយានិ ហោន្តិ ឥន្ទ្រិយប្បត្តានិ ច, ឯវមិធ សមាធិវីរិយានិ ឥន្ទ្រិយប្បត្តានិ ន ហោន្តីតិ. សមាធិវីរិយិន្ទ្រិយានមេវ អភាវំ ទស្សេន្តោ អហេតុកន្តរតោ វិសេសេតិ. តត្ថ ‘‘សមាធិវីរិយានិ បន ន ហោន្តី’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ឥន្ទ្រិយប្បត្តានី’’តិ សមាធិលេសស្ស សមាធិន្ទ្រិយភាវំ អប្បត្តស្ស សព្ភាវតោ វុត្តំ, ន វីរិយលេសស្ស. វិសេសនញ្ហិ វិសេសិតព្ពេ បវត្តតិ. យេសុ បន បោត្ថកេសុ ‘‘តត្ថ ឯកន្តេនេវ សទ្ធាវីរិយសតិបញ្ញាយោ នត្ថី’’តិ បាឋោ, សោ ឯវ សុន្ទរតរោ.

យាវ ចក្ខុន្ទ្រិយំ នុប្បជ្ជតិ, តាវ គព្ភគតានំ អចក្ខុកានំ ភាវោ អត្ថីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេនាហ ‘‘សហេតុកានំ អចក្ខុកានន្តិ គព្ភសេយ្យកវសេន ចេវ អរូបីវសេន ច វុត្ត’’ន្តិ. គព្ភសេយ្យកាបិ បន អវស្សំ ឧប្បជ្ជនកចក្ខុកា ន លព្ភន្តីតិ ទដ្ឋព្ពា. សចក្ខុកានំ ញាណវិប្បយុត្តានន្តិ កាមធាតុយំ ទុហេតុកបដិសន្ធិកានំ វសេន វុត្តន្តិ ឥធាបិ អហេតុកបដិសន្ធិកា ច អចក្ខុកា លព្ភន្តេវ. ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយសន្តានានម្បិ ឧបបត្តិវសេន ឧប្បាទោ, ចុតិវសេន និរោធោ ពាហុល្លវសេន ទស្សិតោ. កទាចិ ហិ តេសំ បឋមកប្បិកាទីនំ វិយ បវត្តិយម្បិ ឧប្បាទនិរោធា ហោន្តីតិ. ឯត្ថ បុរិសិន្ទ្រិយាវសានេសុ ឥន្ទ្រិយមូលយមកេសុ បឋមបុច្ឆាសុ សន្និដ្ឋានេហិ គហិតេហិ ឧបបត្តិចុតិវសេន គច្ឆន្តេហិ ចក្ខុន្ទ្រិយាទីហិ និយមិតត្តា ជីវិតិន្ទ្រិយាទីនំ បវត្តិវសេនបិ លព្ភមានានំ ឧបបត្តិចុតិវសេនេវ ទុតិយបុច្ឆាសុ សន្និដ្ឋានេហិ គហណំ វេទិតព្ពំ.

១៩០. រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ ចក្ខុន្ទ្រិយាទិសមានគតិកំ ចុតិបដិសន្ធិវសេនេវ គច្ឆតិ សន្តានុប្បត្តិនិរោធទស្សនតោតិ អាហ ‘‘បវត្តេ សោមនស្សវិប្បយុត្តចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេតិ អរូបជីវិតិន្ទ្រិយំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. ឯតេសញ្ចេវ អញ្ញេសញ្ច បញ្ចិន្ទ្រិយានំ យថាលាភវសេនាតិ ឯត្ថ ឯតេសំ ជីវិតិន្ទ្រិយាទីនំ ចុតិបដិសន្ធិបវត្តេសុ, អញ្ញេសញ្ច ចក្ខុន្ទ្រិយាទីនំ ចុតិបដិសន្ធីសូតិ ឯវំ យថាលាភោ ទដ្ឋព្ពោ. អយំ បន ឆេទេយេវាតិ ឯត្ថ តស្ស តស្ស បរិបុណ្ណបញ្ហស្ស តស្មិំ តស្មិំ សរូបទស្សនេន វិស្សជ្ជនេ វិស្សជ្ជិតេ បច្ឆិមកោដ្ឋាសស្ស ឆេទោតិ នាមំ ទដ្ឋព្ពំ.

យស្ស វា បន សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ន ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយំ ន ឧប្បជ្ជតីតិ? វិនា សោមនស្សេន ឧបបជ្ជន្តានំ បវត្តេ សោមនស្សវិប្បយុត្តចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ន ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តេសំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ន ឧប្បជ្ជតីតិ ឯត្ថ ‘‘និរោធសមាបន្នានំ អសញ្ញសត្តាន’’ន្តិ អវចនំ រូបជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយាទិសមានគតិកតំ ទីបេតិ. តស្ស ហិ ឧបបត្តិយំយេវ ឧប្បាទោ វត្តព្ពោតិ. ‘‘វិនា សោមនស្សេន ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិ ឯត្ថ អសញ្ញសត្តេ សង្គហេត្វា បវត្តិវសេន តេ ច និរោធសមាបន្នា ច ន វុត្តា, អនុប្បាទោបិ បនេតស្ស ចុតិឧបបត្តីស្វេវ វត្តព្ពោ, ន បវត្តេតិ. បច្ឆិមកោដ្ឋាសេបិ ‘‘សព្ពេសំ ចវន្តានំ, បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ តេសំ សោមនស្សិន្ទ្រិយញ្ច ន ឧប្បជ្ជតិ ជីវិតិន្ទ្រិយញ្ច ន ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯវំ ‘‘សព្ពេសំ ចវន្តាន’’ន្តិ ឯត្ថេវ អសញ្ញសត្តេ សង្គណ្ហិត្វា បវត្តិវសេន តេ ច និរោធសមាបន្នា ន ច វុត្តា. យស្សយត្ថកេ ច និរោធសមាបន្នា ន ទស្សេតព្ពា ន គហេតព្ពាតិ អត្ថោ. ន ហិ ‘‘និរោធសមាបន្នាន’’ន្តិ វចនំ ‘‘អសញ្ញសត្តាន’’ន្តិ វចនំ វិយ ឱកាសទីបកំ, នាបិ ‘‘ឧបេក្ខាសម្បយុត្តចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ, សព្ពេសំ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ’’តិអាទិវចនំ វិយ សោមនស្សិន្ទ្រិយាទីនំ អនុប្បាទក្ខណទីបកំ, អថ ខោ បុគ្គលទីបកមេវាតិ.

អតីតកាលភេទេ សុទ្ធាវាសានំ ឧបបត្តិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ តត្ថ សោមនស្សិន្ទ្រិយញ្ច ន ឧប្បជ្ជិត្ថ ជីវិតិន្ទ្រិយញ្ច ន ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ ឯត្ថ ‘‘ឧបបត្តិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ‘‘សុទ្ធាវាសំ ឧបបជ្ជន្តានំ, អសញ្ញសត្តានំ តេសំ តត្ថ សោមនស្សិន្ទ្រិយញ្ច ន ឧប្បជ្ជិត្ថ មនិន្ទ្រិយញ្ច ន ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.២៧៧) ឯត្ថ វិយ ‘‘ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិ វត្តព្ពន្តិ? ន វត្តព្ពំ. យថា ហិ សោមនស្សមនិន្ទ្រិយានំ វសេន ឧបបជ្ជន្តា បុគ្គលា ឧបបត្តិចិត្តសមង្គិនោ ហោន្តិ, ន ឯវំ សោមនស្សជីវិតិន្ទ្រិយានំ វសេន ឧបបត្តិសមង្គិនោយេវ ហោន្តិ. ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ហិ វសេន យាវ បឋមរូបជីវិតិន្ទ្រិយំ ធរតិ, តាវ ឧបបជ្ជន្តា នាម ហោន្តិ. តទា ច ទុតិយចិត្តតោ បដ្ឋាយ ‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយញ្ច ន ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិ ន សក្កា វត្តុំ អរូបជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធត្តា, តស្មា ឧភយំ ឧប្បាទក្ខណេន និទស្សិតំ. យថា ហិ ‘‘ន និរុជ្ឈិត្ថា’’តិ ឥទំ លក្ខណំ ឧបបត្តិចិត្តស្ស ទ្វីសុ ខណេសុ លព្ភមានំ សព្ពបឋមេន ឧបបត្តិចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេន និទស្សិតំ, ឯវមិធាបិ ទដ្ឋព្ពំ.

អនាគតកាលភេទេ ឧប្បជ្ជិស្សមានេ សន្និដ្ឋានំ កត្វា អញ្ញស្ស ច ឧប្បជ្ជិស្សមានតាវ បុច្ឆិតា. តត្ថ យថា បច្ចុប្បន្នកាលភេទេ សន្និដ្ឋានសំសយភេទេហិ ឧប្បជ្ជមានស្សេវ គហិតត្តា ‘‘យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយាទីនិ ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧបបជ្ជន្តស្ស តស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយាទីនិ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ ឧបបជ្ជន្តស្សេវ បុច្ឆិតានំ ឧបបត្តិយំយេវ តេសំ ឧប្បាទោ សម្ភវតិ, ន អញ្ញត្ថ, ន ឯវមិធ ‘‘យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយាទីនិ ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ, ឧបបជ្ជន្តស្ស តស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយាទីនិ ឧប្បជ្ជិស្សន្តី’’តិ ឧបបជ្ជន្តស្សេវ បុច្ឆិតានំ តេសំ ឧបបត្តិតោ អញ្ញត្ថ ឧប្បាទោ ន សម្ភវតិ, តស្មា ‘‘យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិ វុត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា និរោធវារេបិ ‘‘យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយំ និរុជ្ឈិស្សតិ, តស្ស សោមនស្សិន្ទ្រិយំ និរុជ្ឈិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិ វុត្តំ. ន ហិ យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយំ និរុជ្ឈិស្សតិ, តស្ស សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ន និរុជ្ឈិស្សតិ, អបិ បច្ឆិមភវិកស្ស ឧបេក្ខាសហគតបដិសន្ធិកស្ស. ន ហិ ឧបបជ្ជន្តស្ស តស្ស ចុតិតោ បុព្ពេវ សោមនស្សិន្ទ្រិយនិរោធោ ន សម្ភវតីតិ. ឯត្ថ ហិ បឋមបុច្ឆាសុ សន្និដ្ឋានត្ថោ បុច្ឆិតព្ពត្ថនិស្សយោ មាទិសោវ ឧបបត្តិឧប្បាទិន្ទ្រិយវា ឧភយុប្បាទិន្ទ្រិយវា អត្ថោ បដិនិវត្តិត្វាបិ បុច្ឆិតព្ពត្ថស្ស និស្សយោតិ ឯវំ វិយ ទុតិយបុច្ឆាសុ សន្និដ្ឋានត្ថមេវ និយមេតិ, ន តត្ថេវ បុច្ឆិតព្ពំ អនាគតភាវមត្តេន សរូបតោ គហិតំ ឧប្បាទំ វា និរោធំ វា សំសយត្ថន្តិ. យស្មា ចេវំ សន្និដ្ឋានត្ថស្ស និយមោ ហោតិ, តស្មា ‘‘យស្ស វា បន សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.២៨១) វុត្តំ. ឯស នយោ និរោធវារេបិ.

បដិលោមេ បន យថា អនុលោមេ ‘‘ឧប្បជ្ជិស្សតិ និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ ឧប្បាទនិរោធា អនាគតា សរូបវសេន វុត្តា, ឯវំ អវុត្តត្តា យថា តត្ថ សំសយបទេន គហិតស្ស ឥន្ទ្រិយស្ស បវត្តិយម្បិ ឧប្បាទនិរោធា ចក្ខុន្ទ្រិយាទិមូលកេសុ យោជិតា, ន ឯវំ យោជេតព្ពា. យថា ហិ ឧប្បាទនិរោធេ អតិក្កមិត្វា អប្បត្វា ច ឧប្បាទនិរោធា សម្ភវន្តិ យោជេតុំ, ន ឯវំ អនុប្បាទានិរោធេ អតិក្កមិត្វា អប្បត្វា ច អនុប្បាទានិរោធា សម្ភវន្តិ អភូតាភាវស្ស អភូតាភាវំ អតិក្កមិត្វា អប្បត្វា ច សម្ភវានុប្បត្តិតោ, អភូតុប្បាទនិរោធាភាវោ ច បដិលោមេ បុច្ឆិតោ, តស្មាស្ស វិសេសរហិតស្ស អភូតាភាវស្ស វត្តមានានំ ឧប្បាទស្ស វិយ កាលន្តរយោគាភាវតោ យាទិសានំ ចក្ខាទីនំ ឧប្បាទនិរោធាភាវេន បុច្ឆិតព្ពស្ស និស្សយោ សន្និដ្ឋានេន សន្និច្ឆិតោ, តន្និស្សយា តាទិសានំយេវ ឧបបត្តិចុតិឧប្បាទនិរោធានំ ជីវិតាទីនម្បិ អនុប្បាទានិរោធា សំសយបទេន បុច្ឆិតា ហោន្តីតិ ‘‘យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស សោមនស្សិន្ទ្រិយំ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.៣០៨) ច, ‘‘យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយំ ន និរុជ្ឈិស្សតិ, តស្ស សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ន និរុជ្ឈិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិ ច វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘យេ អរូបំ ឧបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តី’’តិអាទិនា ជីវិតិន្ទ្រិយឧបេក្ខិន្ទ្រិយាទីសុ វិយ វិស្សជ្ជនន្តិ.

យេ រូបាវចរំ ឧបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, តេសំ ឃានិន្ទ្រិយំ ន ឧប្បជ្ជិស្សតិ, នោ ច តេសំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ន ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ឯត្ថ យេ សោបេក្ខបដិសន្ធិកា ភវិស្សន្តិ, តេ ‘‘យេ ច អរូបំ ឧបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តី’’តិ ឯតេន បច្ឆិមកោដ្ឋាសវចនេន តំសមានលក្ខណតាយ សង្គហិតាតិ យេ សោមនស្សបដិសន្ធិកា ភវិស្សន្តិ, តេ ឯវ វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា.

អដ្ឋកថាយំ យេសុ អាទិមបោត្ថកេសុ ‘‘អតីតានាគតវារេ សុទ្ធាវាសានំ ឧបបត្តិចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ មនិន្ទ្រិយញ្ច នុប្បជ្ជិត្ថាតិ ធម្មយមកេ វិយ ឧប្បាទក្ខណាតិក្កមវសេន អត្ថំ អគ្គហេត្វា’’តិ លិខិតំ, តំ បមាទលិខិតំ. យេសុ បន បោត្ថកេសុ ‘‘បច្ចុប្បន្នាតីតវារេ សុទ្ធាវាសានំ ឧបបត្តិចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ មនិន្ទ្រិយញ្ច នុប្បជ្ជិត្ថាតិ…បេ… តស្មិំ ភវេ អនុប្បន្នបុព្ពវសេន អត្ថោ គហេតព្ពោ’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ, សោ ឯវ សុន្ទរតរោតិ.

បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បរិញ្ញាវារវណ្ណនា

៤៣៥-៤៨២. បរិញ្ញាវារេ លោកិយអព្យាកតមិស្សកានិ ចាតិ ទុក្ខសច្ចបរិយាបន្នេហិ ឯកន្តបរិញ្ញេយ្យេហិ លោកិយអព្យាកតេហិ មិស្សកត្តា តានិ ឧបាទាយ មនិន្ទ្រិយាទីនំ វេទនាក្ខន្ធាទីនំ វិយ បរិញ្ញេយ្យតា ច វុត្តា. យទិ បរិញ្ញេយ្យមិស្សកត្តា បរិញ្ញេយ្យតា ហោតិ, កស្មា ធម្មយមកេ ‘‘យោ កុសលំ ធម្មំ ភាវេតិ, សោ អព្យាកតំ ធម្មំ បរិជានាតី’’តិអាទិនា អព្យាកតបទេន យោជេត្វា យមកានិ ន វុត្តានីតិ? យថា ‘‘កុសលំ ភាវេមិ, អកុសលំ បជហាមី’’តិ កុសលាកុសលេសុ ភាវនាបហានាភិនិវេសោ ហោតិ, តថា ‘‘វេទនាក្ខន្ធោ អនិច្ចោ, ធម្មាយតនំ អនិច្ច’’ន្តិអាទិនា ខន្ធាទីសុ បរិជានាភិនិវេសោ ហោតិ, តត្ថ វេទនាក្ខន្ធាទយោ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិអាទិនា បរិជានិតព្ពា, តេ ច វេទនាក្ខន្ធាទិភាវំ គហេត្វា បរិជានិតព្ពា, ន អព្យាកតភាវន្តិ.

កស្មា បនេត្ថ ទុក្ខសច្ចភាជនីយេ អាគតស្ស ទោមនស្សស្ស បហាតព្ពតាវ វុត្តា, ន បរិញ្ញេយ្យតា, ននុ ទុក្ខសច្ចបរិយាបន្នា វេទនាក្ខន្ធាទយោ កុសលាកុសលភាវេន អគ្គហិតា កុសលាកុសលាបិ បរិញ្ញេយ្យាតិ? សច្ចំ, យថា បន វេទនាក្ខន្ធាទិភាវោ ភាវេតព្ពបហាតព្ពភាវេហិ វិនាបិ ហោតិ, ន ឯវំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយភាវោ បហាតព្ពភាវេន វិនា ហោតីតិ ឥមំ វិសេសំ ទស្សេតុំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយស្ស បហាតព្ពតាវ ឥធ វុត្តា, ន បរិញ្ញេយ្យភាវស្ស អភាវតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អកុសលំ ឯកន្តតោ បហាតព្ពមេវាតិ ឯតេន បហាតព្ពមេវ, ន អប្បហាតព្ពន្តិ អប្បហាតព្ពមេវ និវារេតិ, ន បរិញ្ញេយ្យភាវន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញិន្ទ្រិយំ ភាវេតព្ពនិដ្ឋំ, ន បន សច្ឆិកាតព្ពនិដ្ឋន្តិ ភាវេតព្ពភាវោ ឯវ តស្ស គហិតោតិ. ‘‘ទ្វេ បុគ្គលា’’តិអាទិ ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយំ ន បរិជានាតី’’តិអាទិកស្ស បរតោ លិខិតព្ពំ ឧប្បដិបាដិយា លិខិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ចក្ខុន្ទ្រិយមូលកញ្ហិ អតិក្កមិត្វា ទោមនស្សិន្ទ្រិយមូលកេ ឥទំ វុត្តំ ‘‘ទ្វេ បុគ្គលា ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ ន បជហន្តិ នោ ច អញ្ញិន្ទ្រិយំ ន ភាវេន្តី’’តិ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.៤៤០).

ឯត្ថ ច បុថុជ្ជនោ, អដ្ឋ ច អរិយាតិ នវ បុគ្គលា. តេសុ បុថុជ្ជនោ ភព្ពាភព្ពវសេន ទុវិធោ, សោ ‘‘បុថុជ្ជនោ’’តិ អាគតដ្ឋានេសុ ‘‘ឆ បុគ្គលា ចក្ខុន្ទ្រិយញ្ច ន បរិជានិត្ថ ទោមនស្សិន្ទ្រិយញ្ច ន បជហិត្ថា’’តិអាទីសុ ច អភិន្ទិត្វា គហិតោ. ‘‘យេ បុថុជ្ជនា មគ្គំ បដិលភិស្សន្តី’’តិ (យម. ១.សច្ចយមក.៤៩, ៥១-៥២) អាគតដ្ឋានេសុ ‘‘បញ្ច បុគ្គលា ចក្ខុន្ទ្រិយញ្ច បរិជានិស្សន្តិ ទោមនស្សិន្ទ្រិយញ្ច បជហិស្សន្តី’’តិអាទីសុ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.៤៥១) ច ភព្ពោ ឯវ ភិន្ទិត្វា គហិតោ. ‘‘យេ ច បុថុជ្ជនា មគ្គំ ន បដិលភិស្សន្តី’’តិ (យម. ១.សច្ចយមក.៥១) អាគតដ្ឋានេសុ ‘‘តយោ បុគ្គលា ទោមនស្សិន្ទ្រិយញ្ច នប្បជហិស្សន្តិ ចក្ខុន្ទ្រិយញ្ច ន បរិជានិស្សន្តី’’តិអាទីសុ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.៤៥៥) ច អភព្ពោ ឯវ. អគ្គផលសមង្គី ច បឋមផលសមង្គី អរហា ចាតិ ទុវិធោ. សោបិ ‘‘អរហា’’តិ អាគតដ្ឋានេសុ ‘‘តយោ បុគ្គលា អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយញ្ច ភាវិត្ថ ទោមនស្សិន្ទ្រិយញ្ច បជហិត្ថា’’តិអាទីសុ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.៤៤៤) ច អភិន្ទិត្វា គហិតោ. ‘‘យោ អគ្គផលំ សច្ឆិករោតី’’តិ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.៤៤៦) អាគតដ្ឋានេសុ ‘‘តយោ បុគ្គលា ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ បជហិត្ថ, នោ ច អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ សច្ឆិករិត្ថា’’តិអាទីសុ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.៤៤៤) ច បឋមផលសមង្គី ច ភិន្ទិត្វា គហិតោ. ‘‘យោ អគ្គផលំ សច្ឆាកាសី’’តិ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.៤៤៣, ៤៤៦) អាគតដ្ឋានេសុ ឥតរោវាតិ ឯវំ បុគ្គលភេទំ ញត្វា តត្ថ តត្ថ សន្និដ្ឋានេន គហិតបុគ្គលេ និទ្ធារេត្វា វិស្សជ្ជនំ យោជេតព្ពន្តិ.

បរិញ្ញាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥន្ទ្រិយយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

យមកបករណ-មូលដីកា សមត្តា.